Skip to main content

Full text of "De Opkomst van het Nederlandsch gezag in Oost-Indie. Verzameling van onuitgegeven stukken uit het Oud-Koloniaal Archief"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non- commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at http : //books . google . com/| 



Digitized by VjOOQ IC 



Digitized by VjOOQ IC 



Digitized by VjOOQ IC 



Digitized by VjOOQ IC 



'^amtm^^mmt 



Digitized by VjOOQ IC 



DE OPKOMST 



NEDERLANDSen GEZAG 



OOST-INDIE. 



VERZAMELING VAN ONUITGEGEVEN STUKKEPf UIT HET OUD-KOLONIAAL 

ARCHIEF. 

UITGEGEVEN EN BEWERKT 



Jbr. Mr. J. e. J. de Jongi 



TIENDE DEEL 



'S 6RAVENHA6E, 

MARTINÜS NUHOFP. 

BIDCCCLXXVllL 



Digitized by VjOOQ IC 



DE OPKOMST 



YJLR HST 



NEDERLANDSen GEZAG 



OYIB 



JAVA. 



VERZAMELING VAN ONUITGEGEVEN STUKKEN UIT HET OUÜ-KOLONIAAL 

ARCHIEF. 

UITGEGBYEM ËN BEWERKT 



DOOB 



JbR. Mr. J. K. J. DB JONOB. 



ZEVENDE DEEL. 



'S GRAVBNHAGE, 

MARTINÜ8 NUHOPF. 

MDCCCLXXVra. 



Digitized by LjOOQ IC 



/T«*7ö4o.i 




</ (j-Lc-iy-'tt <7'<uL<<, 



Digitized by VjOOQIC 



II HOUD. 



Twn BH TwniTiam HooFDsnnL Bis. I 

Bboi IM Twnmem Hoofmtitk ...» ' UV 

Brieyen en papieren van de Hooge Begering 
in In(JLie bjy het Opperbestunr in Neder- 
land ingekomen en eenige aansoluljyingen 
door het Opperbeetnilr naar Indie ge- 
Bonden. (1743-1764.) 

I. Marginaal of korte inhoud der resolntien door de Hoeren XVII 
genomen op de Connderatien, ens. van den 6.-6. Tan 
Imhoff » 1 

IL Beeolntien betreffende de soogenaamde Tr^e vaart en den vr^en 

handel in Indie • 18 

ni. Octrooi Toor de Amphioen-Societeit » 80 

rV. Placcaat Tan 6.-6. en R. betreffende den verkoop van vaste 

goederen door repatrierenden » 81 

V. Regeling der uitgifte van grond aan Eoropetche landbouwers • 82 

YI. De 6oavemeor-6eneraal 6iistaaf Willeni van Imhoff en Rade 
van Indie aan de Bewindhebbers der 6ener. O. I. Comp. 

(Heeren XVII) Batavia. 81 Dec. 174i 38 

VIL Uittreksel * oit het dagregister der Kartasoerasche Hofreiae 
door den Opperkoopman en Java's gezaghebber Slxo Sterren- 
berg, 1744, met verbaadschrift over de prodncten-leverantie . >* 41 
TIII. De 6onv.-6en'. 6. ^. van Imhoff en Rade van Indie aan 

de Bewindhebbers (Heeren XVn.) Batavia, 81 Deo. 1745 .. - 48 

IX. Condxtien en vo(Hrwaarden waarop Radhen Toemmengoeng 
Soera-di-ningrat is bekleed met het regentschap over Madoera, 
%h November 1746 ' 67 



Digitized by VjOOQ IC 



VI 



X. De GoaverneHT-Gen.^ 6. W. yan Imhoff en Rade yan Indie 

aan de Bewindhebbers ^Hoeren XYII) Batavia , 31 Dec. 1746 Blz. 61 
XI. Het yerboor yan Radhen Djoerit , gewezenregent yan Madoera , 

26 en 27 Joly 1746 • 71 

XII, Kort begrip der orden, yoorschriften en beechil^kingen , 

gegeyen door den 6.-G. yan Imhoff, betreffende het bestnnr 
yan Jaya, gedurende zijne yidte aan de Noord-Oostknst, 9 
Junfl 1746 • 84 

XUL Ordonnantie yoor commiBsarissen yan zee- en- commerde- 

xaken, 21 Oct. 1746 • 98 

XIY. Gonditien ter oprigting yan de Batayiasche Bank yan leening, 

27 Aug. 1746 » 101 

XY. Ordonnantie yoor 't Batayiasche post-comptoir, 25 Aug. 1747 » 101 

XYI. Instmctie yoor de gezworen makelaars » 101 

XYIL De G.-G. yan Imhoff en Rade yan Indie aan de Bewindhebbers 

(Heeren XYH.) Batayia, 31 Deo. 1747 • 104 

XVUI. Openstelling yan, en reglement op, de yaart yan Jaya, 25 

Ang. 1747 111 

XIX. Rapport yan den Directeur-Generaal Jacob Mossel, oyer 
z^jne commissie naar Bantam en beschrijying yan dat rijk, 

21 Febr. 1747 115 

XX. Concept-contract met den SuUan van Bantam » 125 

XXI. Secreet besoigne in Rade van Indie dd. 14 Maart 1747, 
over een vertoog van den G.-G. van Imhoff, houdende be- 
denkingen over de jaarlijksche retouren, enz • 127 

XXII. De G.-G. van Imhoff en Rade van Indie aan de Bewindhebbers 

(Heeren XVII.) Batavia. 31 Dec. 1748 - 135 

XXIII. Proclamatie houdende onttrooning van den Sultan van Ban- 
tam en instelling van een regentschap in dat r^k, 28Nov. 1748 » 148 
XXIV. De G.-G. van Imhoff en Rade van Indie aan de Bewindhebbers 

(Heeren XVIT) Batavia, 31 Dec. 1749 152 

XXV. Johan Andries, baron von Hohendorff , Gouverneur van Java's 
Oostkust aan Crouv'. -Genere, en Rade yan Indie,- secretie 

missive, Soerakarte, 21 Dec. 1749 » 156 

XXV«. Acte van afstand en overgave van het Mataramsche rjk, 

aan de Oost-Ind. Comp " 157 

XXV*. Acte obligatoir van den Adipati Anoem ten behoeve der O. 

I. Comp r 160 

XXVI. De G.-G. Jacob Mossel en Rade van Indie aan de represen- 
tanten van den Opperbewindhebber en aan de Bewindhebbers 

(Heeren XVII.) Batavia, 1 Dec. 1750 . ^ ' 162 

XXVn. Resolutie Gouvem'.-Gen». en Rade van Indie, 1 Nov. 1750 * 164 
XXVI II. Sccrete resolutie van dezelfden, 15 Nov. 1750 ...... 166 

XXIX. Secrete resolutie van dezelfden , 16 Nov. 1750 * 167 

XXX. Secrete resolutie van dezelfden, 23 Nov. 1750 " 169 

(de drie boyengen. secrete resolutien betreffen Bantam) 



Digitized by VjOOQ IC 



vil 



XXXI. De G.-G. Jaeob Mossel en Rade van indie aan de Bewind- 
hebben (Heeren XYII.) BatavU, 31 Deo. 1750 Blz, 

XXXII. Secrete missive van dezelfden aan deselfden, Batayia, 21 

Jannar^j 1761 

XXXTTI. Dezelfden aan dezelfden, 8 April 1751 

XXXIY. Secrete missive van dezelfden aan deselfden, 8 April 1751 . 

XXXV. Dezelfden aan dezelfden, Batavia, 81 Dec. 1751 

XXXVI. Contract met Cheribon 

XXXVII. De G.-G. Jacob Mossel en Rade vau Indie aan de Bewind- 
hebbers (Heeren XVII) Batavia, 30 Dec. 1752 

XXXVIII. Dezelfden aan dezelfden, Batavia, 30 Dec. 1753 .... 
XXXIX. Memorie van den G.-G. Jacob Mossel over den Staat der O. 
liid. Gomp en de middelen tot redres, Buitenzorg, 30 Nov. 1753 
XL. Resolutie 6.-G. en Rade v. Indie, 13 Dec. 1753 ... . 
XLI. Resolutie G.-G. en Kade v. Indie, 18 Dec. 1753 .... 
XLII. Resolutie G.-G. en Rade v. Indie, 20 Dec. 1753 .... 
(de drie bovengen. resolntien betreffen de intrekking en 
beperking van den vr^en handel.) 
XLIII. De G.-G. Jacob Mossel en Rade van Indie aan de Bewind- 
hebbers (Heeren XVII.) Batavia, 31 Dec. 1754 » 

XLIV. Memorie of aanmerkingen over de Jakatraache en Preanger* 

landen door den G:.-G. 'Jacob Mossel, 1 Dec. 1751. . . , » 
XLV. Tweede memorie over de Jakatrasche en Preanger-landen 
door den G.-G. Jacob Mossel, dd. 20 Aug. 1754 met de 

resolutien daarop gevallen » 

XLVI. Extract uit de secrete deliberatie in Rade van Indie ge- 
houden over de verrigtingen en de consideratien van den 
G.-G. Jacob Mossel, betreffende Java, 20 Mei 1754 . . . # 
XLVII. Translaatbrief of kort veriiaal door Mat Sahid (Mangkoe- 

negara) aan de Hooge Regering » 

XLVIII. Extract uit het dagregister van Nic. Hartingh, Gouverneur 
en iHrecteur van Java*s N. Oostkust gehouden, gedurende 
zijnen optogt naar en z^ne samenkomst metP. Mangkoeboemi, 

18 Sept. 1744 en volgende dagen » 

XLIX. Translaatbrief van den Soesoehoenan, 4 Nov. 1754. . . . « 
L. Traktaat met Sultan Uamangkoe Boewana, als erfel^k leen- 
vorst van de Ckimp. over het r^k van Djogjokarta, gesloten 

te Ganti, 13 Yebr. 1755 • 

LI. Kort verslag over Java*s Noord-Oostkust door Nic. Hartingh, 

1 Nov. 1756 * 

Lil. De G.-G. Jacob Mossel en Rade van Indie aan de Bewind- 
hebbers (Heeren XVII.) Batavia, 31 Dec. 1757 » 

LIII. Dezelfden aan dezelfden, Batavia, 30 Dec. 1758 . . . . # 

LIV. Dezelfden aan dezelfden, Batavia, 31 Dec. 1759 » 

LV. Compendium der voornaamste civileMohamedaansche wetten, enjL • 



176 

178 
180 
183 
185 
189 

191 
195 

199 
223 
224 



227 
236 



276 
283 



298 

803 

314 
320 
322 
327 



Digitized by VjOOQ IC 



vin 



LYI. De 6.-G. Petnu Albeitoi van der Pam en Rade van Indie 

aan de Bewindhebbers (Heeren XYII.) Batavia, 17 Oct 1761 Bis. 388 
LVII. Memorie opgesteld door den heer Nic. Hartingh als aftredend 
Gonyemeor en Directeur van Java*s N. -Oostkust voor zyn 
vervanger en opvolger den heer W. H. van Ossenbergh, dd. 

Samarang, 26 Oei 1761 » 880 

met bylage, houdende de overeenkomst tot verdeeling der 
landen tnaschen den Soesoehoenan en den Sultan . . . . « 878 
LVIII. De 6.-6. P. A. van der Parra en Rade van Indie aan de 

Bewindhebbers (Heeren XVII.) BaUvia, 81 Dec. 1761 ., » 876 

LEL. Deielfden aan dezelfden, Batavia, 81 Dec. 1762 . . . • « 886 
LX. Deielfden aan deselfden, Batavia, 31 Deo. 1768 . . . # 892 

LXI. Advies en oonsideratieu door de Raden van Indie , J. Sehreuder, 
N. Hartingh, M. J. Hilgers, P. Haksteen en W. A. Alting, 
uitgebragt aan het Opperbestnur over eene nieuw te ont- 
werpen instructie voor de Hooge Regering in Indie, dd. 18 
Oct 1764 899 



ERRATA EN DRUKFOUTEN. 

BUds. 1 in het hoofd regel 6, staat « 1748-1768 *, lees: ^1748-1764.^ 

» 191 in het opschrift van N». XXXVII vervallen de woorden: «de repre- 
sentanten van den Opperbewindhebber. • 

» 817 regel 21 staat: * of tot Lasium», lees: «af tot, ens.' 

s 
, 878 in de noot, regel 8 staat: «1747», lees: «1757.« 

m m m m » » ^ m «Hartiug*, Iccs: «Hartingh.* 

' 876 regel 1 staat: «van de Parra «, lees: «van der Parra.« 

« 298 « 22 staat; «Ingevolge«, lees: « Tengevolge. « 



Digitized by VjOOQ IC 



TWEE EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. 



Gastaaf Willem Baroa van Imhoff; de „geëligeerde" Gouver- 
neur-Generaal had, tijdens zijn verblijf in Nederland waarheen 
hij was opgezonden, op den 21 November van het jaar 1741 
aan de vergadering der Heeren XVII een lijvig boekdeel aan- 
geboden, getiteld: „ Considcratien over den tegenwoordigen 
„staat van de Nederl. Oost-Ind. Comp., met relatie voor- 
„namentlijk tot haar bestier, handel, scheepvaart en huishou- 
„ding in Indie, vervat in poincten, meer dan anderen van 
„opmerking, ter aantooning van het algemeen verval harer 
„zaken en op wat wgze men dezelve veelligt zoude kunnen 
„redresseren." * 

Met de indiening van dit stuk hervatte van Imho£f den stryd 
reeds in 1623 door Goen aangevangen , daarna in 1644 en 1647 
heropend, in 1675 voor korten tijd weder levendig geworden; 
doch sedert de invoering van het reglement van 16 Oet 1676, 
zoo het scheen, voor altyd gesloten. '^ De stryd door van 
Imhoff nu weder opgevat, was echter niet geheel gelijk aan 
dien van vroeger dagen, hij was natuurlijk gewijzigd in den 
vorm, naar de omstandigheden van den tyd. Toch waren van 
Imhoff 's denkbeelden, dit blgkt duidelijk, voor een groot ge- 



1. jieze Connderatien van Tan Imhoff zijn afsconderlijk gedrakt verschenen in 4<>. 
Lm Haye 1763; verder vindt men die gedrukt in: Ie Commercc de la Uollande, etc. 
AniiUrdain, Changoion 1768, T. III page 141. 

2. Zie Deel V, 7« Hoofdstuk en Deel VI, 10« Hoofdstuk, bladz. IV scq. en 
11« Boofaituk, bladz. LXXVIII seq. 

X 1 



Digitized by VjOOQ IC 



II 

deelte gevormd door de studio dor plannen van voorgangers, 
al hadden zij zich vorder ontwikkeld door ei,<7en opmerking, 
ervaring en overweging. 

De oorzaken van wat men toen reeds noemde ,, den vervallen 
„staat der Compagnie" oordeelde van Imhoff gelegen te zgn: 
!• in den al te grooten omslag der Comp. 2^ in „ de tijdsver- 
ergering." Daarmede bedoelde hij in de eerste plaats, het ver- 
zuim wat gepleegd was, toen men bg verandering der tijden 
„de maximes en mesures" niet had veranderd , en ten anderen, 
dat de inlanders van een groot deel van Indie, nu minder 
dan vroeger verlegen waren met den afzet hunner producten, 
eindelijk de mededinging van andere Europesche mogendheden. 
Als derde oorzaak van verval merkte van Imhoff aan, dat de 
Comp. niet meer zoo goed als vroeger werd gediend. 

Den te grooten omslag omschreef van Imho£f nader. Hij oor- 
deelde dat deze een gevolg was van de uitbreiding der bezittingen 
van de Comp., waartoe men ongevoelig was geraakt^ wel meer 
uit noodzakelijkheid dan uit vrijen wil; maar toch ook omdat 
men alles zelf alleen had willen behecren, waardoor men in 
eene uitbreiding van zaken was geraakt, waarbij in het geheel 
geen rekening werd gevonden ^ en ten derde omdat men in 
Indie niet meer als een „ bloot koopman op sommige plaatsen 
„gevestigd was; maar integendeel zgn prestige onder den in- 
„lander door zekeren train van huishouding moest behouden." 

De nadeelen voor de Comp. voortgesproten uit de gedwongen 
koppeling van koopman en souverein, in het midden der.llde 
eeuw reeds opgemerkt % later in den aanvang van onze eeuw door 
Mnntinghe zoo krachtig en met scherpe kleuren geschilderd, 
werden ook in het midden der 18de eeuw gevoeld ^ niet alleen 
door van Imhoff; maar ook door anderen, die inzagen, dat 
eene handelmaatschappij voor deze dubbele taak geen voldoende 
kracht kan bezitten; maar wel in 'strijd moet komen mettegen- 



1. Zie o. a. het Tertoog van Pieter van Hoorn. Deel VI. (III). 



Digitized by VjOOQ IC , 



III 

strijdigen belangen in eigen boezem. Zoo schreef , o. a. in 1753 de 
€k)uveraear-Gteneraal Mossel: „ Wat de Heer verteert moet de koop- 
man betalen en de handel moet suppleren wat aan de inkomsten te 
kort schiet. " Twintig jaren na van Imhoff deed Nic. Hartingh , 
raad van Indie en gouverneur van Java's oostkust , de verzuch- 
ting hooren : ;, Ach ! had de Gomp. koopman gebleven en nooit 
het lijntje zoo hard getrokken." Maar in een tijd en met een 
stelsel van een gepriviligieerd handelslichaam; waarin de geest 
van den koopman ook de geest was en moest zijn der regering ^ 
konden die nadeelen nog slechts als door een nevel gezien 
worden. 

Om tot eene geheele omkeering; eene geheele hervorming 
te geraken moesten grooter rampen geleden worden , dau er 
toen geleden wiren; om den dageraad te doen doorbreken 
moest eerst de lange bange nacht worden doorworsteld. 

Zóóver was het toen nog niet gekomen en daarom zocht ook 
van Imhoff verbetering en herstel door hulpmiddelen ; maar voor 
hervorming; verandering der grondslagen was het toen nog de 
tijd en ook van Imhoff de man niet. 

Na eenige praemisseU; waarbij hij de moeijelykheid eener 
zuivering niet onvermeld liet; ging van Imhoff in zijn vertoog 
over tot het stellen van vier hoofdpunten; waarop vooral mid- 
delen van „redres" moesten worden toegepast 

Deze hoofdpunten waren: de navigatie; de handel; de bezittingen 
en de huishouding van de Compagnie. 

Omtrent de vaart der Compagnie beweerde van Imhoff; dat 
het verval daarvan moest worden toegeschreven aan de slechte 
schepen en de slechte scbeeps-officieren. 

Hy stelde daarom voor, de schepen naar eene vastgestelde 
orde te bon wen en uit te rusten , de schippers te doen vervangen 
door zeeofficiereu; voorzien van eene acte van aanstelling als 
kapitein of luitenant ; door den souverein uit te reiken en in het 
algemeen ;,de ignominie" zooals hg zulks uitdrukte; welke aan 
de betrekking van schipper der Comp. kleefdC; weg te nemen ; 



Digitized by VjOOQ IC 



terwijl verder maatregelen moesten genomen worden om het 
gehalte der stuurlieden en mindere sclieeps-officieren te verbeteren. 

De tijd waarop de schepen naar Indie uitgezonden werden, 
moest worden veranderd en gesteld in het vóór- en- najaar; 
terwijl meer vrijheid moest gelaten worden in het nemen van 
den koers, hoewel de bij de oude instructiën voorgeschreven 
rigting in het algemeen moest behouden blijven. Ook voor de 
Vaart uit Indie, stelde van Imhoflf verbeteringen in de zeilaas- 
orders voor. 

Omtrent de vaart naar en van Indie ^ met betrekking tot den 
privativen handel der Comp. hield van Imhoff vast aan het 
bestaande beginsel, dat „het capitale object van 's Comp'. 
„navigatie uyt en naar Indie hare handel is en dcse, hoe meer 
„zij aan haar alleefi kan blijven, des te florisan ter vallen moet ", 
„ hij voegde er echter bij , dat de dienaren der Comp'* te veel 
,.daarinne participeren", omdat aan de ééne zijde de Comp. 
te weinig loon aan hare dienaren , vooral hun die in de zeevaart 
worden gebruikt, geeft en aan de andere zijde de bedienden 
van de Comp. onmatig en onverzadelijk zijn. 

Tot herstel van dit kwaad en tot beter handhaving van den 
privativen handel der Comp. in de artikelen, welken zij zich voorbe- 
hield, stelde van Imhoflf voor, eene deur open te stellen voor den 
particulieren handel, namelijk voor den handel en het vervoer van 
dranken en van ecne beperkte hoeveelheid manufacturen uit Neder- 
landsche fabrieken naar Batavia en Ceijlon, onder betaling van 
zekere regten of recognitiën aan de Comp. , mits de Comp. dan ook 
voortaan geen rantsoenen , maar geld zou geven aan hare dienaren. 

Om verder het te vol laden van schepen met ongeoorloofde 
handelsartikelen der schepelingen en andere bedienden tegen te 
gaan, sloeg van Imhoflf voor, de zoogenaamde gepermitteerde 
bagagie geheel af te schaflfen en daarvoor een aequivalent in geld 
te geven. 

Omtrent de vaart en den handel in Indie, meer by zonder 
om de West van Indie, d. i. de vaste kust en bovendien op 



Digitized by VjOOQ IC 



Siam, VegVL, Atjeh, met uitzondering echter van Geijlon en 
Somatra's Westkust, stelde van Imhoflf voor, den handel in alle 
artikelen, uitgezonderd in specerijen en staaf koper, in derigting 
van en naar Batavia tegen betaling van dragelijke regten over 
te laten aan de vrije vaart, daardoor den handel te Batavia te 
verlevendigen, die hoofdstad tot het middelpunt van geheel de 
Indische negotie te maken , en de kostbare vaart met Compagnie's 
schepen, waarvoor men in den regel slechts halve lading vinden 
kon, op te heffen. 

De handel in thee enz. met China, wenschte van Imhoff aldus 
te wijzigen, dat de handel in die artikelen tusschen Batavia en 
Nederland mede niet meer voor de Comp. wierJ gehouden; 
maar vrijgelaten aan de particuliere krachten , mits de handelaren 
tegen betaling van 40 % van den uitkoop als vracht, gebruik 
zouden maken van de Comp.'s schepen. 

Overigens was van Tmhoif van oordeel, dat de peperhandel 
privative handel der Comp. blijven moest; doch onder ver- 
beterde bepalingen, evenals de handel op Japan. 

De burgervaart tusschen Batavia en den Molukschen Archipel 
moest, naar zijn oordeel, blijven bestaan zooals die in vroeger dagen 
was ingesteld, behoudens een behoorlijk toezigt op sluikerijen 
en morshandel in specerijen. 

Tot het derde Hoofdpunt zijner verhandeling, tot de bezittingen , 
etablissementen en coloniën der Comp. in Indie gekomen , stelde 
bij voor, met het oog op de meerdere vrijheid aan den handel 
op de West van Indie te geven, het getal en den omslag der 
etablissementen van de Comp. in Bengale, op een deel der 
kust van Koromandel, in Soeratte, Perzië en Mokka aanmer- 
kelijk in te krimpen, waardoor hij hoopte de Comp. van mee^ 
dan de helft der onkosten te zullen ontheffen. 

,, Onder de plaatsen , alwaar men om de wille van den handel 
„met de inlandsche regering correspondentie en onder deselve 
„eenig ontsag moest houden" rekende van Imhoff „Malabar, 
„Malakka als een ^ nootsaakelyk quaat" en een frontierpost, 



Digitized by VjOOQ IC 



VI 

„Paicmbang, Jaraby, Timor." Bantam enJavasyn, zoo schreef 
„van Imhoff, als onse eygendommen en liggen aan de denre 
„van onse hoofdcolonie. Macassar en Ternate syn de sleutels 
;,vau onse specerijen, Snmatra's buitenknst dient, beyde voor 
,j den handel en tot onderhouding der vriendschap met de land- 
„ regentjes en moet om meer dan ééne reden privative aan de 
^ Cortip. verblijven. Met één woord alle dese plaatsen possedeert 
„ men öm meester van den handel , die d.iar valt of vallen kan 
,,en om dus ook in possessie van onse voorregten in dien 
,, handel te blijven en alsoo kan men daarvan niets afdingen 
;,al8 hetgeen de benoodigdheyd excedeert, om aan dat oogmerk 
,,te voldoen. 

Van de plaatsen, waar de Comp. alleen meester was, als 
Ceijlon, de Specerij -eilanden , Ternate en Makassar, oordeelde 
van ImhoQ* dat men ^ in het stuk der reductie niet meer mogt 
„ reformeren dan het absoluut overtollige , integendeel dat indien 
„daar iets ontbrak men dat aanvullen moest om in het rustig 
„bezit dier plaatsen en landen te blyven.*' 

„ Het met den swaarde gewonnen Batavia en het Koninkryk 
„ Jacatra, de beste paerle aan de kroone van de Nederlandscbc 
„mogendheid in Indie'*, verlangde van Imboff tot vorigen 
bloeijendcn staat terug te brengen. 

Daartoe wilde hij weder in die hoofdstad een „vrije geper- 
mitteerde en geprotegeerde" handel in het leven roepen. Dit 
zou kunnen geschieden indien de Comp., volgens het boven 
reeds ontwikkelde plan, den handel om de West, met uitzon- 
dering van de reeds genoemde artikelen, specerijen en staaf- 
koper, aan de ingezetenen van Batavia vrij liet, onder betaling 
van zekere dragelijke regten, of indien die handel gedreven 
wierd met 's Comp.'s schepen tegen betaling daarvoor, van 
regten en vracht door de vrije ingezetenen. Van Imhoff hoopte 
dat Batavia door „ sulk een open vaart en handel , niet alleen 
„een magtige koopstad, maar ook teffens een veilig toevlugts- 
oord en woonplaats worden zou*' voor allerlei nijvere en 



Digitized by VjOOQ IC 



Til 

neringdoende menschen, in het bezit van eenig kapitaal. 

De burgers zonden dan ook met wat meer onderscheiding 
moeten behandeld worden en de landbouw op omliggende landen 
begunstigd en aangemoedigd. Verschillende middelen daartoe 
stelde van Imhoff voor. 

Het leven te Batavia moest aangenamer en goedkooper worden 
gemaakt; gilden moesten worden opgerigt, regtcn aan de 
burgers worden toegekend, het coUegie van schepenen moest 
worden gesplitst in een coUegie tot regtspraak en in een vrocd- 
schapscollegie. 

Rondom Batavia moesten dorpen worden gesticht, groote 
landheeren daar gevestigd, met regtspraak over de uitgestrekt- 
heid hunner landgoederen; Europesche kolonisten moesten in 
de omme- en bovenlanden geplaatst worden en van gronden tot 
bebouwing worden voorzien onder zekere voorwaarden , fabrieken 
eindelijk opgerigt. 

Het vierde hoofddeel zijner memorie, handeleade over de 
huishouding van de Ned. Comp. in Indie, splitste van Imhoff 
in twee onderdeden. In het eerste behandelde hij „de be- 
stiering van- en- het verkeer met don inlander, in het tweede 
onderdeel de binnenlandsehe zaken , als: do godsdienst, de politie, 
de justitie , de militie, de finantiën en eene behoorlijke „ menage.*' 

Het verkeer, de omgang, met den inlander, van wiens kwade 
of goede gezindheid niet alleen het genot van meest alle Comp». 
voorregten; maar ook de „vredige inwoning en verkeering 
„afhankelijk is, achtte van Imhoff gelgk de meeste zaken van 
„de Comp. almede in verval door indolentie, gemis aan op- 
„ lettendheid en cordialiteit *\ door het niet vervullen van wat men 
den inlander heeft beloofd , gemis van redelijke en meer belang- 
looze behandeling. Hij oordeelde dat men dit kwaad grootendeels 
zou kunnen verhelpen, door geschikte, wellevende en brave 
ambtenaren te gebruiken in de betrekkingen met de inlandsche 
vorsten en hoofden, die veelmalen „ gechagrineerd " werden 
door de onredelijke sujetten, welken de Comp. ton die vorsten en 



Digitized by VjOOQ IC 



VIII 

hoofden terzijde stelde. Dit begrip van van Imhoflf omtrent 
den omgang met den inlander was jaist; doeh in de toepassing 
er van zondigde van Imhoff er zelf in die mate tegen , dat hg 
zelf vermoedelijk voorwendsel of aanleiding tot een langdurigen 
oorlog op Java en een opstand in Bantam gegeven heeft. 

Omtrent den godsdienst verklaarde van Imhoflf, „dat de staat 
^ der kerke was dor en mager en godsdienst heeft tot nog toe 
„in geen de minste realiteit bestaan, ofschoon de opschik in 
„de brieven groot zij." 

„ Na eene vestiging van 120 jaren hoort men den naam van 
„Christenen buiten de gemeente in de stad niet noemen, de 
„ Maleische en Portugesche gemeenten bezitten of geen , of een on- 
„ leesbaren bijbel. Is het staatkunde of indolentie dat men de 
„voorplanting van het Christendom heeft veronachtzaamt/' 
vraagt van Imhoff. Op onverschilligheid, op ongodsdienstigheid 
in den kring der ambtenaren wijst hij , en hi) toont aan dat er 
voor den matroos, den werkman of den soldaat geen behoor- 
lijke of geregelde gelegenheid tot godsdienstoefening gegeven - 
wordt. 

Onder politie begreep van Imhoff de coUegien der Hooge 
Regering of andere takken van bestuur. Een algemeen herstel 
achtte hij hierin niet noodig, toevoeging aan en verbetering of 
opheldering van sommige punten van het reglement van 1650 oor- 
deelde hij voldoende. Zoo bijv. wenschte hij verandering in 
de wijze van stemmen aan de Hooge -Tafel, maatregelen ter 
voorkoming, dat voortaan geen lid der Hooge Regering eene 
hem opgedragen commissie, zonder gegronde redenen zou kunnen 
weigeren en eene kleine verandering in de bezoldigingen; dit 
was alles, wat hij op dit punt voorstelde. 

De mindere coUegien zonden eer door de Hooge Regering 
zelve in Indie, kunnen verbeterd worden dan door het Opper- 
bestuur. Verbetering in den afloop der rivieren en- van de bank voor 
Batavia, wenschte van Imhoff uit Nederland bevolen Ie zien. 

Het begeven met ambten was ook een punt waarover hij 



Digitized by VjOOQ IC 



IX 



sprak; doch bij wist daaromtrent niets anders voor te stellen^ 
dan door het verscherpen van den eed van parge daarin redres 
te brengen. Voorwaar een zwak middel in den bestaanden toestand. 

Over de justitie beklaagde van Imhoff zich sterk. Ter ver- 
betering van het personeel stelde hij voor, jaarlijks een zeker 
getal advokaten uit Nederland te zenden, die minstens drie 
jaren voor een der Nederlandsche hoven hadden gepractiseerd. 
Deze advokaten zonden dan, na eenigen tijd te Batavia de 
praktijk te hebben beoefend ^ als regters j fiskaals of in andere reg- 
terlijke betrekkingen kunnen worden aangesteld, hetzij te Batavia, 
hetzij op de buitenkantoren. Met behulp van zoodanige meer 
kundige en ervaren regters en regterlijke ambtenaren, zou dan 
ook, zoo hoopte van Imhoflf, een corpus juris voor de civile 
procedure, dat sedert 1740 reeds in bewerking was , eindelijk tot 
stand kunnen gebragt worden. 

In het Hoofdstuk over de militie, fortificatie en artillerie 
„toonde van ImhoiF aan, dat er omtrent de fortificatien niets 
,^ ellendiger kon worden gepractiseerd als de bloote oromanteling 
,,yan Batavia, dat de militie^ in zoo slechte orde wals, dat zij 
^eer scheen te bestaan uit bedelaars dan uit soldaten en dat 
„de artillerie, hoewel van prachtige en talrijke stukken geschut 
;, voorzien, in alle andere opzigten tengevolge van vcrwaar- 
„loozing zoo „pitoyabel" gesteld was, dat men dat niet anders 
„dan met zorg en bekommering kon aanschouwen/' 

Van Imhoff stelde daarom voor , door deskundigen een geheel 
plan van redres van het krijgswezen te doen ontwerpen. 

Omtrent de finantien wist van Imhoff niets beters voor te 
stellen dan op het voorbeeld van „ 's Compfl. ministers van den 
„ ouden tijd eene goede oeconomie en menagie in acht te houden." 
Hij erkende, dat men „we^k hebben zou, dit spoor van 
„zuinigheid en overleg onder de verwilderingen van dezen tijd 
„weder te voorschgn te brengen.'' 

In de eerste plaats oordeelde hij, dat men alle krachten 
moest inspannen om ,,de importante Comp^. domeinen op en 



Digitized by VjOOQ IC 



„rondom Batavia sedert de rampen van 1740 geheel verwoest, 
„te herstellen tot vorigen toestand." 

Het verpachten der inkomende en uitgaande regten en licenten 
te Batavia, stelde hij verder voor, als een middel tot verbetering 
van de inkomsten der Compagnie; doch hij was van oordeel 
dat men inderdaad meer op besparing van noodelooze kosten, 
dan op het behalen van meer winsten behoorde bedacht te zijn , 
„want,*' zoo ging van Imhoff voort „het is veel meer te ver- 
„ wonderen hoe de Comp. onder de bestaande lasten nog heeft 
„kunnen staande blijven, dan dat men zich verwonderen zoa 
„over haar verval of zich afvragen hoe het komt dat hare 
„zaken zooverre verloopen zijn." 

„De menage", zoo vervolgde hij, „is dus hoog noodig en 
„ook niet moeijelijk nit te vinden. Drie dingen loopen in het 
„oog, waaruit zoo groote lasten voornamelijk voortspruiten; uit 
„ de equipagewerf , het ambachtskwartier en een overtollig getal 
„van dienaren, waardoor soldijen, randsoenen en emolumenten 
„zoo ongemeen hoog oploopen. Voorts moest er komen beter 
„ toezigt over de administratie der pakhuizen , eene hervorming 
„in het kostbare ambachtsvolk, in zooverre dat men voortaan 
„ aanbestedingen zooveel mogelijk , in plaats van eigen werk 
„zou stellen, ten einde dit volk, zoowel als de zoogenaamde 
„winkels en de gereedschappen te kunnen missen." 

Deze waren in hoofdzaak, de voorstellen tot redres, door 
van Imhoff op den 21 November 1741 aan de Bewindhebbers 
aangeboden. Hervorming of verandering van het stelsel der 
Comp. beoogde hij slechts op enkele punten, bijvoorbeeld, wan- 
neer hij aan de vaart op de West van Indie en sommige andere 
kwartieren meer vrijheid wilde laten of eenige handelsartikelen 
door bijzondere personen op vracht met de schepen der Comp. 
nit Nederland ^aar Batavia wilde laten uitzenden of de domeinen 
der Comp. wilde herstellen, door uitgifte van grond aan volk- 
planters. Voor het overige bevatte zijne memorie slechts voor- 
stellen tot inkrimping of verbetering van het bestaande. • 



Digitized by VjOOQ IC 



Oorspronkelijk waren van ImhofTs voorstellen niet, sij be- 
vatten toch niet veel anders dan eene herhaling op minder 
breede, meer bekrompen schaal, bovendien op veel minder 
geniale mjze voorgedragen , van wat men aantreft in het concept- 
reglement voor eene. vrije vaart uit Nederland naar Batavia, 
op het openstellen van den binnenlandschen handel en de vaart 
in Indie, op het stichten van volkplantingen en de uitgifte van 
gronden, door Jan Pietersz. Coen, honderd achttien jaren vroeger 
reeds, op 9 October 1623 aan de vergadering der XVII en 
twee jaren later in 1625 nogmaals aan de Staten-Generaal 
ingeleverd. Wat men overigens meer en in bijzonderheden uit- 
gewerkt in de „poincten van redres" van van Imhoflf aantreft, 
zgn de door hem aangewezen middelen om ingeslopen mis- 
braiken tegen te gaan en bezuinigingen tot stand te brengen. 
De voorstellen van Coen waren echter sedert lang uit de her- 
innering gewischt en het vertoog van van Imhoff werd als 
nieuw, oorspronkelijk, geniaal geprezen en wekte de meest 
bnitensporige verwachtingen op. Of welligt dat, wat in den 
aanvang der 17de eeuw uitstekende gevolgen had kunnen 
hebben, nóg paste in de averegts vergroeide toestanden en de 
geheel veranderde omstandigheden der 18e eeuw of misschien 
dat, wat werd voorgesteld, blijken zou slechts een nieuwe 
lap in een oud kleed te zullen zijn, kwam, zoo 't schijnt, 
niet in overweging. 

(redurende de maanden November 1741 en Maart — April 
1742 werd er over de voorstellen van van Imhoff door de ver- 
gadering der HH. XVII beraadslaagd. Het grootste gedeelte 
zijner voorstellen zag van Imhoff toen goedgekeurd. 

Sommige belangrijke punten moest hij echter zien aange- 
houden, anderen slechts als proef, ofgewijzigdofaan restrictien 
gebonden, aangenomen. Slechts weinige voorstellen werden 
verworpen. Ondervinding van vorige tijden mogt hem intusschen 
doen vreezen voor verandering in de voorloopige besluiten 
zijner wisselzieke meesters. 



Digitized by VjOOQ IC 



XII 

Zijne voorstellen om tot wering van den particulieren han- 
del het aanbrengen van dranken in Indie aan particulieren op 
de schepen van de Gomp. toe te staan, werden aangenomen; 
doch uitvoer van manufacturen naar Indie werd afgeslagen. 

Bij deze gelegenheid werden strenge voorzorgsmaatregelen 
tegen den particulieren handel in andere artikelen genomen. 
Van dien tijd dagteekent ook de afschaffing van het geven aan 
de schepelingen van wijn, welke door de verderfelijke jenever 
en arak werd vervangen. 

De handel tusschen Batavia en de Westersche kantoren, met 
uitzondering van Ceylon, in alle artikelen behalve in specerijen 
en staaf koper, en de theehandel tusschen Batavia en Nederland, mits 
met Comps. schepen en hooge recognitien, werden eveneens op voor- 
stel van van ImhojST door het Opperbestuur aan bijzondere personen 
vrij gegeven. Zijne plannen om Batavia, door het toekennen van 
eenige voorregten, het invoeren van betere regtspraak en ad- 
ministratie, door volkplanting, landbezit en vrijen handel in 
sommige arkelen op aangewezen plaatsen en onder bepaalde 
voorwaarden tot eene handelsplaats te verheffen, werden aan- 
nemelijk geoordeeld en de uitvoering er van grootendeels aan 
hem als Gouverneur-Generaal en den Raad van Indie overge- 
laten. De overige „poincten van redres*' vonden weinig tegen- 
stand. Voor een groot deel werd de uitvoering er van of aan 
het zoogenaamd Haagsche Besoigne of aan de Hooge Regering 
toevertrouwd. 

De Resolutien der Heeren XVII over deze verschillende punten 
waren zeer uitgebreid. ^ 

Overigens bleven de oeconomische toestanden onder de Com- 
pagnie, als van een, niet alleen in Nederland met monopolie 
geprivilegieerd lichaam, maar ook en vooral als eene in Indie 
streng monopoliserende magt, onaangeroerd. Uit de resolutien 
van het Opperbestuur blijkt het duidelijk, dat men meer het 



1. Zie hierachter n». I. der gedrukte stukkeu. 



Digitized by VjOOQ IC 



XIII 

oogr bad gevestigd op bestrijding van bestaande misbruiken, 
dan zich toegelegd Op uitroeijing der oorzaken daarvan. Het 
nieuwe dat werd ingevoerd, werd bovendien ook nog aan 
zoovele „ restrictien" gebonden , dat ontwikkeling daarvan , vooraf 
reeds als twijfelachtig mogt worden gerekend. 

Korten tijd nadat van Imhoff op 28 Mei 1743 te Batavia 
was aangekomen en de opperlandvoogdg had aanvaard, gaf 
hij voorloopig kennis van den toestand, waarin hij de zaken te 
Batavia gevonden had. Hoogst ongunstig luidde zijn oordeel, 
„vindende", zoo schreef hij, „de zaken in eene algemeene 
„ veragteringe en verwarring." Eene maand later was bij nader 
onderzoek zijn oordeel niet gunstiger. „ Ik zeide in mijn laatsten 
brief", zoo melde hij toen, „kortelijk, dat ik de zaken hadde 
„ aangetroffen in eene algemeene veragtering , maar ik zoude 
„met gerustheid kunnen zeggen in eene algemeene verwarring 
„ en genoegsame inactiviteit van vele en zelfs importante dingen , 
„de pakhuysen ontbloot van koopmanschappen, want zoo men 
„ Chormandelsche lywaten aan de hand hadde gehad, men zoude 
„voor de Comp. een importanten slag hebben kunnen doen in 
„ de thans herlevende negotie ; de Comp. overkropt met dienaren , 
„waarmede ik tot dezer uure nog geen weg weet, schoon er 
„misschien al 50 burger geworden zyn 't zeedert mynekomste, 
„ van degeene die men zeer wel kan missen ; de scheeps- 
„bouw veragtert en verwaarloosd door een ongeregeld swerven 
„van den baas op 't eyland Onrust hier ter stede in plaats 
„van dagelijks naar zyn werk te zien, dat de nieuwe equipage- 
„meester Opmeer, niettegenstaande zynen yver en activiteit 
„in den dienst onvermogens was alleen te redresseren; de ge- 
„ bouwen hier aan land alomme versloft en vervallen, beyde 
„ door gebrek aan materialen en door het employ van 't arbeyds- 
„volk tot particuliere diensten, de Comp. door ongeregelde 
„verstrekkingen en quade behandelingen op zulke hooggaande 
„lasten, dat deselve inderdaad ge^bimeert zoude zgn geweest 
n indien het nog langer op dien voet ware gebleven, ja reeds 



Digitized by VjOOQ IC 



XIV 

„ zooverre geabimeert, dat het üEdelh. aog jaren lang heugen zal. " 
„Dog onder Gods zegen is er nog hoope, schoon de zaken 
;, tot eene groote extremiteyt gekomen zijn en daar is een raym 
n veld tot verbetering open, dat ook nog wel wat goeds belooft , 
„zoo men maar jaren lang, met dienzelfden yver zonder ver- 
„slappen de hand daaraan komt te houden/' 

Van Imhoff verklaarde nogmaals dat hij geen ander doel had , 
dan daarin te volharden. In de volharding van het Opperbestuur , 
stelde hij, naar 't wel schijnt, minder vast vertrouwen. Hg 
schreef ten minste : „ UEdh. moet ik ook met sooveel empres- 
„sement als eerbied verzoeken, dat het deselve dog behagen 
„mag, niets van 't voorgestelde tot redres van zaken te laten 
„ slippen ; of de gronden die gelegd zgn , eenigermate te aban- 
„ donneren, wat ook door indirecte wegen daar tegen in oppositie 
„mogte werden gebragt." 

Dat van Imhoff inderdaad met grooten gver en buitengewone 
werkkracht zich aan den arbeid zette, blijkt uit het aantal 
maatregelen die hij nam , voorbereidde of voorstelde , uit eene 
geheele reeks rapporten, projecten; reglementen en informatien, 
die hy aan het Opperbestuur in de eerste maanden en jaren 
van zijn optreden toezond. Eer nog twee maanden na zijne 
aankomst te Batavia waren verloopen, had hij reeds gereed: 
een reglement betreffende den dienst ter zee; eene instructie 
voor de retourschèpen , voor de zeeofficieren ter zee en eene 
aan'wyzing op wat voet de Comp. in Indie vaste vlagofScieren 
diende te hebben. * Nog vroeger reeds was een gedrukt re- 
glement voor de zeevaart en eene instructie voor den dienst ter 
zee door hem uitgegeven; * terwijl hy inmiddels een project 
tot het oprigten van een corps cadetten had opgesteld. In dit 
zelfde jaar 1743 stichtte hij de Academie de Marine en de 
Latgnsche school; die echter slechts tot 1756 bleven bestaan. 



1. 2 Joiy 1743, Deel I. Brieven en Papieren in 1744 overgekomen, bladz. 69 
en 3 Jnl^ 1743, ibidem bladz. 386. 

2. 18 Junij 1743 iliidem. bladz. 121, bladz. 895. 



Digitized by VjOOQ IC 



Door een Lt. Kolonel der artillerie deed hij volgens zgne aan- 
wgzigingen een nieuw reglement voor dat wapen ontwerpen. ^ 

Door den Molenvliet door de stad te doen leiden, verbeterde 
hg den afvoer van water en tot wegrniming van de bank voor 
de Groote-rivier werd besloten. * Bijna gelijktydig werd door 
hem een nieuw plakkaat op het begraven ontworpen en uitge- 
vaardigd. ^ Aan de Chinezen werd verboden voortaan nieuw- 
jaarsgeschenken aan regeringspersonen of beambten aan te bieden 
en voor een tijdlang aldus aan deze vermomde omkoopergen een 
einde gemaakt. De behandeling van herstellende zieken , die 
men gewoonlijk naar het eiland Edam vervoerde, waar de 
meesten dan stierven / werd zeer verbeterd door de oprigting 
van een buitenhospitaal in een tuin bij de post Noordwij k. ^ 

In Rade van Indie werd besloten, dat de Gompagnie's gronden 
in de boven- en- ommelanden, welke ongebruikt lagen of 
waarvan de pacht geëindigd was, voortaan niet meer, zooals 
vroeger, onder de hand maar in het openbaar aan de meest 
biedenden moesten verpacht worden , met uitzondering van eenige 
landen bestemd voor inlandsche groeten of voor de landbouwers- 
kolonisten, die uit Nederland werden verwacht. Ook werd er 
eene nieuwe ordonnantie op het zegel uitgevaardigd. De ver- 
pachting van 's Gomp.'s gewone middelen en domeinen en der 
nieuw in te voeren inkomende en uitgaande regten, werd aan 
een naauwgezet onderzoek onderworpen. Op 17 December kwamen 
tot stand, de nieuwe generale conditien van „de respective 
pagten.'' Dit Igvig stuk bevatte behalve de „ generale conditien '% 
de voorwaarden van de pacht der in- en- uitgaande regten, 
de pacht van den handel aan de schepen, de groentekramen 
en winkeliers, van het hoofdgeld der Chinezen, het slagten 
van het vee, de vischmarkt, de hanengevechten, de Chinesche 



1. 2« Deel ejusd. anni, bkdz. 1404. 

2. 2e D. Br. in pap. 1743, bladx. 1411. 

3. 17 ang. en 1 nor. 1743. 

4. ReMl. 6. en R. 23 aug. 1743. 



Digitized by VjOOQ IC 



31VI 

toptafels; de aankomende en uitgaande rijst, waarop de regten 
werden verlaagd , de herbergen binaen en buiten de stad; den 
korenmolen, het kerven van de Chinesche tabak, de waskaarsen , 
de inkomende en uitgaande suikeren , waarop de regten eveneens 
verlaagd werden en het regt van de waag. De ver[Tachting der 
middelen en inkomsten voor het jaar 1744, welke kort daarop 
plaats had, bragt nu bijna het dubbel op van de opbrengst in 
1743 verkregen. 

Van deze verpachting sloot van Imhoflf de amphioen uit; 
hoewel dit in strijd was met zijne oorspronkelijke voorstellen 
in 1741 aan de Heeren XVII gedaan. Doch toen hij in 1741 zijne 
consideratien aan het Opperbestuur inleverde , waren de toestanden 
op Java niet gelijk aan die, welke in 1743 bestonden. Juist door 
deze verandering hoopte van Imhoff nu den handel in am- 
phioen voordeelig voor de Comp. te kunnen maken. De Comp. 
was bg acte van 19 Oct. 1677 door den Soesoehoenan Hamang- 
koe-rat geoctroyeerd met het monopolie van den invoer van 
doeken en van de amphioen. Maar zoolang de Comp. 
geen meester was geweest van de stranden, had zij nimmer 
den sluikhandel, vooral dien van amphioen, welke middelen 
daartegen ook mogten zijn aangewend, kunnen verhinderen. 

Nu evenwel was de Comp. krachtens het tractaat van 11 
November 1743 met den Soesoehoenan gesloten ^ souverein 
en meester van alle strand- en- liustplaatsea op Java geworden 
en dus ook van de sabandharijen aldaar en van alle verpachte 
middelen. De Gouverneur-Generaal van Imhoif meende nu ook 
meester te zullen worden van de sluikerij in amphioen. Tot 
dusver had hij elk middel om den sluikhandel in amphioen 
te Batavia en op Java tegen te gaan, vruchteloos geoordeeld. 
Om die reden had hy aan het Opperbestuur voorgesteld den 
amphioenhandel onder zekere voorwaarden en betaling van 
regten, aan den particulieren handel over te laten. Sedert het 



1. Zie het Torige deel, bladz. LXXXIX. 



Digitized by VjOOQ IC 



XVII 

tractaat van November 1743 meester van de kast, hoopte hg 
na op den ouden voet, doch op voordeeliger wijze dan vroeger 
dcQ amphioenhandel te kuonen drijven en daarom behield hij 
dit handelsartikel als monopolie voor de Comp. Op straffe „ van 
lijf en leven" werd nogmaals de „clandestiue aanvoer" ver- 
boden en gelast „deze ordre ten rigoureusten uyt te voeren" 
naardien het interest en welvaren van de Maats^. daaraan ton 
hoogste gelegen was." Doch ook deze poging gelijk elke 
vorige om den amphioen handel voordeelig voor de Comp. 
te maken, werd als door eene onzigtbare kracht verijdeld 
en in weerwil een scherp toezigt was bevolen, bleef de 
monopoliehandel in amphioen voor de Comp. onvoordeelig. . 

Nn keerde van Imhoff tot zijn oorspronkelijk denkbeeld terng 
en zocht hij in den afstand van dezen handel aan de particnliere 
krachten het middel, om het geldelijk belang der Comp. te 
bevorderen. Hij wyzigde echter zgne oorspronkelijke denkbeelden 
in zooverre, dat hij den verkoop van de amphioen „en détail" 
wel aan de Comp. ontnam, maar den in- en- verkoop „en 
bloc" voor de Comp. behield. Op zijn voorstel en gesteund 
door zgne hnlp werd er eene geoctroyeerde vereeniging van 
aandeelhouders tot den verkoop van amphioen, in het leven 
geroepen. 

Op deze wyze kwam de Amphioen-societeit tot stand met een 
octrooi voor 10 jaren. * Bij dit octrooi, dat op SONov***. 1745 
werd verleend, was bepaald dat de O. I. Comp. gedurende den 
vastgestelden tijd alle amphioen , welke zij uit Bengale mogt ver- 



1. Zie dit octrooi afgedrukt ia: 

Bjjdragen tot de Taal- Land- en- Volkenkunde r. N. I. Tödschrift K. Instit. t« 
Delft, Deel I. Amsterd. 1852, bladz. 200, als bijlage tot een hoogst belangr^k opatel 
TSD wylen den heer J. C. Band, getiteld: Proeve eener geschiedenis van den handel 
en het verbruik van opium in N. I. 

Senige bQvoegsels aan dit artikel leverde Mr. L. C. D. van D{jk in het 2e deel 
van hetielfde bovengen. Tijdschrift , bladz. 189. 

De artt. 31, 35, 39 en 41 van het door de Hooge Regering verloende octrooi, 
werden echter door het Opperbestuur in Nederland niét bekrachtigd. 

Het octrooi voor de Aniphioeu-societeit werd geprolongeerd op 20 Aug«. 1753. 

X n 



Digitized by VjOOQ IC 



XVIII 

krygeo, aan deze sociëteit zoa overlaten en de Compagnie zelve 
geen amphioen meer zon verkoopen of verzenden. 

De sociëteit daarentegen verbond zich om nooit minder dan 
1200 kisten 'sjaars tegen 450 Rijksdaalders per kist van de 
O. I. Comp. te znllen inkoopen en by meer behoefte zoa de 
kist aan de sociëteit niet hooger dan tegen 400 R'. worden berekend. 
Op deze wijze hoopte van Imhoff aan den slaikbandel in amphioen, 
op Java althans, zijne voornaamste werktnigen te hebben ont- 
nomen; terwijl hy nn het toezigt op den slnikhandel kon over- 
laten aan het eigenbelang der aandeelhouders, die nu zei ven 
ook wel zonden yveren voor de bevordering en de uitbreiding 
van den amphioenhandel en bg gevolg voor de vermeerdering 
van de inkomsten der Comp. Doch ook deze instelling be- 
antwoordde op den dnnr, niet aan de vervvachting, welke men 
er van gekoesterd had. Wel werd nu een aantal smokkelaars 
veranderd in een gelyk aantal aandeelhonders of handelaars, 
die scherp voor hunne belangen waakten; maar allengs kwamen 
de actiën der amphioen-societeit in andere handen, eindelgk 
in bezit van vermogende bedienden der O. I. Compagnie, 
die of stierven en hunne aandeelen nalieten aan erfgenamen 
buiten Indie of na ontslag naar het vaderland terug keerden. 
Toen verslapte weder het toezigt, oipdat eigenbelang geen 
prikkel meer was en vele vrgburgers en niet weinige be- 
dienden van de Comp. die geen aandeelhouders konden zgn, 
zich alles behalve afkeerig betoonden van door smokkelen io 
opium de amphioen-societeit te benadeelen en zich zelven te ver- 
rgken. Dientengevolge konhet debiet der O. I. Comp. aan de 
amphioen-societeit, dat in 1753 nog de bedongen 1200 kisten 
bedroeg, zich in 1762 niet boven de 800 staande houden. 
Het zwaartepunt echter, de kern der hervormingsplannen van van 
Imhoff zou, naar zyne meening, gelegen zijn, in eene hervor- 
ming van den binnenlandschen handel in Indie , in dien zin , dat 
deze handel wierd overgebragt van de Comp. in handen van 
bpzondere personen. 



Digitized by VjOOQ IC 



Tot ongeveer hot jaar 1675 had de binnenlandsehe handel 
yan de Comp. in Indie, van haven op haven gedreven, de 
grootste voordeelen opgeleverd. Doch reeds in 1675 en 1676 
hadden Maetsayker en eenige Baden van Indie opgemerkt, 
dat die handel op den dnnr niet zóó voordeelig blyven zon, 
omdat „ de omslag van equipage der schepen en de slegte negotie'', 
dien handel voor de Comp. te kostbaar maakten. Zy hadden 
daarom, hoewel nog schroomvallig, aan het Opperbestnnr het 
denkbeeld blootgelegd om de vaart en den handel van Indie 
op Batavia open te stellen. ^ Doch deze meening vond geen 
weerklank en het voorstel van Maetsnyker en anderen, werd 
beantwoord door de aanschrijving van 28 Sept. 1675, waarby 
gelast werd, dat de binnenlandsehe handel „voor de Comp. 
„alleeB moest blyven gereserveerd". Deze aanschryving was 
gevolgd door het reglement van 16 Oct. 1676, waarby „strik- 
telyk en scherpelyk" was ,, gelast dat de handel in kleeden en 
nlynwaden voor de Comp. privative en met seclosie van alle 
naaderen moest gehouden worden, de plakkaten verscherpt en 
^vemieawd en alom en zooveel doenlyk de vrije lieden van 
^den handel moesten worden afgewend". ^ In een brief 
van Johan van Hoorn, dd. 31 Jannarg 1705 vindt men de 
doikbeelden van Maetsnyker herhaald en op nienw aangewezen , 
boe juist sedert den tyd waarop de handel in kleeden en 
Ignwaden monopolie van de Comp. was geworden, ook de 
winsten van de Comp. in den handel waren achteruit gegaan. ' 

Volgens de berekeningen van van der Oudermeulen in 1785 uit 
de boeken der O. I. Comp. opgemaakt, was de toestand van 
den handel in Indie door de Comp. gevoerd, sedert 1690 van 
jaar tot jaar achteruitgegaan en waren na dien tijd geregeld te 



1. Vergeiyk Deel S (8) van dit werk. No. XXIV en XXXV der gedr. ttnkken 
en bladz. LXXIII tot LXXXIX. Coof. ook de Memorid Tan van der Ondermealra 
nui de byiagen, bUdx. 27 in het werk van Dirk Tan Uogendorp: «Stnkkea rakende 
^ tegenwoordigen toestand dor Bat. benttingen in O. I. 1801.' 

2. Se Deel 8 (5) yan dit werk, bladz. 116-117 en van der Oadermeolen U, 
Widi.102. 



Digitized by VjOOQ IC 



XX 

korten in Indie ontstaan , die niet alleen de verkregen Mrinsten Tan 
het voorafgaande tgdperk allengs hadden vwslonden^ maar in 
het tgdvak van 1734-1743, het jaar ongeveer waarin van 
Imhoff zijn nienw handelstelsel invoerde, geklommen waren tot 
een te kort van mim 26 millioen. 

Van Imhoff wilde nn nogmaals beproeven om den voor de 
Comp. „niïnensen" handel in Indie van haven tot haven, voor 
een gedeelte ten minste over te brengen in handen van bij- 
zondere personen, met behond van Batavia als middenpnnt. 
Hg verwachtte dat nn middelijke voordeelen aan de Comp. 
zonden toevallen en de onmiddelijken, welken de Comp. toch 
niet meer behaalde, het deel zonden worden der particuliere 
handelaars. 

Doch ook nn weder bleef men hinken op twee gedachten, 
de zoogenaamde vrge vaart, die van Imhoff in het leven riep, 
was geen vrge vaart, de voornaamste zennw van den handel 
in den Archipel, de handel in kleeden en Ignwaden moest 
grootendeels monopolie biyven van ^e Comp. en de schaalvaart, 
d. L de vaart van haven op haven , mogt slechts in zooverre worden 
uitgeoefend, dat tnsschen het pnnt van in- of- verkoop en Batavia 
geen tnsschenliggende plaatsen mogten worden aangedaan. Als 
algemeene regel werd aangenomen, dat de vaart „direct'' 
moest zgn, zonder tnsschenliggende plaatsen te bezoeken, 
dat niet alleen de handel in kleeden; maar ook nog in vgf 
andere hoofdartikelen, als specergen, koper, tin, peper en 
amphioen, monopolie big ven zon van de Comp. Deze beperkingen 
waren een nitvloeisel van het stelsel der Comp. , een noodzakelgk 
gevolg van den grondslag waarop dit lichaam rustte. Daarbg kwam, 
dat de meeste bedienden tegenstrijdige belangen met de vrg- 
handelaars hadden, omdat voor hen meer voordeel uit den 
eigen handel der Comp. te behalen was, tenzg de vrghandelaars 
de ambtenaren voor hunne belangen wisten te winnen. Op de 
zoogenaamde buiten kantoren bezaten de hoofdambtenaren van 
de Comp. groeten invloed en oefenden zij eene vrij wille- 



Digitized by VjOOQ IC 



XXI 

kearigo magt uit. Het was alzoo, indien men het vrijhandela- 
atelsel van van Imhoff zónder vooringenomenheid beoordeelde 
vooral te dachten, dat onder de werking van het stelsel der 
Comp. en de bestaande toestanden de zoogenaamde vrge vaart 
en handel zich niet op normale wijze zonden kannen ontwikkelen . 
. Beeds kort na zgne terngkomst in Indie, had van Imhoff 
uitvoering aan zyne denkbeelden gegeven; eerst slechts op „in- 
dalgerende wyze en door nitgifte van licentien''; daarna, op 
24 Sept 1743, door eene Besolatie der Hooge Regering nit te 
lokken, „waarbg in algemeene termen de vaart en handel voor 
„een iegelgk van en naar de hoofdpUats, zoo om de Oost en 
„ West van Indie, ingevolge de qoalificatie der HH. XVII«i^, werd 
„opengesteld met reserve der vijf bovenvermelde artikelen". 
Doch op 16 Sept. 1745 werd de „vrije vaart" op vasten voet 
gebragt, toen door de Hooge Regering daarop een reglement 
werd vastgesteld. Omtrent de Oostersche vaart, dat is, die van 
Batavia naar plaatsen en gewesten oostelgk van de hoofdplaats 
gelegen, werd voorgeschreven, dat de vaart van Batavia naar 
Amboina en Banda en terng of tasschen deze twee Ooavemementen 
onderling, geopend zon zijn voor de onderdanen en ingezetenen 
van de Comp. of voor de inlanders ^ onder Haar sorterende , 
onder deze restrictie en voorwaarde evenwel, dat de lading der 
schepen niet mogt bestaan nit een der vgf verboden artikelen; 
kleedenof lijnwaden, specerijen, koper, tin, peper en amphioen ; 
dat bij terngkeer de schepen zonden moeten worden gekonvoijeerd 
tot bniten den specerij-archipel ; dat geen tosschenplaatsen mogten 
worden aangedaan, dan alleen, in het gaan naar de Oostersche 
gewesten, de hoofdplaats Samarang tot het innemen van ryst; 
dat scherpe „ visitatie " zon gehoaden worden ; dat voor de rijst 
op Amboina of Banda gebragt, 1 Rijksdaalder per last en voor 
alle andere in- of- nitgevoerde goederen 5 % ^^ ^^^ betaald 
worden. Voor de vaart op Temate en Makassar golden onge- 
veer dezelfde bepalingen, met nitzondering van het gedwongen 
konvooi; daarentegen werd daar de rijst onderworpen aan een 



Digitized by VjOOQ IC 



XXtl 

regt van drie rijksdaalders per last bij ait- en van één rijks- 
daalder per last bij invoer. De regtstreeksche vaart tasscben 
Celebes en Temate bleef verboden. Onder plaatselyke bepalingen 
en tegen plaatselijk vastgestelde regten mogt met Comps. passen , 
mits altyd in regtstreeksche vaart ^ gevaren worden tnsschen 
Batavia en Malakka en tnsschen Batavia en Bengale, Soeratte; 
Perzie en Eormandel, mits betalende het vastgestelde in- en- 
nitgaande regt van ö^o* ^^ handel in Ignwadea en amphioen^ 
de hoofdartikelen van den handel in deze gewesten , bleef echter 
ten strengste uitgesloten. In deze landen om de West van Indie 
ontstond nn echter het bezwaar ^ dat de vorsten aldaar , de vaart 
en den handel aan schepen van bijzondere personen ook al waren zg 
onderdanen van de Gomp. niet wilden toestaan, dan tegen be- 
taling van regten , hooger dan die van Comps. schepen werden 
gevorderd, zoodat men om dit nadeel te ontgaan een hulpmiddel 
moest uitdenken , dat hierin bestond, dat de Comp. aan parti- 
culiere handelaars verlof gaf hunne waren tegen het gewone regt 
van 5 % ^P ^ ^^^^^^ i^ Comps. factorijen. Maar hieruit ontstonden 
weldra groote misbruiken, de bedienden van de Comp. lieten 
oogluikend ook anderen van dit voorregt gebruikmaken, zoodat 
ten slotte de vryhandel a|daar voor het grootste gedeelte ten bate 
kwam van de ambtenaren der Comp. en van Engelsche en 
Deensche kustvaarders. 

Ceylon was voorloopig van de vrije vaart en den vryen handel 
uitgesloten gebleven ; doch by de vaststelling van het reglement 
op 16 Sept. 1745, werden nu ook de opgezetenen van dat 
eiland met die der overige Westersche kantoren gelijk gesteld. * 

Drie maanden later op 21 December 1745 werd ook de 
overwalsche- en- kustvaart op Java geregeld. Uit de steden 
Grissée en Samarang werd de vaart en de handel naar den overwal 
opengesteld, tegen een uitgaand en inkomend regt van 5 % 
en van 25 Vo ^^^ ^^^® aangebragte of inlandsche manufacturen. 



l Zie liieracliter n*. II |^e4r. atakken. o. a. blads. 20, 



Digitized by VjOOQ IC 



XXIII 

Onder ^overwal" begreep men eigenlijk slechts Bomeo en 
van Imhof zelf schreef aan de hoofden der kantoren ter knste 
van Java voor, „dat zij aan de nitdrnkking overwal, geen al 
;, te mime uitlegging mogten geven , want dat daarmede slechts 
„Bomeo werd verstaan en gelijk de commnnicatie tnsschen 
„Java en alles wat beoosten daarvan ligt^ van onds verboden 
„is, alzoo ook alles wat bewesten ligt; vooral Banka en Palem- 
„bang hieronder niet begrepen is." 

De handel in rijst tasschen Gheribon en Bantam en de bnrger- 
en- smalvaart in bontwerken en het aantimmeren van vaar- 
tuigen langs Java's knsten, werd echter bij deze gelegenheid 
weder geoorloofd. ' 

Zoo bleef de regeling der vaart van Java op den overwal 
bijna gelijk met het bestaande verbod. Het doel daarmede beoogd , 
was aanvankelijk geweest, bescherming van den amphioenhandel 
der Comp. Toen echter deze handel schier gelijktijdig aan de 
amphioen- sociëteit was overgegeven en deze maatschappij kort 
daarop in werking was gekomen, vervielen velen der bezwaren 
en werd er op 25 Aagustus 1747 een meer vrijgevig reglement 
op de vaart ran Java nitgevaardigd. ^ 

Bij dit laatste reglement werd bepaald: 1® de vaart van Java open 
te stellen naar alle plaatsen van den Archipel, ook niaar den Overwal, 
namelijk naar Malakka , doch niet regtstreeks naar eenige andere 
landen of plaatsen van de vaste kust van Indie, beoosten de 
Ganges gelegen. Daarvoor moest men eerst op Malakka aan- 
gieren , werwaarts alle passen van Java moesten afgegeven worden , 
om dan te Malakka verder een pas te verkrijgen, wanneer de 
scbeepsgezagvoerders verder langs de kust van het schiereiland 
of de overkust wilden gaan handelen; 2^. de vaart van Java 
ook open te stellen naar Amboina, Banda, Temate, Makassar 
en Timor met behoud echter der restrictie omtrent de drie meest 



1. Zie hieraoliter No. II, blad. 29. 

2. Zie N« XVIII der gedr. «takken hiertchter. 



Digitized by VjOOQ IC 



XXIV 

gezochte soorten van lijnwaden, de roodo, ruwe en witte doeken. 
Bij het wederkeeren uit Amboina, Banda^ Ternate en Timor 
bleef, ter bescherming van het specerij-monopolie, alle aangiering 
op Java streng verboden en bleef het binnenloopen te Batavia 
verpUgtend gesteld. Onder vaart op Makassar werd niets anders 
verstaan, dan de uitsluitende vaart op het kasteel Rotterdam 
en van daar tot Eajeli. Onder de overige vaart naar Java, 
werd uitsluitend verstaan de vaart op Batavia, Gheribon, Sa- 
marang, Grissée of Soerabaja, met streng verbod andere 
plaatsen, rivieren, spruiten of kreken aan te doen en onder 
be])aling, dat voortaan alle vas^rtuigen zouden moeten vertollen^ 
daar, waar zg voor het eerst last braken. 

Groote verwachtingen koesterde van Imhoff van deze maat- 
regelen. „ De Javasche strand- en- handelsplaatsen zullen thans 
,^ merkelijk floreren", zoo schreef hij op 31 December 1747, 
aan het Opperbestuur, „zy zullen door vermeerdering harer 
„inkomsten, rijkelijk goedmaken wat men hier te Batavia, door 
,, vermindering van tollen zal mogen missen." 

In 1749 werd vervolgens ook de handel op Sumatra's west- 
kust voor alle natiën opengesteld ; doch hiervan bleef uitgezonderd 
de invoer van specerijen, amphioen en lijnwaden; terwijl de 
uitvoer van goud en peper, langs de kust van Sinkel tot In- 
drapopra, voor de Comp. bleef voorbehouden. In 1751 ging 
de handel op Sumatra's westkust voor korten tijd over in handen 
cener geoctroijeerde handels-sociëteit. 

Van Imhoff zocht ook den theehandel te doen herleven. Sedert 
1735 werd de theehandel gedreven met twee schepen van de 
Comp. , die van Batavia naar China voeren , waar snpercar- 
gas de lading inkochten en van daar met de schepen regtstreeks , 
zónder Batavia aan te doen, de thee naar Nederland overbragteu. 

Bovendien werden er nog wel 20.000 picols thee uit China 
op Batavia aangebragt. Deze thee mogt door particulieren worden 
gekocht en deels door repatrierende bedienden in eigen kisten, 
deels op vracht met Comp." schepen naar Nederland gezonden 



Digitized by VjOOQ IC 



XXV 

worden. De thee echter, welke aldns van Batavia in Nederland 
aankwam, was meestal van minder goede hoedanigheid. Sedert 
den moord der Chinezen in 1740, was natuurlijk detheehandel 
verslapt en de aanvoer van thee te Batavia zeer verminderd. 
Daarentegen had de handel der Engelschen in China zich 
krachtig uitgebreid en sedert in Engeland van de thee een 
regt „ad valorem'* werd geheven, dreigde de markt zich te 
verplaatsen naar Groot- Brittannie. 

Ten einde nu de theemarkt voor de Comp. te behouden of 
te herstellen deed van Imhoff den voorslag, dat voortaan ook 
aan particuliere handelaars de vrijheid zou gelaten worden, 
om 10.000 picols thee in China op 's Comp.. schepen te laden, 
tegen betaling van 8 stuivers per pond vracht en onder voor- 
waarde, dat slechts de beste soorten zouden worden geladen. 
Deze thee zou dan regstreeks uit China , zonder Batavia aan te 
doen, naar Nederland worden vervoerd. 

Het getal theeschepen van de Comp. zou bovendien van twee op 
vier worden gebragt en indien de particuliere handelaars in Canton 
gebrek aan kapitaal mogten hebben, zou er met de theeschepen 
der Comp. uit Batavia de noodige hoeveelheid zilver te Canton 
worden aangebragt en aan de handelaars aldaar worden voor- 
geschoten. 

Ondanks al deze pogingen om den handel der particulieren 
aan te wakkeren, moest de binnenlandsche handel van haven 
tot haven , vooreerst nog steeds worden gedreven door de Comp. 
zelve en met hare eigen schepen, omdat de particuliere han- 
delaars door gebrek aan kapitaal en zeevarend volk nog niet 
Mn staat waren, om alleen dien handel op voldoende wgze 
te drijven, zoodat de vrees ontstond, dat indien de Comp. 
zich aan den biunenlandschcn handel onttrok , niemand, dan zij, 
die aan de Comp. vreemd waren, van de openstelling des 
handels voordeel zou trekken en deze handel van plaats tot 
plaats geheel in handen vallen zon, van krachtiger mededingers, 
vooral van de Engelschen, Qm dezelfde reden v^erd bij 



Digitized by VjOOQ IC 



XXVI 

resolatie van 25 Jaaij 1748 verlof aaa alle particaliere hande- 
laars gegeven, om gebruik te maken van de overblgvende 
scheepsrnimte op Gomp.' schepen ter kaste van Eormandel, tot 
transport van goederen tegen eene vracht van 5 %. Het be- 
reiken van zijn hoofddoel, het verheffen van Batavia tot eene 
algemeene oplegplaats voor den binnenlandschen handel , 'meende 
van Imhoff bet beste te zullen bevorderen, door het uitgaand regt 
op lijnwaden en pakgoederen aldaar af te schaffen en daaren- 
tegen het inkomend regt tot 6 ®/p te verhoogen , met het voor- 
regt echter, dat voor alles wat binnen het jaar weder wierd 
uitgevoerd, 3 % van het regt zouden worden terug gegeven. * 

Behalven alle deze verordeningen werden er door de Hooge 
Regering, onder van Imhoffs magtigen invloed belangrgke in- 
stellingen in het leven geroepen tot bevordering en bescherming 
van den particulieren handel. Op 21 Oct. 1746 werd een collegie 
van commissarissen voor zee- en- commerciezaken van de vaart 
en handel van particulieren ingesteld, eene soort van regtbank 
van koophandel. 

Den 27en Angs. van datzelfde jaar was de Bataviasche 
Bank van leening opgerigt. ^ Voor hel eerst werd er ook te 
Batavia een postkantoor opgerigt en de makelaardij te dier 
plaatse op nieuw geregeld. ^ 

Ook over den Japanschen handel stelde van Imhoff eene 
memorie op en in Maart 1747 zond hij een vertoog aan het 
Opperbestuur, houdende „bedenkingen over de jaarlgksche re- 
touren" uit Indie voor rekening van de Comp. '^ In de eerste 
deelen van dit vertoog behandelde hij eene doelmatige verbetering 



1. Resol. 6 Dec. 1748. 

2. Deze instelling behoeven wg hier niet te bcBchrijven, omdat daarover eene 
monographie is uitgegeven door den heer N. P. van den Berg: De Bataviasche Bank 
en Bank-Conrant 1746-1794. Het octrooi staat bovendien gedrukt in de Nederl. 
Jaarboeken van 1747. 

8. Zie hierachter n». XV en XVI gedr. stukken. 

4. Deze memorie te vinden bij Bafiles, Deel II onder de appendices XVIII. 

5. Zie hierachter q9. ^^I gedr. stukken. 



Digitized by VjOOQ IC 



ixvit 

der schepen, terwijl hy in de volgende deelen meer bijzonder 
zijne denkbeelden ontwikkelde omtrent de retonren in koffij 
en suiker en omtrent de vergrooting van het kapitaal in Indie. 

Tot versterking van het kapitaal wilde hij den handel nit 
Nederland naar Indie aan iedereen vrggeven, mits ladende 
tegen matige vrachtprijzen in de schepen van de Comp. Vooral 
hoopte hij voordeel voor de Comp. te behalen nit het vervoer 
van en den handel in geld naar en in Indie. Nn de retonren 
van thee op vracht voordeelen afwierpen voor de Comp., wilde 
bij het getal retonrartikelen op vracht uitbreiden en stelde hij 
daarom voor, den handel in diamanten en andere edelgesteenten , 
van gond en zijde nit China als retonrartikelen op vracht, 
in Gomp.s schepen aan particnlieren over te laten. Hij berekende 
dat een en ander te zamen een ronlement van kapitaal van 
5 millioea in Indie zon opleveren en voor de Comp. eene winst 
van 5 ton. Vermeerdering van specie en roulerend kapitaal was, 
Tolgena het gevoelen van van Imhoff, een hoofdvereischte voor 
de Comp. in Indie. Om specie te bekomen, zonder de Comp. 
met grooter uitzending nit Europa te belasten, liet zich van 
Imhoff zelfs verleiden tot maatregelen, die hem en aan de 
Comp. de grootste 'moeijelijkheden baarden. 

Ten einde zich zilver te verschaffen deed hg in 1745, zonder 
voorkennis van bet Opperbestuur eenige schepen, deels met 
ladingen kapitaal van particulieren, uitreeden naar de landen be- 
oosten Japan, naar Californio of Mexico. Daarmede hoopte hij 
in ruil voor Enropesche en Indische producten zilver terug 
te krijgen. 

De eerste schepen keerden terug zonder Amerika te hebben 
bereikt; doch daarentegen met groot verlies. In 1747 zond nu 
van Imhoif, maar nu alleen voor rekening van de Comp., eene 
tweede expeditie uit, die wel is waar Mexico bereikte, maar 
door de Spaansche gezagvoerders werd terug gewezen, achtervolgd 
en waarvan een gedeelte der bemanning werd gevangen ge- 
bonden. De eenige vruchten dezer onderneming waren boog 



Digitized by VjOOQ IC 



XXVIIÏ 

loopende moeijelijkheden met de Spaansche Regering ^ welke 
zich beriep op het traktaat van Manster, dat door de handel wgze 
van van Imhoff geschonden zon zyn. 

Op welke wijze , na een kort tijdsverloop, de zoogenaamde 
vryhandelsperiode, waarin toch eigenlijk geen ander stelsel , 
dan dat van een knnstig zamenstel van vrg en niet yry, een 
geknntsel; zon men baast zeggen, met gelimiteerden en gere- 
glementeerden handel, welke vrybandel genaamd werd, badge- 
golden, een einde nemen moest, zon blijken zoodra van Imhoff 
door den dood werd weggerukt en door een ander Opperland- 
voogd vervangen. 

Intnsschen zocht van Imbofl* met evenveel voorliefde, als voor 
zyne denkbeelden omtrent vrijen handel, zijne plannen tot uit- 
breiding van den landbouw door Europesche kolonisten ten 
uitvoer te brengen. 

Overeenkomstig den inbond van het 5^ Hoofdstuk der considera- 
tien van van Imhoff, had het Opperbestuur besloten: ^ dat om de 
Bataviascbe Colonie „beter te bebouwen , de Kameren werden ge- 
„ qualificeerd eenige luyden , op ieder schip , dienstdoende voor 
„de kost, naar Indie te zenden, en dat met de verder uit- 
„ voering dezer zaak de Hooge Begering in* Indie zou worden 
„ belast/' In 1744 begon van Imhoff dit plan ten uitvoer te leggen. 
Het oude en verouderde plakkaat van 3 Julij 1641 , volgens het- 
welk ieder Europeaan bij zijn teimgkeer naar Europa, zyne 
onroerende goederen moest verkoopen, werd ingetrokken , zoodat 
men voortaan in Indie, ook na vertrek uit Indie , onroerend eigen^ 
dom aldaar zou kunnen hebben. Op 14 Febr. 1744 had van 
Imhoff reeds de uitgifte van grond aan Europeanen geregeld. 

Op grond, dat „reeds ëén boer uit Nederland was aange- 
„komen en in gereedheid was om zich naar de bovenlanden 
„te begeven ter cultivering van bet land, dat aan hem zon 
„worden vergund, gelyk er nog meer andere liefhebbers zich 
„ daartoe van tijd komen aan te geven , zoo werd uroed gevonden 
„en verstaan aan ieder landman 100 morgen hoogland, de 



Digitized by VjOOQ IC 



XXIX 

I, helft zaaiveld zgnde, voor een erfpacht ytn 50 Rykfid*. 's jaars 
„af te geven en 160 morgen, wanneer de uitgifte alfeen uit 
jf hoogland zon beataan/' Zeer traag nam het getal Enro- 
pesche landbonwers toe. Toen zy voortbrengselen teelden, die hnn 
de voordeeligsten voorkwamen, reglementeerde men ook hier 
weder, door voor te schrgven wat geleverd moest worden. In 
1752 telde men niet meer dan 28 op deze wyze nitgegeven 
percelen en dit cgfer is, zoo het schijnt, het hoogste dat ooit 
is bereikt. Na dien tijd daalde dit cgfer weder, eerst langzaam , 
later na 1751 op eens zeer aanmerkelijk, tengevolge van in- 
vallen en aanslagen van roovende en moordende benden nit 
Bantam, toen in dat rgk hevige onlusten waren uitgebroken. 

De opvolger van van Imhoff , de Gouverneur-Generaal Mossel 
begunstigde eveneens de Europesche landbouwers en moedigde 
hen aan. Na de verwoestingen door de fiantammers aangerigt, 
ondersteunde de Hooge Begeering de landbouwers met 100 
Bijksd. 's jaars en gaf zg kleine stukken lands uit tegen 5 Bgksdé 
de morgen. Niettegenstaande dit alles, vindt men na 1764 van 
de Europesche landbouwers bgna niets meer vermeld en hoewel 
er hier en daar misschien nog een enkel hunner eenige on- 
duidelgke sporen nft)ge hebben achter gelaten, liep toch ook 
dit plan van van Imhoff te niet, als een zwak beekje, dat zich 
in het zand verliest. ^ 

Tot verbetering van den landbouw door den inlander zelven 
in de omme- en- bovenlanden van Batavia, spande van Imhoff 
met meer vrucht zgne krachten in. Hoofdzakelgk met dat doel 
en ter bevordering van de pepercultuur ondernam hg in 1744 
eene reis naar de Jakatrasche bovenlanden. Hg vernam daar 
van de hoofden, dat zg uitbreiding van de ko£^teeltwenschten« 
Het bleek hem, dat zoowel de kof^- als de rijstcultuur in die 
streken was verwaarloosd, dat de koffij zelfs met voordacht 
door de Comp. in den laatsten tijd was onderdrukt door buiten- 



1. Zit hierachter ü**. IV en V der gedr. slakkea en de noot op blsdz. 38 hiertchter 



Digitized by VjOOQ IC 



sporige extirpatie, toen er te veel van dat voortbrengsel in 
rerhonding tot de vermeende behoefte der Gomp. geleverd wtM. 
De Chinesche oorlog en de daarop gevolgde nadeelige voorvallen 
hadden het overige gedaan en hoofden en bevolking ver- 
armd. Ten einde voor het vervolg de beide uitersten , te groote 
levering en te sterke extirpatie te verrngden, werd door van 
Imhoff eene vaste levering van 24000 pieols koffij uit de Bata- 
viasche bovenlanden en van 12.000 pieols uit de Gheribonsche 
landen vastgesteld. De prijs voor de te leveren rgst werd mede 
voor de toekomst op vasten en meer billijken voet geregeld. 
Ook het toezigt op de cultuur werd verbeterd en de aanl^ 
van tuinen in de nabyheid der kampongs bevolen, kleine yer- 
goedingen werden aan de hoofden voor het vervolg toegekend, 
de „subite extirpatie van de koffijboomen" werd verboden; 
doch toTens gelast een gedeelte der koffij aanplantingen gelei- 
delyk te doen vervangen door den aanplant van peperranken, 
waarvan de teelt op last van van Imhoff moest worden uit- 
gebreid. Hy streefde er naar om den inlander weder aan te 
moedigen tot het bebouwen der landen. Te dien einde werd 
op voorschot tegen eene redelyke jaarlyksche afbetaling ploegvee 
onder den inlander uitgedeeld. 

In 1746 begon zich inderdaad reeds eenige beterschap in den 
landbouw te vertoonen , hoewel er nog jèren noodig waren om 
de verwoesting en de verwaarloozing van vroeger te herstellen. 

Om een voorbeeld te geven aan den landman en tot verbete- 
ring van den landbouw mede te werken oordeelde van Imhoff het 
nuttig, dat groote landgoederen, woeste gronden , aan byzondere 
personen wierden uitgegeven. De Hooge Regering beschreef den 
aard van zulke landgoederen aldus : „ deze landen zouden zyn en 
blyven ,, plantages, vrije erven, waaraan eene soort van heerlyk- 
ff heid zou zyn verbonden , voor zooverre de aard van het land, de 
^gewoonten der Javanen en het oude herkomen zulks mede- 
„ brengen, in dien zin, dat degenen, die op zulk een land 
^ wonen, den eigenaar zooveel als hunnen landheer zouden her- 



Digitized by VjOOQ IC 



txïi 

j^kennea, bg eeoe redelyke behandeling hem allerlei hofdiensten 
jf bewyzen ; (bg eene onredelijke behandeling zon de bevolkicg 
„toch naar haren aard dadelgk nit zich zelve verbnizen) hem 
j, tienden of hnnr opbrengen of ook wel één vijfde der producten ^ 
„hebbende alle de nit te geven landen deze verpligting met 
„elkander gemeen; dat de producten er van^ als de koffij en 
„peper, tegen de vastgestelde prgzen aan de Gomp. moesten 
„ w(mlen geleverd." Van Imboff wilde zelf het eerste voorbeeld 
geven tot aanmoediging van den groeten landbouw. Op den 
16^ Augs. 1745 bragt hij in Rade van Indie ter tafel „een 
„ schriftuur", waarvan de strekking was, „om tot betere bebouwing 
„der landen binnen de domeinen en uitgestrektheid van dit 
„ Jakatrasche Eoningrgk te animeren, aan hem als Gouverneur- 
„Generaal in de bovenlanden gelegenheid te geven tot aanleg 
„eener landbouwondememing." Met dat doel stelde hg voor, 
dat hem zou worden a%estaan „ een gedeelte Unds ten westen 
„van de groote rivier aan den voet van de Salak, zich strek- 
„kende tot de rivier van Tangerang, zgnde een gedeelte van 
„ Eampong Baroe ; met dien verstande echter , dat deze donatie zon 
„plaats hebben, aan hem, van Imhoff, als Gouvemeur-Gteneraal en 
„ zgne opvolgers in officie, onder de clausule de non alieuandoJ* 
Van Imhoff gaf zich nu groote moeite en besteedde aan- 
zienlgke sommen om dit onbebouwde land, waaraan hg den 
naam van Bnitenzorg gaf, vruchtbaar te maken en in cultuur 
te brengen* Uit deze handeling van van Imhoff en van den 
Baad van Indie, ontspon zich echter eene vrg netelige brief- 
wisseling tusschen het Opperbestuur en de Hooge Regering, minder 
over de donatie zelve, dan wel over de heerlgke regten, welke 
daarbg , naar de opvatting van de Heeren XVII , zouden zijn toege- 
kend. De Heeren XVII toonden daarbg , meer op de hoogte te zgn 
van Hollandsche en Zeeuwsehe ambachtsheérlgkheden, met hooge 
middelbare en lagere jurisdictie , dan van Javaansche toestanden« ^ 



1. Zie hicnchter Uadi. 142^146. 



Digitized by VjOOQ IC 



Toen echter het bestaande misverstand was opgehelderd , gaf 
het Opperbeslnur ten slotte nog meer, dan aanvankelijk door 
van Imhoff was voorgesteld; want het trok de clausule de non 
alienando in en gaf verlof dat het landgoed Buitenzorg tegen 
billijke schatting; door van Imhoff of na hem door zijne erfge- 
namen in eigendom mogt worden overgenomen. Maar deze 
bepaling verviel in 1751, toen het bleek dat de erven van van Imhoff 
niet in staat waren het land Buitenzorg te beheeren of te doen 
beheeren, zoodat het voor ö.öOO Rijksd. werd afgestaan aan 
den opvolger in officie , den Gouverneur-Generaal Jacob Mossel. 
Vrede en rust op Java zouden thans vereischten* zgn geweest 
om de uitvoering van al deze plannen van van Imhoff te doen ge- 
lukken en de ingevoerde maatregelen vruchten te doen afwerpen. 
Daarvan bleef het echter verre af. Deels door allerlei onge- 
lukkige gebeurtenissen, deels ook door eigen schuld; zag van Imhoff 
integendeel zich gedurende zyn betrekkelgk kort bestuur bgna 
onafgebroken, door woelingen ; onlusten en oorlogen bemoeijelgkt. 
Wg hebben gezien, hoe, bij zijne terugkomst te Batavia in Mei 
1743; van Imhoff de vredesonderhandelingen met den Soesoe- 
boenan reeds zooverre gevorderd vond ; dat op den 1 len November 
daaraanvolgende een definitief traktaat van ;, reconciliatie; vrede 
en vriendschap" met den Soesoehoenan kon worden gesloten. 
Onder harde voorwaarden voor dien vorst; aan wiens gebied 
het eiland Madoera; de geheele Oosthoek van het Zuiden naar 
het Noorden tot Pasoeroean ; het kust- en- stroomgebied van geheel 
Java, Soerabaja en onderhoorigbeden , Rembang; Djapara en 
Samarang; onvoorwaardelgk met de daaraan verbonden inkomsten 
waren onttrokken; was de vrede hersteld. " In 1744 werd dit 
traktaat geratificeerd en ten uitvoer gelegd. Krachtens art. 4 



]. Zie Deel IX, bladz. DftXXVIJI-XCI en no. LXIV der gedrukte stakken. Hoe 
het by dien aCstand moet zQn toegegaan, kan men eenigermate afmeten naar wat 
daarover door Nic. Hartingh in 1761 geeegd werd: 'dat de Keixer altoos in dat 
denkbeeld is geweest, dat de afstand der stranden, maar voor een jaar of drie was, 
tot soutien van den oorlog, zQnde ook met een slingerslag in dat geval gebragt, 't 
geen ik op zyne plaats late*'. Zie hierachter, bladz. 361. 



Digitized by VjOOQ IC 



XSXIM 

verzocht en verkreeg de Soeeoohoenan, de goedkeuring der 
Hooge Regering van de verkiezing der twee rijksbestierders. 
Daarna kwam een plegtig gezantschap naar Batavia. Java's ge- 
zagvoerder Elzo Sterrenberg trok nn op zijne beart in plegtigen 
optogt naar Kartasoera, om met den Soesoehoenan alle nog 
overige punten bg het tractaat vastgesteld; te regelen en ten 
uitvoer te leggen. Op last van van Imhoff verzocht en verkreeg 
hy nog bovendien den afstand van de landen van Lambarawa ^, 
welke landen toegevoegd werden aan het regentschap van 
Samarang. Ook werd er een verbandschrift vastgesteld, waarbij 
de verpligte leverantien der verschillende regenten vaft den Soesoe- 
hoenan , aan do Comp. uitdrukkclgk werden geregeld. ^ Daaren- 
tegen werd aan den Soesoehoenan vergnnning verleend om den zetel 
van zijn ryk een anr verder Oostwaarts naar de rivier Solo te ver- 
plaatsen. Aan de nieuwe Hofplaats werd de naam gegeven van 
Soerakarta-di ningrat. Onder de aanzienlijke regenten werden er 
echter nog eenigen gevonden, die het afleggen van den eed van 
trouw aan den Soesoehoenan en aan de Comp. zochten te' ont- 
wgkeo. Onder dezen waren de voornaamsten de regenten van 
Paoaraga , Madioen en inzonderheid de twee regenten van Eadoe. 
Op verraderlgke wgze, maar met voorbeeldeloose stoutmoedigheid, 
overviel Sterrehberg met den majoor van Hohendorflf de beide 
regenten van Kadoe, sleepte hen te midden der gewapende 
bevolking weg naar Samarang, van waar zij naar de Kaap de 
Goede Hoop werden verbannen. Deze daad maakte diepen in- 
druk, gaf klem aan Gomp<. besluur en herstelde het gezag van 
den Soesoehoenan over de meesten der tot dusverre onvrillig 
gebleven regenten. Toch bleven nog sommige prinsen uit het 
geslacht des Soesoehoenans onwillig tot onderwerping en gingen 



1. Vermoedeiyk een deel van Salitiga, omstreeks het tegenwoordige Ambarawa, 
«ene landstreek toen door den regent aan een transhtenr van de Comp. heimelijk in 
padit afgestaan en waar alles in de war liep. 

2. Zie bienwhter n^. VII der gedrokte stukken. 

X 1^^ 



Digitized by VjOOQ IC 



XXX IV 

voort met rond te zwerven in het gebergte. Onder dezen be- 
hoorde ook Mas Sahidi later bekend onder den naam van 
Mankoenegara. Men hechtte toen nog weinig waarde aan het 
verzet van dezen prins, toch was het verzet van dezen, toen 
reeds de zwarte stip aan den gezigteinder. 

Meer dadelijk gevaar dreigde er op dat oogenblik in den 
Oosthoek van Java. Een nakomeling van den berachten Soera- 
pati bleef in die streken hardnekkig zich verzetten tegen het 
gezag der Compagnie en bezette het oostelijk gedeelte der 
Soerabajasche landen. Op zich zelf staande kon dit verzet weinig 
bekommering geven. Feitelgk was noch de Soesoehoenan noch 
de Gomp. in die gewesten ooit meester geweest maar wat dit 
verzet gevaarlijk maakte was, dat het, blgkbaar plaats vond 
onder de inblazing van en in verstandhouding met den Madoereschen 
hoofdregent Pangerang Tsjakra-ningrat, een man, die tot dusver 
een der trouwste bondgenooten der Gomp. was geweest en aan 
wien de Gomp. zelfs grootendeels het behoud van haar gezag op 
Oost- en- Midden- Java in den lafttsten oorlog had te danken gehad. 
De acte waarbij deze Prins ontslagen was van de suzereiniteit des 
Soesoehoenans, in 1741 door de Ministers der Gomp. te 
Samarang hem uitgereikt, de toezegging hem gedaan, dat hg 
voor zgne in den oorlog bewezen diensten ryk^Iijk zou worden 
beloond en onvoorzigtige voorspiegelingen door eenige onderge- 
schikte ambtenaren, inzonderheid door Gompa. gezaghebber te 
Soerabaja, misschien ook wel door den gezaghebber te Sama- 
rang op eigen gezag hem voor oogen gehouden , hadden Pangerang 
Tsjakra-ningrat , een inlander van buitengewone geestkracht en 
aangeboren talent, maartevens van eene on verzadelyke eerzucht, 
gesterkt in zgne sedert lang gekoesterde begeerte naar uit- 
breiding van geza^' op Java, over de landen van Soerabaja, 
Grissée en Toeban. 

Door zulke losse beloften was de verwachting bij hem opge- 
wekt, dat hem ter belooning voor de inneming en teruggave van 
Kartasoera, voor den krachtigeu en trouwbartigen bystand aan de 



Digitized by VjOOQ IC 



KXXV 

Comp. in dagen van gevaar en tegenspoed verleend , deze 
landen na het herstel des vredes aan zgn gezag en bestuur ef 
wel onder hem aan een zijner zonen zouden worden toevertrouwd. 
Na den vrede was het hem echter gebleken, dat hg slechts van 
meester gewisseld had, dat hij in plaats van vasal des Soe- 
soehoenans, vasal der Comp. geworden was en dat van alles, 
wat hij zelf op Java met de wapenen had veroverd of gehoopt 
te verkrijgen , hem niets meer te beurt zon vallen dan slechts 
het landschap Sidajoe, dat ten eeuwigen dage aan een zgner 
7x>Qen als regentschap gegeven werd. Hoewel Tsjakra-ningrat 
de QÜeriyke vormen in acht bleef nemen, geschenken zond en 
balde deed bewijzen aan den Gouverneur-Generaal te Batavia, 
deed hij echter geiyktijdig door zijn volk, de door hem gedurende 
den Chinescben oorlog op OostJava veroverde plaatsen , bezet 
houden. Hij werd verdacht aldaar de woelingen gaande te 
bonden, met de bedoeling van in dit troebel water voordeelig 
te vi88chen. Nadat hij met eene Balische prinses in het hnwelgk 
was getreden, had hij bovendien Balische hulpbenden in dienst 
genomen, die hij ook nu in zijn dienst behield. Door dit alles 
werd hij meer en meer bij de Comp. verdacht van kwade voor- 
nemens. Langs den weg van zamenspreking zocht men hem van 
z'gue beerschzachtige illusien en begeerten omtrent bezit en gezag op 
Oost- Java terng te brengen; doch hetzij hij halstarrig werd omdat hg 
oordeelde, dat de Coinp. ondankbaar jegens hem was, hetzij de 
daartoe gestelde commissaris Verijssel hem geen vertrouwen inboe- 
zemde, dan wel omdat de onderhandeling^en niet met de noodige 
tact werden gevoerd» Tsjakra-ningrat toonde meer en meer 
dat hg in verzet wilde komen. Hij bleek onwillig om zgne 
troepen, vooral zijne Baliers, die voor een gedeelte opMadoera 
stonden, voor een ander gedeelte vermengd waren onder de 
Javanen van den Oosthoek, af te danken. 

De Gouvernenr-Generaal van Imhoff schreef aaü het Opper- 
bestnnr over deze steeds meer naderende botsing op een toon , als of 
de Hoogc Ilegeriug niet dan ongaarne tot geweld hare toevlugt 



Digitized by VjOOQ IC 



XXXVl 



nemen zou, „nyt consideratie zoowel van vorige als nu jongst 
„aan de Comp. door Tsjakra-ningrat gepraesteerde , dog ook 
„.weLgerecoinpenseerde diensten ". Geweld tegenover den inlander 
was reeds zoo dikwyls een gereed middel van de Gorap. geweest, 
dat Tsjakra-ningrat van zijne zijde weinig geloof hechtte aan de 
vreedzame bedoeling, waarmede de commissaris Vergssel komen 
zon 9 zoodat hg zich reeds spoedig in overleg met zijne 
mantris, in staat van tegenweer stelde. Te midden dezer épin- 
ning werd de uitbarsting verhaast door eene, zoo het sebgnt, 
voorbarige botsing nabg Grissée, waarvan het gevolg was dat 
ten westen van Soerabaja de eerste vijandelgkheden plaats 
grepen y waarbg de Madoerezen geslagen werden. Na deze feiten 
maakte Tsjakra-ningrat zich van de landstreken Soemanap en 
Pamakassan meester. 

Nu werd bij resolutie van 12 Februarg 1745, de pangerang 
Adepati Tsjakra-ningrat, door de Hooge Regering verklaard 
jj te wezen felon en rebel , met verbeurte van Igf en leven en 
jj eene premie gesteld van 2000 Rijksd. voor die hem 'tzq levendig 
;,of dood in handen van de Comp. mogte komen overleveren, 
„ de gezamenlijke Madoerezen en voornamenlijk zgne zoonen en 
,^mantris alle gehoorzaamheid voor denzelven interdicerende." ' 
Al zgne titels werden hem ontnomen en hem werd de verachte 
naam van Radhen Djoerit gelaten. 

Straat Madoera, welke gesloten was door battergen op 
strand en op Poelo Menari door Tsjakra ningrat opgesteld, werd 
door de scheepsmagt * van de Comp. weder opengemaakt en 
Elso Sterrenberg met eene kleine krijgsmagt op het eiland 
Madoera aan wal gezet. Sterrenberg heroverde zonder veel moeite 
de regentschappen Pamakassan en Soemanap, rukte toen over- 
eenkomstig zijne instructie ^ voort tot Ngamplong, doch werd 
daar door de Madoerezen en Balicrs eerst gestuit, daarop in- 



1. Zie hierachter N*. VIII. 

2. Zie hierachter bladz. 50 in de noot. 



Digitized by VjOOQ IC 



XXXVTT 

gesloten en door den gezaghebber VerysBel niet ontzet, zoodat 
bij gedurende zes maanden ingesloten aldaar liggen bleef, waar- 
door veel volk verloren ging. 

Nadat hulptroepen nit Batavia waren aangekofhen begon 
Verijssel eerst in het einde van Mei 1745, in persoon de krijgs- 
bedrgven tegen de Oost-Javanen en Madoerezen. Nadat vooraf 
door detachementen uit Samarang gezonden, met afwisselend 
gelak in Pati en Grobogan was geageerd, trok Verijssel uit 
Soerabaja tegen Grissëe op, dat op den 12 Jnnij heroverd 
werd. Daarna werd Toeban door Vergssel en Lassem door 
majoor Ten Haghuis ingenomen. Na deze voordeelen kwam de 
zoon van Tsjakra-ningrat, regent van Sidajoe, zich onder- 
werpen , hij bood het ampoén aan en verklaarde door zijn vader 
tot verzet tegen de Comp. te zijn gedwongen. Het duurde an 
niet lang meer of de Madoerezen waren van de vaste kust van 
Java verdreven en nam nu de veldtogt op het eiland Madoera 
zelf een aanvang. Onder de bevelen van den majoor van de Poll 
en den kapitein Rhener trok Comp*. kr^gsmagt door Soemanap 
en Pamakassan, drong door tot Ngamplong (Djamplong) ontzette 
aldaar de ingesloten troepen van Sterrenberg en rakte met dezen 
vereenigd al vechtende voort tot de oude residentieplaats der 
Madoeresche vorsten, tot Sampang. Nu ontzonk de moed aan 
Tcjjakra-ningrat, hij verliet zgne sterkte Sambilang, vlngtte 
oaar het noordwestelijk gelegen Arissabaja, scheepte zich daarin 
en ontvlood met zgne nog overige zonen en met z^n geld en goed 
naar Banjermassing op Borneo. Een zgner zonen viel kort daarna 
op de kust in handen der soldaten van de Comp. en werd eerst naar 
Soerabaja en van daar naar Batavia overgebragt. Uitgeplunderd , 
verraden door een Engelsch zeekapitein aan wien hij zijn ver- 
trouwen had geschonken, vermoedelgk ook misleid door den 
Snltan van Banjermassing werd de ongelakkige Tsjakra-ningrat 
«elf ten slotte, door een Hollandsch vrijburger-scheepsgezag- 
voerder, die door de premie word verlokt, overvallen, geboeid 
naar boord gesleept en naar Batavia overgebragt, vanwaar hg 



Digitized by VjOOQ IC 



XXXVIII 

berooid, arm en van iedereen verlaten naar de Kaap de Goede 
Hoop verbannen werd. ^ 

Zijn zoon, de voormalige regent van Sidajoe ontving na van 
de Hooge Regering met den titel van Kadhen Depati Setja-di- 
ningrat bet westelyk gedeelte van Madoera, Sampang, het ge 
bied izyns vaders in leen en tot wederopzegging toe, onder 
voorwaarde evenwel dat het eiland ;,in geen opzigt hem erfelgk 
werd gegeven '\ dat hg persoonlgk elk jaar betzij te Batavia , hetzg 
te Sanlarang hnlde moest doen aan zijn leenheer, de Comp.^ 
dat alle vaart ^ handel en betrekking met de oostwaarts gelegen 
gewesten en eilanden hem verboden werd, dat de opbrengst 
van alle sabandhargen, evenals op Java, voor de Comp. zoa 
zgn, dat hij bovendien nog 4000 Sp. R. , 12000 kannen klap- 
perolie en 60 kojans kadjang moest opbrengen , met nog andere 
voorwaarden meer, zoodat de nienwe regent niet dan besnoeid 
en gekortwiekt zgn regentschap aanvaardde. ^ Door de omstan- 
digheden begunstigd zon hij echter na weinig tijds , den vorigen 
luister voor zijn geslacht weten terag te verkrijgen. 

Bij deze gelegenheid werd ook het gezag in Soemanap en 
Pamakassan hersteld en het bestnnr aldaar op nieuw geregeld. ' 

Na het eindigen van dezen voorspoedigen, maar tragi- 
schen krgg, in de geschiedenis bekend als de Madoeresche 
oorlog, begaf zich van Imhoff in 1746, vergezeld van de Raden 
van Indie Mossel en van den Bosch naar Java's Oostkust tot 
„inspectie en organisatie" van het nieuw verworven en thans , 
zooals men hoopte, bevredigd gebied. Van Imhoff bleef aldaar 
van 24 Maart tot den 10««^ Jung. De Soesoehoenan kwam in 
persoon naar Samarang om den Opperlandvoogd te begroeten, 



1. Zie het belangryk Terhoor , dat Tsjakra-niograt onderging, hierachter onder n». XI. 

2. Se hierachter n». IX en XII. Vergelijk ook: Dr. W. Palmer van den Broek, 
Geschiedenis der Madoeresche rorstenlanden, nit het JaT. vertaald, bladz. 280 seq. 
Tijdschrift Bat. genoots. Deel XX. 1878. 

8. Ut bladz. 86, 87 hierachter en Bedragen. Land- en- volkenkunde. N. I. T^d- 
schr. KoninkL Inst. 1852. Deel I. bUdx. 872-881. 



Digitized by VjOOQIC 



xzxix 

eene buitengewone gebeurtenis, welke sedert 1705 niet was voorge- 
vallen. Van Imhoff vergold dit huldewijs, door met den Soe- 
soehoenan weder op te reizen naar de hofplaats Soerakarta. Het 
?ra8 echter niet alleen uit hoffelijkheid dat van Imboff deze reis 
medemaakte. Hij wilde door nadere persoonlijke onderhandeling 
de uitvoering van het traktaat van 1743, niet alleen mogelijk, 
maar ook voor de Comp. voordeeliger maken. Hij wist by deze 
gelegenheid van den Soesoehoenan nog een nader of ampliatie- 
contract te bedingen, waarbij bepaald werd, dat alle saban- 
dharijen op de strandplaatsen zouden zijn en blijven ten behoeve 
van de Comp., zonder dat van de inkomsten rekening zon be- 
hoeven gedaan te worden Voor deze inkomsten en tegen vernieti- 
ging zijner achterstallen, zou de Soesoehoenan een jaarlijks aequi- 
valent in geld ontvangen. 

Evenzoo, tegen een3 uitkeering van 5000 Rsd., stond de Soe- 
soehoenan af, alle nog overige districten langs de stranden, in 
het jongste contract niet begrepen; eindelijk stond de Soesoe- 
hoenan af de tolpoorten, hekken en afschuttingen der wegen 
in de bovenlanden en alle heffing van goederen, die langs 
de wegen of rivieren werden afgevoerd, latende geheel en 
al aan de Comp. over „ te reguleren en te ordonneren allen 
nit- en- inkomende regten in het rijk, daaronder begrepen 
de pagten der vogelnestklippen , de. tollen op de rivier Solo, 
de regten op de tabak in Kadoe en de Bazarregten." Als ver- 
goeding voor dit alles zou de Comp. betalen 9000 Realen Sp. 
aan den Soesoehoenan, 1000 R. Sp. aan de Ratoe Amangkoe- 
rat en de eerste hof bedienden en 2000 R. Sp. aan den aange- 
wezen troonopvolger. * 

Den dag volgende op het sluiten van dit contract, werd de eenige 
wettige zoon des Soesoehoenans tot troonopvolger aangewezen, 
die alzoo van de laatste bepaling dadelijk genot kon hebben. 

Het verblijf van den Opperlandvoogd aan het Hof, kenmerkte 



1. Dit contract is gedrnkt in Bydr. Land- en- Volkenk. N. ï. Kon. Inst. 1852. 
Deel I, bladï. 400 en 40X. 



Digitized by VjOOQ IC 



Xl: 

zich nog door eene schynbaar weinig beteekenende gebeurtenis, 
doch die hoogst gewigtig werd in hare gevolgen. 

De pangerang Mangkoeboemi, broeder des Soesoehoenans, 
had reeds ten tyde van den Chineschen oorlog het Hof verlaten 
en toen bij de Comp. eene schuilplaats gezocht. 

Ka den vrede in 1743, was hij naar het Hof ternggekeerd; 
doch in 1744 had hij zich op nieuw verwijderd , nu evenwel 
onder voorgeven, dat hg het Hof verliet om de zwervende re- 
bellen te bestrijden. Zijn broeder de Soesoehoenan had hem, 
zoo het schijnt, het district Soékawati ten noorden van de Solo R. 
of toegezegd of geschonken. Wanneer die schenking beeft plaats 
gehad, blijkt niet dnidelgk;wel echter blijkt het, dat de Soesoe- 
hoenan, die landen later weder op nieuw aan zijn Rgksbestierder of 
wegschonk of beloofde. Nu werd Mangkoeboemi zoowel door den 
Soesoehoenan, als door de beide rijksbestierders en den kom- 
mandant van het Comp*. garnizoen te Soerakarta, von Hoheo- 
dorfif, bij van Imhofif aangeklaagd , van eens zooveel huisgezinnen 
of ^atjah onder zich te houden , dan hem volgens zijne geboorte 
en zijnen rang toekwamen. Deze beschuldiging kwam blijkbaar 
uit den koker vanden ryksbestierder Pringalaja, die de landen 
van Soékawati hem geschonken wenschte in bezit te nemen, 
doch die door Mangkoeboemi , die eveneens beweerde die landen 
ten geschenke te hebben ontvangen , in bezit werden gehouden. 
De Qoeverneur-Generaal van Imhoff , vermoedelijk niet voldoende 
ingelicht omtrent de wispelturigheid van den Soesoehoenan en de 
daaruit ontstaande verwarring, minder nog, zoo het schijnt, 
bekend met don aard van inlandsche vorsten en groeten , aan wien 
men, mits onder vier oogen en in beleefde termen, zonder vrees 
voor kwade gevolgen, de meest ernstige berispingen kan toe- 
dienen, doch wien men in het openbaar elk bewijs van klein- 
achting zorgvuldig moet besparen , beging thans de onhandigheid 
van Mangkoeboemi, ten aanhoore van geheel het Hof, eene 
ernstige bestraffende vermaning te geven en hem aan te manen, 
dat hg de tjatjab waarover verschil was, hadde terug te geven. 



Digitized by 



Google 



I 



XLI 

Mangkoeboemi y de broeder des Soesoehoenans, zweeg stil onder 
deze bestraffing y maar diep gekrenkt door de beleediging hem 
opeolgk aangedaan en overtnigd dat hem onregt geschiedde^ 
ontvlngtte heimelijk met eenige volpelingen; in den daaropvol- 
genden nacht bet Hof zijns broeders ; begaf zich naar Soekawati 
en voegde zich weldra bij den steeds rebellerenden Prins Mas 
Sahidy sedert bekend onder den naam van Mangkoenegara. ^ 



1. D« vooretelling hier door mg gegeren, «trfldt eenigzioi met het yerhaal door 
Tan Imhoff in het Dagregttter zyner reiie gegeven, wQ deelen daarom hier ook mede 
het verhaal dezer gewigtige gcboartenis, zooala dat gevonden wordt inecne •Tranilaat 
oorlogsbcachröving van wjlen Z. H. Sultan Hamangkoe Boewana, eni. d. i. van 
Mangkoeboemi xelven. Het is de vertaling door den tranalateor van den Berg van 
een Javaansch handschrift, opgesteld door twee voorname aanvoerden van den opstand» 
onder de inspiratie van Mangkoeboemi. Hei handschrift werd gevonden in de ver- 
zameling beseheiden, nagelaten door den heer Nic. Engelhard, ond-raad van N. Indie 
en een afschrift er van werd mQ welwillend door den heer W. Ii.'de Starier, ond- 
hoofdofficier der genie, O. I. leger, afgestaan. Dit verhaal Inidt: 

'Omstreeks dm tyd, dat de zaden van tweedragi door den slnwen Pringolo70 
tnnchen den Keizer en zynen broeder Mangkoeboemi werden nitgestrooid , ontving 
men aan het Hof de tQding, dat de Gonvemear-Oeneraal van Imhoff van Batavia te 
Samarang was aangekomen en het voornemen had, zich naar Soerakarta te begeven 
De Keizer besloot den Gonvem.-Geni. van daar af te halen en nam Mangkoeboemi 
in zQa gevolg mede. Zoo ras was niet de 6.-G. te Soerakarta aangekomen of den 
Prins werd met goedvinden van den Landvoogd ea in overleg met de ryksgrooten » 
bet beh^jer van geheel het landschap Soekawattie qntzeii^d, onder mededeeling, dat hif 
zich zon moeten vergenoegen met het behoad van 1000 tjatjas lands. Deze beschikking , 
welke l^nregt in str^d was met de door den Keizer gedane belofte, bragt den Prins 
tot bealoit, om den nacht daarop Soerakarta te verlaten en naar het Soekawattische 
ie wyken, waar hy zich in de dessa Pandak nederzette. Toen na den volgenden dag 
de heer 6.6. de reis langs de Zoidkost naar Batavia ondernomen had, beleid door 
's vorsten beide Boepatti*8 , Radhen Depatti Pringolojo en Kiahie Di*pattie Sindore^jo , 
werd men eerst te Soerakarta gewaar, dat Mangkoeboemi zich verw^derd had. De 
mijoor Uohenhorff n^af in persoon onverwgld kennis daarvan aan den Keizer, die 
tich bg deze gelegenheid over z^n handel jegens den Prins verwijtingen deed , w^l 
het Soekawattissche land nog slechts weinig t^ds geleden eerst in mst was gebragt. 
Aan den majoor over die verwgdering zQne meening vragende, zon deze ten ant- 
woord gegeven hebben, dat ook by hem het vermoeden bestond, dat de Prins zich 
naar Soekawattie begeven had en het zQns bedunkens geraden zon zQn , dat de Keizer 
hem door den Ngabehi Kekkeran op minzame wQze liet nitnoodigen om hniswaarts 
te keeren, gelyk deze zendel^g dan ook door den Keizer nitgenoodigd werd. De 
Prins vernam nn van den zendeling, dat hg door den Keizer gezonden was om diens 
hartegroet over te brengen, waarbQ ook de majoor z\jne groete had gevoegd; terw\jl 
beiden dringend verzochten, dat hy, Prins, terngkeoren mogt. Na eene w^l zwQgens 
gaf Mangkoeboemi hierop ten antwoord» dat hy den Keizer en den Majoor voor 



Digitized by VjOOQ IC 



ZLII 



Deze Mas Sahid was een germain-ncef van den regerenden 
Soesoehoenan en dos ook van Mangkoeboemi , hij was de zoon van 
dien Mangkoenegara, die in 1722 op grond eener lasterlijke 
bescbnldiging, van het Hof was verwijderd en naar Ceglon 
vervoerd *; hij was een man, door ervaring in het voeren der 
wapenen op Java zeer bedreven en van eene buitengewone 
geestkracht. Zoo werd de vermoedelijk ten onre^te en onge- 
twijfeld ter ongeschikte tijde en plaats door van ImhofF toe- 
gediende berisping, zooal niet de oorzaak, ten minste de 
naaste aanleiding tot dien langdurigen en verwoestenden krijg 
op Java, welke met Mangkoeboemi tot 1755 is gevoerd 
en niet beëindigd, dan door de splitsing van het rijk van 
Mataram. 

(Gedurende zgn verblijf in het oosten en noordoosten van 
Java, nam of beval de G.-G. van Imhoff nog een aantal 
maatregelen tot organisatie van het nieuw verworven gebied. 
Het krijgswezen en de garnizoensverdeeling aldaar werden 
door hem geregeld, de vestingen en versterkingen in oogen- 
schouw genomen, het bestuur in den Oosthoek werd gevestigd, 
de belangrijkheid van de districten rondom Pasoeroean merkte 
hij op en wees hij aan 's Comp». bedienden aan , wien hij 
gelastte de productiviteit daarvan te bevorderen, Soerabaja werd 
door hem tot hoofdkantoor der oostelijke districten, waartoe ook 



hunne TriendelQke groetenia z|jnen dank betnigde en wederkeerig van zyn eerbied 
liet Terzekeren; terwgl h\) echter Tooraltnog verschoond wenschte te bl\jven van de 
hem gedane nitnoodiging om weder aan het Hof voor den Keizer te verschijnen, 

waartoe hy later welligt gelegenheid zon vinden Toen de zendeling ver* 

trokken was begaf Mangkoeboemi , dien wij voortaan Sultan zullen noemen , lich 
nit de dessa Pandak naar Oabans;. Van hier uit zond hy Radhen Saligi , dien h{j met 
den naam van Tambak-baya vereerde, met een brief af naar Maas Sahid, alias 
Mangkoe Negoro, die zich in de dessa Paniiembangngan ophield om dezen te be- 

rigten, dat h\j zich van Soerakarta verw^dcrd had Mangkoe Negoro, die 

inmiddels den titel van Soesoehoenan Hadie Prokosso aangenomen had, liet on- 
verwyid aan zjjn oom den Sultan weten, dat hy van diens vertrek uit Soerakarta 
bereids kennis droeg en ook dat hi) Sultan eene talryke kr^gsmagt in de dessa Ge- 
hang verzamelde, waarover de Prins z|jn genoegen betuigde" 
l. Zie Deel )X bladif. XÏI en XXVm en 12», 



Digitized by VjOOQ IC 



XLIII 

Madoera werd gerekend, verheveo , doeh ondergeschikt aanSama- 
rang. Twee regenten werden over Soerabaja aangesteld , waarvan 
echter de een niet lang daarna overleed en de ander aan de Comp. 
ontrouw werd. Oe leveringen van rijst en de opbrengsten in geld 
werden daar vastgesteld. Verder werden de voornaamste strand- 
plaatsen door van Imhoff bezocht Den bloei van Grissée als handel- 
plaats bevorderde hg. Bgna overal werden de leverantien geregeld y 
hier en daar werden verschikkingen gemaakt in de indeeling van 
sommige districten onder verschillende regentschappen ; zoo werd 
o. a. bij deze gelegenheid Toeban onder Kembanggebragt. Hij beval 
de overbrenging van 's Gomp>. timmerwerf van Rembang naar 
Japara. Kleine geschillen tassehen regenten onderling werden 
door hem beslecht en het politiek en haishondelijk bestuur te 
Samarang werd door hem verbeterd. Deiokomsten vandeComp. 
werden vermeerderd door invoering van nieuwe of regeling van 
bestaande middelen; als de belasting op de topbanen en het 
hoofdgeld der Chinezen. Ook werden er maatregelen geno* 
men of voorgeschreven om de inhaligheid van de regenten , 
waardoor de gemeene man bij de betaling zijner rijstleverantien 
werd benadeeld; tegen te gaan. Eindelyk werd het laatstelgk 
door van Imhofif te Soerakarta gesloten ampliatie-tractaat, ten 
uitvoer gelegd. Hg deed dit op eene wijze, welke den afvoer 
naar de stranden moest bevorderen. Meester geworden van alle 
tolpoorten en afsluitingen op wegen en rivieren, werden door 
van Imhofif alle deze tollen op wegen en wateren afgeschaft, en 
daarvoor ééne belasting op de aan de landzijde afkomende of op- 
gaande goederen, de landtol genaamd, in de plaats gesteld. ^ 
Verder behield hij van alle overige belemmeringen in het 
verkeer; slechts het tjapregt op die geweven kleeden, welke 
op de passers of markten in de bovenlanden werden gebragt. 
De bestaande belasting op de vogelnestjes en op de tabak in 
de Eadoe liet hij voortbestaan. 

1. Dexe weldadige aCBcliaffiDg der tolpoorttm , heeft , zoo het achynt , geen ttand gehonden, 
ten miiute in }82| bestonden deze tolpoorten no^ en met yel? mishriuken vermeerderd. 



Digitized by VjOOQ IC 



XLIV 

Na zgn terugkeer in 1747 te Batavia, werden al de beslaiten 
door van Imhoff omtrent OoBt-Java genomen, door den Raad 
van Indie in pleno, bekrachtigd. De Goaverneur-Generaal ging 
voort roet in overleg met den Baad van Indie > voorschriften uit te 
vaardigen tot organisatie van het bestuur op Java. Alle strand- 
regenten kwamen in persoon naar Batavia om hulde te doen ; 
tydens hunne aanwezigheid werd de regtspraak over den inlander 
verbeterd. Een landraad werd te Samarang opgerigt, die on- 
af hankelyk zijn zou van den gewonen Raad van Justitie aldaar 
en de zamenstelling van een compendium der civile inlandsohe 
wetten werd bevolen. 

De sabandharijen waren met ingang van Sept. 1746 verpacht. 
Zoo bestonden nu Comp«. middelen op Java, behalven in de 
leverantien, in de verpachting der sabandharijen of van den 
zeetol, de hoofdgelden der Chinezen, de topbanen, het slagten 
van buffels in het Samarangsche, de landtol, de vogelnesten, 
de Kadoesche tabak. Alle deze middelen te zamen werden ge- 
raamd op een jaarlijksch inkomen voor de Comp. van ruim 
vier maal honderd duizend gulden , na aftrek der overeengekomen 
uitkeering aan den Soesoehoenan , aan sommige vorsten en aan den 
Kroonprins. Bovendien had de Comp. nog de pachten van het 
tjappen der kleeden in de bovenlanden en van den aanmaak van 
pitjes te Samiarang en Soerabaja, welke te zamen nog foQiO 's jaars 
moesten opbrengen. ' 

Ook de leverantie van de rgst werd nader en op anderen 
voet geregeld. De regenten zouden zich voortaan niet meer be- 
moeijen met den inkoop en de levering; de Comp. zou dit voortaan 
zelve laten doen en door hare residenten de noodige ver- 
strekkingen of voorschotten op het gewas doen geven , „ dewyl 
„men bevonden had, dat sonder deselve de landen maar ten 
„halve worden bebouwd, doordien de Javaansche groeten. 



1. De maatregelen door de Hooge Regering omtrent Oost- Java genomen, vindt 
men meer omstandig beaehreven hierachter, onder N". XII en in T^dt. Li^nd- «ii- 
Volkenkan4c N. I. Kon, Inst. l* dpel, bUd« m «hj. 



Digitized by VjOOQ IC 



XLV 

^yolgenB hunoen zorgeloosen aart zioh om niets mioder be- 
„ kreunen als om de florissance hunner landen en al wel tevreden 
i,zgn als zij met hun volken wat te eten van hun volk de 
^noodige of liever noodelooze diensten hebben/' ^ 

Bij den inkoop van rijst zon voortaan 10 Kgksd. voor de kojang 
worden betaald en wat de Gomp. van de rijst te veel en dus 
niet noodig mogt hebben ^ zon weder voor 20 Rijksd. aan den 
vrijen handel worden teruggegeven. De Gomp«. bedienden met de 
inzameling belast ^ zouden, als eene soort van cultnurprocenten ; 
voor hunne moeite , risico en ongelden, 100 f^ van de 350Öfig 
ryst aan de Gomp. toekomende, ontvangen en 2 picols van de 
28 pieols aan den vrgen handel afgezet. Bovendien zocht van 
Imhoff, het streven der bedienden naar „stille winsten'' tegen 
te gaan, door hun eene toelage van 5 % ^^^ ^^^^ inkomsten 
der Comp. op Java toe te kennen en alzoo hun lot te verbeteren. ^ 



1. ZLt hiertohter bbds. 106. 

2 D« heer J. Hageman JCz. vermeldt in $ 170 Tin s^ne Oeschiedenis ?an ooet. 
Jara (Hmndschrift Ind. Oenoots.) omtrent de beaoldiging en de emolumenten der be- 
dienden in den oosthoek o. a. het rolgende: «Het opperhoofd Tan SoeralNJa, gezag- 
hebber OTer den oosthoek van Java en Madoera had als inkomen gedurende 5 jaren 
ySO 's maandt en volgende drie jaren f 100 (art 12 ordonnantie 81 Jal^ 1753). J>e 
resident van Griss^ had over 5 jaren /60 'smaands. De mindere borgerlgke ambte- 
naren hadden natuorlgk nog minder. Maar alle dienaren genoten buitendien nog 
emolumenten , kostgeld, hommages» spiUages , mingewigten , heerendiensten , gescheoken , 
proeenten van alle betalingen en ontvangsten. Het opperhoofd van Soerabiga had 
10 o/o (^Vo^ ▼AD d® paehtpenningen» de administrateur 5o/o, enz. 

Het wisselvallig inkomen werd nader eenigzins anders geregeld. Later leverde het 
gezaghebberschap over den oosthoek ongeveer f 100.000 en het kommandement van 
Pasoeroean ongeveer fbOOOO 'sjaars voordeelen op. Deze beide gezaghebbers hadden 
ook nog apanages, evenals de 6ouvern'.-6en^ Het land Kedawong te Pasoeroean 
thans nog oen particulier land, evenals Buitenzorg, is daardoor eigendom gebleven 
door nitkoop." 

Tot zoover de mededeeling van den heer Hageman. Nic. Uartingh schreef in 1761 
over den gezaghebber van den oosthoek en de residenten aldaar, o. a.: «onaangezien 
alle heylzame ordres, zoo hebben veel mQ al wat ergenis gegeven, door hun trots 
en baatsugtig gedrag tegens den inlander, spelende by wylen soodanig den gebraden 

haan, dat het onverdrageljjk is daar komt dan nog by eene belaggel|jke 

imaginaire verbeelding en trotse verwaandheid met den inlander veragteiyk te be- 
handelen en door alle listen en lagen te bedriegen." enz. Zie hierover verder blads. 
858 hierachter gedr. stukken. 



Digitized by VjOOQ IC 



XLVI 

Ten slotte werd op 1 Febr. 1748 Java's Noord-Oostkust, welke 
tot nog toe slechts onder een gezaghebber had gestaan , tot 
een „Gouvernement** verheven. 

De groote verwachtingen , welken men thans van Java's bloei 
en opbrengsten koesterde , werden echter ook nu weder door teleur- 
stelling gevolgd; want bijna onmiddelgk nadat Mangkoeboemi 
in 1746 de hofplaats had verlaten, wist hij een legertje bgéën 
te brengen , waarmede hij Soerakarta in het Zuiden en Pati 
en Joanna in het Noorden bestookte en Demak zelfs insloot. 
In 1747 door von Hohendorf weder verjaiigd, bleef bij echter , 
even als Mas Sahid een gueril la-oorlog tegen den Soesoehoenan 
en de Comp; voeren ; waarin de kansen dan eens gunstig voor 
de eene, dan weder voor de andere partij waren. 

Doch deze woelingen namen een hoogst ernstigen keer, toen 
de Soesoehoenan Pakoeboewana op 16 Dec. 1749 overleed. De 
Gouverneur van Java's Oostkust , von Hohendorff , tijdig van de 
ziekte des vorsten verwittigd , spoedde zich in allergl naar Soe- 
rakarta. Op den 11®*» Dec. 1749, alzoo vijf dagen vóór zyn dood 
teekende nu de stervende Soesoehoenan in handen van von 
Hohendorff eene acte, waarbij hij „het geheele Mataramsche 
„ryk uit eigen vrye en onbedwongen wille, met ap- en- depen- 
„ dentien aan de £d. Comp. afstond en overgaf zonder eenige 
„de minste voorwaarde.'* Drie dagen later teekende nu ook 
de vermoedelgke troonopvolger, de Adipati Anoem eene acte- 
obligatoir, waarbij hij erkende: „dat het rijk hem niet kwam 
„toe te vallen uit kracht van eenige vermaking, erfenis of ge- 
„boorte; maar dal hij hetzelve alleen uit enkel gunst en genegen- 
„ heid ter beheering uit handen van de Comp. kwam (e ontvangend 

Onmiddelgk na het overlijden van Pakoeboewana, werd nu 
de troonopvolger, nadat hij de bestaande contracten en nu 
laatstelgk geteekende acten en gestelde voorwaarden openlgk 
op de passebaan had bezworen, door von Hohendorff, namens 
de Ed. Comp. tot Soesoehoenan aangesteld en uitgeroepen. 
Tegelijkertgd werd de pangerang Aria Bocminata tot pangerang 



Digitized by VjOOQ IC 



XLTll 

Adipati verklaard en pnmiddelijk daarna de pangerangs Adi 
Negara en zijn* zoon, de pangerang Boeminata, broeder van 
den nieawen kroonprins, de pangerang Danoepaja en zgn 
broeder p. Ngabehi in arrest genomen en naar Saraarang op- 
gezonden. ' 

De rebel Mangkoeboemi , die zich in het Mataramsche op- 
hield, vermoedelijk door geheime verstandhouding verwittigd 
van wat er te Soerakarta voorviel, deed zich op denzelfden 
dag waarop de stervende Pakoeboewana zijn geheele rijk aan 
de Comp. overdroeg, tot Soesoehoenan Mataram uitroepen en 
by zgne huldiging was een veel grooter getal prinsen en groeten 
aanwezig, dan er tegenwoordig was by de inhuldiging vanden 
wettigen troonopvolger, maar die zijne kroon uit handen van 
de Comp. ontving. Bij deze gebeurtenis werd de band tusschen 
oom en neef, tusschen Mangkoeboemi en Mas Sahid naauwer 
toegehaald. De K)om gaf aan den neef zijne dochter ten huwelijk 
en Mas Sahid werd nu de schoonzoon van Mangkoeboemi. 

Aan von Hohendorff deed Mangkoeboemi zijn optreden als 
Soesoehoenan, officieel bekend maken. 

Zgne eerste daad was van Djogjokarta uit, de Bagaleen te 
bezetten, ten einde daardoor zich een toegang tot de westersche 
landen te verschaffen. De Comp. zocht dit te verhinderen , doch 
dit viel niet gemakkelijk , daar de vgand overal verspreid was. 
In bet begin van 1750 was het grootste gedeelte van Mataram 
in het bezit van Mangkoeboemi. Intuaschen zwierven Mas 
Sahid, Singo Sari en andere rebellen rondom Soerakarta , terwijl 
weder andere benden Boema, Bagaleen en de Kadoe verontrustten. 

De jonge wettige Soesoehoenan was alzoo reeds kort na zgne 
verheffing schier van alle magt ontbloot en van de meesten 
zijner hovelingen verlaten. 

Het is opmerkelijk, hoe de Oouverneur-Generaal en Rade 
Tan Indie in hunne brieven aan het Opperbestuur, deze hoogst 



1. Zie hierachter N*. XXIV, XXV en XXV a-b der gedrukte stukken. 



Digitized by VjOOQ IC 



XLVIlt 

gewigtige gebeurtenissen en vooral den ongnastigen toestand 
der Gomp. op Java, slechts met eenige regelen en als in het 
Toorbygaan behandelen. Na de vermelding der feiten, voegden 
zg er zelfs bij: „dat alles echter tot beterschap zich voegde 
fj en dat zij het genoegen hadden te knnnen zeggen , dat hnnoe 
„genomen mesnreS; wat het geldelyke betrof , door een goedea 
„uitslag werden beantwoord." Zoodanige onjuiste waardeering 
der gebeurtenissen kan alleen daardoor worden verklaard, dat 
de Hooge Regering, of het gewigt der feiten niet heeft gevoeld, 
dan wel dat zij de waarheid opzettelijk heeft verbloemd. In 
dit laatste geval, zou hierdoor het bewijs voor de waarheid 
zyn geleverd, van wat door vijf Raden van Indie in 1764 aan 
het Opperbestunr geschreven werd, „dat op de adviezen, die 
„aan het Opperbestunr worden gezonden, niet altgd met ge- 
„ rustheid staat kan worden gemaakt/' ^ 

Inmiddels waren ook in Bantam sedert 1745 moeyelgkheden 
ontstaan, die in het volgende jaar een meer ernstig karakter 
aannamen. 

In dat rijk regeerde nog steeds sedert 1733, de Padoeka 
Sri Sultan Aboe'1 Fachi of Fatach Mohammed SjafaY Zeinoel 
Ariftn, een zwak, wispelturig vorst, die als kroonprins reeds 
weinig vertrouwen inboezemde en nu somtijds niet wel by zinnen 
was, doch wettig en in de regte lyn afstamde uit het 
Lantamsche vorstenhuis. Hy stond geheel onder den invloed 
van zyne gemalin Ratoe Sarifa, éene sluwe, looze vrouw, 
die zich van het grootste gedeelte van het bestuur had meester 
gemaakt, een slecht bestuur overigens, waarvan volksverloop 
het gevolg was. Zij had kans gezien haren gemaal in hooge 
mate te verbitteren tegen zyn eigen zoon, den wettig aange- 
wezen troonopvolger en het eindelijk zoover gebragt, dat deze 
met eenige groeten van zynen aanhang naar Batavia de wijk 
genomen had. Het streven der Ratoe was, in plaats van den 



1. liierachter bladz. 40S 



Digitized by VjOOQ IC 



XL IX 

zooD; haar schoonzoon ; een neef des Sultans op den troon te 
helpen, waartoe zij aanzoek deed bij de Hooge Regering. 

De Gt.'Q. ?an Tmlioff en de Raad van Indie stemden daar 
eindelgk in toe en bedreven den staatkundigen misslag deze 
onwettige en bij de bevolking gehate verwisseling in de troon- 
opvolging , door een buitengewoon gezantschap te bekrachtigen; 
ja, zelfs kort daarna toe te geven aan het drijven van Ratoe 
Sarifa en den wettigen, maar nu verstoeten troonopvolger met 
de pangerans van zgn aanhang naar Ceglon te verbannen. ^ 

Voor deze medewerking aan Ratoe Sarifa verleend, verwierf 
de Hooge Regering in ruil, den afstand van 600 roeden lands 
tenwesten langs de Tangerang, van Ontong-Java tot aan den 
oorsprong dezer rivier en de helft in de kosten en voordeelen van de* 
gondgraving van Toelang Bawang in het Lampongsche. Het duurde 
niet lang of de Sultan, die reeds sedert geruimen tijd zich 
wonderlijk had aangesteld, die dan in het binnenland, dan weder op 
zee zwierf , zgne onderdanen plaagde met allerlei nuttelooze werken 
en ongewone diensten en hen met zware lasten drukte, begon 
on nog gevaarlgker vlagen van krankzinnigheid te vertoonen. 

In het najaar van 1748 sloeg zijne krankzinnigheid over tot 
razemg. In een dier vlagen van waanzin deed de Sultan zeven men- 
Bchen, waaronder zijne zuster met hare dochter om het leven brengen 
en eene sgner bij wij ven, die in hoogzwangeren toestand was, 
met rotangs geesselen. Ook het leven van den nieuwen troon- 
opvolger was niet meer veilig. 

Door sommigen is het vermoeden uitgesproken en dat ver- 
moeden is niet geheel ongegrond, dat deze razerng het gevolg 
was van eenig den Sultan toegediend vergif. ^ 

De resident van de Comp. te Bantam G. F. Falck, deed nu, 
in overleg met de Ratoe Sarifa het voorstel aan de Hooge 



1. Zie hierachter n». iXVII, XIX en XXII gedr. stokken. 

2. Zie bijv. het berigt in het * Leven der GG. van N. I., het 20* deel der Hist. 
Beachr^v. der reizen. Amsterdam 1766, bladz. 389. 



Digitized by VjOOQ IC 



Begering dat men zich van den Sultan zou meester maken en 
een ander geregeld bestuur zou in het leven roepen , opdat 
zooals werd aangevoerd ^ het volk niet in opstand komen zon 
en Bantam niet vallen in de handen van zwervende zeeroovers. 
Dit voorstel werd goedgekeurd en overeenkomstig de bevelen 
uit Batavia, zocht de resident Falck den Sultan te overreden 
om met hem een springtogtje naar Batavia op een Comp^. jagt 
te doen. De Sultan was echter nog zóó gek niet om aan dien 
voorslag het oor te leenen. Nu werd op geheimen last der Hooge 
Begering de Sultan op den 16 November 1748, als hg volgens 
zgne gewoonte des namiddags naar de passebaan wilde gaan, 
door den kapitein Weytman in arrest genomen, eerst in de 
woning van dien kapitein bewaard en daarna des avonds onder 
militair geleide naar het fort Speelwgk overgebragt. Green mid- 
del, ook niet dat van omkooping, liet de Sultan onbeproefil 
om weder los en vry te geraken, doch niettegenstaande al de moeite 
daarvoor door hem aangewend, werd de vorst zonder opschudding 
aan boord van een jagt gebragt en eerst naar het eiland Edam en 
vandaar naar Amboina vervoerd. De Hooge Begering kondigde op 
den 28 Nov. 1748 eene proclamatie af, waarbij ^erd bekend ge- 
maakt ; dat : „ met advies van en overeenkomste met de Koning- 
„inne Batoe Sarifa, den kroonprins pangerang Batoe Sarif^ den 
„ ouden rijksbestierder pangerang Eoesoemo Ningrat en de verdere 
„Bantamsche rijksgrooten , was goedgevonden en verstaan het 
,, geheele Bantamsche rgk te nemen onder Comp>. bewaring en 
„bestiering, tot den dood of het herstel des Eonings dan wel 
„anders zal worden overeengekomen; dat dien tengevolge de 
„ Gouverneur- Generaal en Bade van Indie hadden goed ge von- 
dden, het opperbewind over het rijk van Bantam op te dragen 
„aan de Koninginne Batoe Sarifa, met den titel van Batoe Sri 
„ Sultan Bantam als regentesse van wege de Compagnie met den 
„bgstand van een regeringsraad, zamengesteld uit den kroon- 
„ prins P. Batoe Sarif, den rijksbestierder, den opperregter, 
„ den adj. rijksbestierder en den secretaris of schryver van het 



Digitized by VjOOQ IC 



LI 

^rgk; onder directie van deDgene, die van 's Compi. wege, 
^tot Bantam het gezag voert.'' ^ 

In den aanvang zon, zoo het scheen, onder dit regentschap 
alles goed gaan, ten minste te Batavia was men tevreden; 
want er werd meer peper geleverd. De slawe regentes wist wel , 
dat men daarmede te Batavia tevredenheid wekken kon. Maar 
slechts een en een halfjaar later, begonnen de vrachten zich 
te zetten van den staatkundigen misslag, dien men begaan had , 
toen men de troonopvolging van den wettigen kroonprins had 
OTergebragt op den neef en schoonzoon des Sultans, die slechts 
een onbeduidend werktuig was in de hand der regentes. 

Het bestuur der regentes tegenover den inlander kenmerkte 
zich door inhaligheid; doch de resident van de Comp. had 
Tooral het oog gevestigd op de peperleverantie. By velen in het 
Bantamsche rgk bestond eene stille misnoegdheid over de ver- 
andering in de troonopvolging. 

Zeker Eiai Tappa, een misnoegd priester, die zich als ana- 
choieet had teruggetrokken op den berg Moenara en zich bg 
bet Yolk voor een heilige wist te doen doorgaan, werd het 
middenpunt der misnoegden. Rondom dezen verzamelden zich 
Batoe Bagoes Boeang, natuurlgke zoon van den Panem- 
behao pangerang Poetra, die in 1733, bg de troonsbeklim- . 
miog van zgn broeder, den nu verbannen Sultan, naar 
Batavia de wgk genomen had en aldaar sedert was overleden ^, 
voorts nog de vrouw en de dochter van dien Panembahan, 
deze laatste was tevens eene der vrouwen geweest van den ver- 
bannen Sultan, en nog een aantal andere volgelingen en aanhangers. 
Uit Batavia werd eene afdeeling troepen tegen deze zaamgerotte 
menigte afgezonden, maar eer deze soldaten ter plaatse waren 
aangekomen, waren de misnoegden reeds westwaarts getrokken 
en op dien togt was hun aantal sterk vermeerderd. Weldra 



1. Zie hienehter n«. XXIII der gedrukte stakken. 

2. Zie o. a. Deel IX, bladz. 247. 



Digitized by VjOOQ IC 



Ld 



ontmoetten zij nu de troepen ran de regeqtes, die verslagen 
en uiteengejaagd werden en korten tijd daarna, stond de aan- 
zienlgke magt der opstandelingen voor de stad Bantam. Zg 
verkondigden openlgk, dat de Panembahan pangerang Poetra^ 
niet dood was, dat het verhaal van zijn sterven te Batavia een 
verdichtsel was, dat hij als broeder des Sultans nu de naaste 
tot den troon was, maar dat in afwachting van zyne terug- 
komst, zijne kinderen Ratoe Bagoes met diens zuster het bestuar 
over Bantam zouden waarnemen. Allerwege nam de opstand toe 
in kracht en nu werd niet alleen de regentes ^ maar werden 
ook de grenzen van Batavia bedreigd. 

Te midden van deze ernstige verwikkelingen, zoo in het 
oosten als in het westen van Java, te midden van geschillen 
met Spanje en Frankrgk , met dit laatste land wegens het in- 
koopen te Batavia, van door Engelschen prgs gemaakte 
schepen en terwgl nog niet één der nieuw in 't leven geroepen 
toestanden wortel had geschoten, overleed op 1 November 
1750, de Gouverneur-Generaal van Imhoflf. 

Naar Indie teruggekomen als .., Hersteller ", had hg in den 
laatsten tijd van zgn bestuur kunnen bemerken , dat de groote 
verwachtingen, die het Opperbestuur van hem had gekoesterd, 
aanmerkelijk waren verminderd, hoewel hg nog korten ^ 
vóór zijn dood zgn gezag Weder eenigermate gesteund zag door 
prins Willem IV, sedert deze tot Opper bewindhebber en Opper- 
Gouvemeur-Generaal der O. Ind. Comp. was verheven. Toch heeft 
het aan van Imhoff uithet reglement, waarop de Comp. aan Willem 
IV deze hooge waardigheden aanbood , moeten blyken , dat men io 
Nederland niet blind was voor de misbruiken, welke ook onder 
zijne landvoogdij, ondanks zijne groote toezeggingen nog niet waren 
uitgeroeid. In de artt. VI en VII toch van dat reglement wordt 
het den prins voorgeschreven; „dat de ingeslopen misbruiken, 
„van wat tijd zij ook reeds in gebruik mogten zgn geweest, 
„ niet langer zouden worden geduld ; maar dat Z, Doorl. Hoogh- 
„ met alle magt de hand zou houden en doen houden aan de 



Digitized by VjOOQ IC 






LUI 

„nakoming der berigtschiften en de gemaakte schikkingen.'* 
Zoo liet het bestuar van Oustaaf Willem, baron van Imhoff, wiens 
optreden als Opperlandvoogd de hoogst gespannen verwachtingen 
had doen ontstaan, evenals dat van zoovelen vóór hem, groote telenr- 
stelUng achter. Toch stond hij hooger dan velen zijner voorgangers. 
Hg was een man van boitengemeene werkkracht en bedrijvig- 
heid; maar voor eene hervorming van de Gomp. in Indie, zou 
meer vereischt zijn geweest, dan wat h^ bedoelde. Doch ook 
voor een gedeeltelijk herstel werd hem de tijd niet gelaten. 
Tevens had hg getoond het gebrek te bezitten veelal aan zijne 
hoedanigheden gepaard, van namelijk alles te gelijk te willen 
aanvatten en daardoor alles ook te gelijk op losse schroeven 
te stellen; bovendien schiep hg zich illnsien en twijfelde hg 
niet aan de mogelijkheid van niéuwe muren te kunnen optrekken 
oponde grondslagen. Zijne driftige, heerscbzuchtige, niet altijd even 
nadenkende staatkunde tegenover den inlander, had daaren- 
1)0Ten tot gevolg, dat hij Bantam in het westen en het rijk 
van Mataram en Java's kusten in het oosten in vollen opstand 
als ^enis naliet aan de Compagnie, wier finantien door dit 
alles in Indie, na zgn dood, in nog zorgelijker toestand werden 
gebragt, dan waarin zij reeds verkeerden ten tijde hij als land- 
voogd optrad. 



Digitized by VjOOQ IC 



DRIE EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. 



Op denzelfden dag waarop van Imhoff overleed, werd door 
den Baad van Indie met eenparige stemmen tot zijn opvolger 
gekozen; de directeur-Generaal Jacob Mossel. 

Bg het aanvaarden der opperlandvoogdg ; hield Mossel eene 
rede^ waarin hg verklaarde: „niet stilzwijgend te kannen pas- 
„seren; de critiqne en ongelukkige omstandigheid van zaken, 
„ waarin men thans kwam te verseren. Het was onnoodig den 
„Baad van dien toestand eene omstandige beschrgving te geven; 
„want het was aan de leden bekend, hoe nu reeds sedert 
„drie jaren y Java in vuur en vlam stond, door eene slepende 
„rebellie van twee magtige prinsen, hoe nu onlangs ook weder 
„op Madoera door een dweepzieken priester, plotseling zonder 
„slag of stoot, de geheele orde van zaken te onderste boven 
„was gekeerd, hoe de gevolgen niet waren te overzien indien 
„soms eenige militaire onderneming ongelukkig uitloopenmogt; 
„want dat er gebrek aan krggsvolk was, hoe in Bantam, zelfs 
„op de grenzen van Batavia opstand en oorlog ontstaan wuen, 
„hoe in Malabar en op Ceylon de zaken voor de Comp. een 
„hoogst ongunstigen keer namen, hoe de Engelschen overal 
„trachtten de Comp. te benadeelen, hoe ongunstig bovendien de 
„uitkomsten waren van de nagel- en- koffijcultuur, hoe ziekte 
„en droogte de inwoners en het land overal teisterden. Dit 
„alles te zamen genomen'', zoo sprak hij, „zou mannen van 
„ de grootste hoedanigheden kunnen ontroeren en hg aanvaardde 



Digitized by VjOOQ IC 



„dos niet dan met schroom, de zware taak, die voortaan op 
„ hem rosten zon." Vooral baarde de finantieele toestaod der Gomp. 
in Indie, aan Mossel groote bezorgdheid. In 1752 stelde 
hij een uitvoerig geschrift op, dat in 1753 in Nederland bij het 
Opperbestnnr inkwam. Het was getiteld : „ Bedenkingen over 
9 den intrinsiqnen en zorgelgken staat der Comp. in Indie." 
Hg toonde daarin aan, dat volgens zgne berekening de staat 
der Comp. in Indie, sedert vgftien jaren met de helft verminderd 
yfSBy zoo tengevolge der oorlogen op Malabar, Makasser en 
Java, als door kwaad overleg gedurende de zeven eersten dier 
jaren. Door de laatste onlusten op Java, Ceijlon en andere 
plaatsen , waren de lasten buitengemeen vermeerderd en volgens 
eene zamentrekking van alle winsten en verliezen in Indie, 
over de jaren 1700-1752, zouden er, indien deze opgaven van 
Mossel juist zijn, in dat tijdvak slechts vgf jaren z^n geweest, 
waarin de rekening een batig saldo had aangetoond, namelijk in de 
jaren 1744, 1745, 1748, 1749 en 1752; terwijl alle de overige 
laren verliezen of zoogenaamde verachteringen aantoonden, verliezen 
van sommen, die tusschen de één i twee millioen 's jaars bedroegen. 
De bezorgheid, waarvan de eerste toespraak van den Oou- 
vemeur-Generaal Mossel de blijken droeg, bleek weldra niet 
ongegrond te zpn; want weinige dagen reeds na zgn optreden 
kwam er tijding uit Bantam, dat de krggsmagtder Gomp. aldaar, 
vereenigd met de troepen der regentes door de opstandelingen 
geheel was verslagen, zelfs in die mate, dat men het ge- 
schut verloren had. Het „prestige'* der Comp. was hierdoor 
zeer geschokt en de opstand daarentegen won dagelijks in 
krachten. Nu werden ook de grenzen van Batavia's boven- 
landen onveilig. Een broeder van den afgezetten Sultan , Radhen 
Derma genaamd en de overige , tot dusver nog aan de regentes 
trouw gebleven , groeten met hunne volgelingen , zelfs de opzigter 
der boegen met zijne kettinggangers , liepen tot de opstandelingen 
over. Uit Batavia moest andermaal versterking worden gezonden. 
Een l^rtje zamengesteld uit 224 Europesche musketiers, 70 



Digitized by VjOOQ IC 



LVI 

matrozen; 49 huzaren en 117 Baliers en Boeginezen, waagde 
nu een nitval nit het fort Speelwijk en tastte de rebellen ten 
getale van 7000 man aan. De opstandelingen werden in den 
aanvang wel teruggedrongen , doeh ten slotte gelakte het bon do 
Enropesche mnsketiers op de vlagt te drijven. Alleen de offieiereo; 
de hazaren, de Baliers en de Boeginezen hielden nog stand; 
maar toen ook de Baliers het slagveld verlieten ; moesten de overige 
troepen van de Comp. zich ook wel zoo goed mogelgk redden. 
Weder bleven twee veldstakken^ hoewel vernageld; in handen 
van den vgand; één laitenant; drie vendrigs en 24EaropeaDen 
en een aantal inlandsche soldaten snea velden bg deze gelegenheid. 

De moed der opstandelingen kende na geen grenzen meer. 
Uit Batavia kon slechts onvoldoende hulp gezonden worden, 
omdat men zelf aldaar gebrek aan bezetting had en te meer omdat 
ook naar Tangerang; aan welke zijde ieder oogenblik een inval te 
dachten was, troepen moesten worden afgezonden. 

De Goayernenr-Generaal begreep dat zijn voorganger zich 
had vergist; toen hg de wettige troonopvolging in Bantam bad 
verstoord en Ratoe Sarifa tot regentesse en haren schoonzoon tot 
kroonprins had verkozen. Na rgp overleg in den raad van Indie, 
werd door de Hooge Regering besloten ; dat: „ aangezien de Comp. 
„ bg aanstelling der regentes zich wel ezpresselijk had gere- 
„serveerd de vrijheid; om in vervolg van tgd omtrent de 
„regering in Bantam; zoodanige verandering te maken/ als de 
„ tgdsomstandigheden zouden mogen vereischeu; den komman- 
;,deur te Bantam; Falck gelast zou worden ; zich meester te 
„ maken van de regentes en van den Kroonprins haren schoon- 
;,zoon en dezen naar Batavia te zenden ; het bevel over het 
,, kasteel Soeroesoeau; het eenige wat van het geheele Ban- 
;,tamsche rgk nog niet in handen was der opstandelingen; aan 
;, den broeder des onttroonden Sultans ; aan den pangerang Aria 
;. Adi Sandika op te dragen.'' Deze last werd door Falck uitgevoerd 
en de regentes en de kroonprins werden voorloopig naar bet 
eiland Edam vervoerd. De opstandelingen kwamep echter ook n 



Digitized by VjOOQ IC 



LVII 

na deze verandering niet in onderwerping. Om die reden werd eene 
niet onaanzienlgke krggsmagt onder bevel van den Lnif.-Eolonel 
graaf ron Ranzow naar Bantam gezonden. Hierdoor werd aan de 
opstandelingen eenig ontzag ingeboezemd. Na werd op 18 Jannary 
1751 te Bantam eene rgksyergadering van alle prinsen, raden 
en grooten belegd, om het afzetten der regentes en het ver- 
vallen verklaren van den kroonprins Sarif te bekrachtigen ^ tot 
regent en pangerang-Ratoe te benoemen prins Aria Adi Santika 
en de met de Gomp. bestaande contracten te beëedigen. Dit 
alles geschiedde; doch Aria Adi Santika, die nu de regering 
aanvaardde met den titel van Aboe'1 Mochali of MalUi Moham- 
med Wasi Zeïnoe'l Halimin , stelde tot voorwaarde dat hg slechts 
tydelgk als Sultan-regent zou optreden om later plaats te maken 
voor den wettigen opvolger en kroonprins, pangerang Goesti , den 
zoon van den door van Imhoff onttroonden en naar Amboina 
verbannen Sultan en die zelf bg die gelegenheid naar Ceglon 
opgezonden was. 

De Anachoreet of priester Kiai Tappa en de prins Ratoe 
Bagoes volhardden niettemin in hun verzet en zetten de vgande- 
Igkheden voort Inmiddels had de Comp. zelfs hare posthouding 
op Toelang Bawang in het Lampongsche moeten verlaten. 
Bantam zelve werd echter eenigen tijd daarna bevrijd door het 
opslaan der rebellen; maar daarentegen viel Kiai Tappa nu in 
de landen van Jakatra, vernielde er alles te vuur en te zwaard, 
zoodat vele suikermolens en bgna alle plantages der Europesche 
kolonisten werden vernield en verscheidene menschen gedood. In 
deze oogenblikken van kommer en groote bezorgdheid schreef de 
Gouvemeur-Gleneraal Mossel dringende brieven aan het Opper- 
bestuur, waarin hij toezending van troepen uit Nederland ver- 
zocht, opdat het hoofd geboden zou kunnen worden aan de 
aanslagen tegen de Gomp., zoo in hare eigen landen rondom 
Batavia, als op Madoera en Oost- Java. Eindelgk werden Kiai 
Ta|^ en Ratoe Bagoes herhaaldelijk geslagen en ten slotte 
werd zgne versterkte verblgfplaats op den bergMoenara, op den 



Digitized by VjOOQ IC 



LVIil 

22 Sept 1751; na hevigen tegenstand ingenomen. Vele hoofden 
der opstandelingen sneuvelden in deze verschillende gevechten, 
van de overigen verliet het grootste aantal de zijde hnnner aan- 
voerders. Eiai Tappa en Ratoe Bagoes Boeang moesten van weinigen 
vergezeld; naar het znidergebergte de vrgk nemen. Sedert 
maakten zg nog eenige beweging in BanjoemaaS; doch weldra 
kwam Bagoes Boeang om het leven , Eiai Tappa verdween van 
het toonéel en hiermede liep de opstand te niet. De Gomp. 
nam weder bezit van hare sterkte te Toelang Bawang in het 
Latmpongsche; maar verplaatste deze post weldra eerst naar 
Sram bij de Verkenhoek; later naar Poelo Goendi (Lagoendi?) 
in straat Snnda. 

Op herhaald aandringen van den tijdelgk aangestelden 
Sultan-regent, werd dezen door de Hooge Regering vergund, 
zijne hooge waardigheid neder te leggen en over te dragen aan 
zgn neef, den van Geijlon terug ontboden pangerang Gk>esti, 
die nu bij acte van 22 Sept. 1753 de kroon uit handen der 
Gomp. ontving en de regering aanvaardde onder den titel van 
Sri Sultan Aboe'1 Nazar Mohammed Artf Zeïnoe'l Assakhin. ' 

Hiermede kwam het rijk van Bantam eindelijk weder tot rust, 
eene rust welke het, evenals de Bataviasche bovenlanden^ hoog 
noodig had, daar deze landen en het Bantamsche rijk voor een 
groot gedeeite gedurende dezen opstand waren verwoest. 

De OouV.-Gen^ Mossel was nog niet lang aan het bewind 
toen hg geroepen werd een maatregel ten uitvoer te leggen, 
hem uit Nederland bevolen en die een merkwaardig bewgs 
levert, hoe het begrip van éénheid, van band tusschen moeder- 
land en koloniën of bezittingen ook zelfs in dien tijd , tóén de 
Indische gewesten stonden onder een geoctroogeerd ligchaam, 
in Nederland levendig was en hoe de Staten-Generaal der Ver- 
eenigde Gewesten steeds hebben vastgehouden aan het be^;insel 
reeds in hiet eerste octrooi nedergelegd, dat de ambtenaren en 



1. Zie achter bladz. 198. 



Digitized by VjOOQ IC 



LtX 

onderdanen van de Compagnie, ston'ien onder eed yan trouw 
aan Hoogmogenden; de Staten-Gleneraal der Unie en zg onder- 
danen bleven van den Staat en daaraan verbonden. 

Door de opvolgende gebeurtenissen der laatste jaren ^ ge- 
durende den Oostenrgkschen successie-oorlog; een krgg die aan 
de welvaart van geheel Europa en ook van Nederland groote 
slagen had toegebragt; was de kas der Unie schier geheel 
uitgeput geraakt 

Onder den invloed van prins Willem IV was in 1747; eerst 
door de provincie Holland, daarna ook door de overige ge- 
westen besloten eene belasting aan alle de ingezetenen op te 
leggen. Die belasting zou daarin bestaan ; dat ieder; die eene 
bezitting; een kapitaal of inkomen had van /* 2000 of daar boven ; 
daarvan 2 % ^o^ afstaan ; of zooveel meer als hg mogt gelieven 
en hy die eene bezitting, kapitaal of inkomen beneden de 
f2000 had; 1 % ^^^ afzonderen ; terwgl de nog minder gegoeden ; 
naar goedvinden zouden bydragen , doch allen toch iets zouden 
opbrengen. Elk zou zelf den overslag doen onder eede. Deze heffing 
werd genoemd de „Liberale gift" of de belasting van den 
50" penning. De maatregel had een uitstekenden uitslag; bgna 
iedereen in Nederland droeg het zijne bg en de opbrengst der 
beffing was niet minder dan 50 millioen. De Staten-Generaal 
waren van oordeel; dat de onderdanen der Republiek in die 
gewesten; welke stonden onder het bestuur der geoctrooieerde 
compagnieu; aan dit vaderlandsch werk deel moesten nemen. 
Zg besloten daarom in beginsel; ;,dat deze belasting ook be- 
„ hoorde geïntroduceerd te worden in Oost-Indie." Over de wgze van 
heffing in Indie werden „ de consideratien der Heeren XVIF' ge- 
Traagd. Weiverre echter; dat de Bewindhebbers aan deze uitnoodi- 
ging gehoor gaven, hielden dezen „verscheydene swarigheden" 
voor; die hen. weerhielden ;,om over de wgze van heffingeene 
n methode te kunnen opgeven; ja zelfs hen deden begrgpen ; dat in 
nhet geheel geen liberale gift in Oost-Indie behoorde te worden 
^vastgesteld; voornamelijk omdat de dienaren en onderboorigen 



Digitized by VjOOQ IC 



LX 

„van de Comp. reeds genoodzaakt z^n zware schattingen op 
„te brengen." De Staten-Generaal verstoord over deze zelf- 
zuchtige redenering; waarmede men de onderdanen van den 
Staat in Indie, wilde vrijpleiten van bij te dragen tot de be- 
hoeften van het Vaderland; voerden daartegen aan, „dat 
„indien de calamiteiten; die de Comp. en Batavia hadden 
„ondergaan; redenen van vrgstelling moesten zijn; de onge- 
„Inkkige ingezetenen van Nederland met evenveel en meer regt; 
„gelijke redenen zonden kunnen doen gelden ; daar zg nog in 
„ veel grooter mate gedrakt waren met belastingen en onge- 
„ lakken in den laatsten tgd. Ho. Mo. konden dan ook niet 
„ inzien ; op wat fundament de onderdanen van den Staat in 
„Oostindie meer bevrijd behoorden te worden van contributie; 
,idan de overige goede ingezetenen van het land, die met be- 
„ reidwilligheid en gver het hunne hadden toegebragt om het 
„land te ondersteunen. De conservatie en bet bestaan van de 
„Comp. en van den Staat zijn zoo onafscheidelgk; dat er eene 
„ zoo groote verpligting tegenover den moederstaat blgft bestaan ; 
„dat de ingezetenen in IndiC; indien ten minste niet alle vader- 
„landsliefde aan deze zijde van de linie was verbleven; onge- 
„ twgfeld zich niet zullen willen onttrekken aan eenen last; die bil- 
„ lyk en equitabel is. De wijze van uitvoering wilden Ho. Mo. echter 
„gaarne aan de Hooge Regering in Indie overlaten.'' 

De Bewindhebbers antwoordden alweder; dat zg niet in 
staat waren het des betreffende plakkaat naar Indie op te 
zenden ; omdat de Heeren XVII nog niet bijéén waren geweest 
en de wgze van heffing; naar hunne meening hier te lande 
moest worden geregeld. Op deze nieuwe uitvlugt volgde van 
de zijde der Staten-Generaal; kortaf het bevel; dat de Comp. 
had te gehoorzamen. ' 

De liberale gift werd nu door de Hooge Keuring «in Indie 



1. Zie de resol. der Staten-Generaal van de maand JulQ en van 8, 9 en 29 Dec. 
^750 en 8 Jannar^ 1751 en ook Deel ÏI Bat. overg. brieven en paj^eren 1759. 



Digitized by VjOOQ IC 



LXl 

geheyen. Langzaam en dralend kwamen de gelden in en de geheele 
opbrengst in Indie, was blijkens resolutie der HeerenXVÜ, niet 
hooger dan /" 1.081.570. Deze betrekkelijk geringe bijdrage nit 
Indie, aan de in geldnood verkeerende Unie, in een tijd waarin 
GoQverneur-Generaal en Rade meenden te moeten optreden 
tegen de overdadige weelde der ingezetenen in Indie, met ver- 
ordeningen tegen den pracht en praal, doet eenig vermoeden 
ontstaan, dat er vele ontduikingen in Indie hebben plaats ge- 
bad, vooral als men daarnevens opmerkt hoegroote sommen 
de bedienden der Comp. uit Indie naar Nederland overmaakten , 
of na doode achterlieten ^ De verdenking wordt daardoor 
niet geheel ongewettigd, dat men destijds in Indie al even 
weinig trouw onderdaan was van den Staat, als men eerlgk 
bediende was van de Comp**. 

De Gk)uverneur-Generaal Mossel wijdde zijne zorgen in- 
middels aan het voeren van den krijg op Java, aan den handel 
in Indie en aan eene verbetering van het bestuur over en den 
toeitand in de Jakatrasche en Preanger-landen. 

Over de Jakatrasche en Preanger-landen leverde h§ twee 
memorien of vertoogen bij den Baad van Indie in ^, waarvan 
de eerste gedagteekend is op 1 Dec^'. 1751 en de tweede 
op 20 Augustus 1754. Na in deze memorien eerst een over- 
zigt te hebben gegeven viqi den toestand en de indeeling dier 
landen en van de bevolking, van den landbouw en zijne 
voortbrengselen, stelt Mossel maatregelen voor tot regeling en 



J. Men herinnere zich b\jv. Hoe de nalatenschap van Valkenier, na langdurig 
seqoester, b^ dading nog f 700.000 beilroeg en dos het aandeel daarvan alleen aan 
de Uherale gift sou moeten geweest zfjn / 14.000. Hoofdambtenaren deden somtydi 
tegen hooge rente voorschotten aan de kas der Comp. te Batavia, tot een bedrag 
▼an eenige tonnen goads Er waren vele bedienden die een inkomen hadden van meer 
dan nOOOOO 'sjaars. 

2. Zie (perachter n^. XLIV en XLV. In het n^port van den Raad van Indie, 
den heer O. van Rees, dd. 80 Oct. 1867 wordt slechts kort melding gemaakt van 
dcie twee memorien van den G.-6. Mossel. Het 7, (4«) Deel van de Opkomst Ned. 
gezag over Java, waarin gewigtige stukken over de regeling van de Preanger zQn 
medegedeeld, verscheen in 1873, het rapport van den heer van Rees zag eerst 
in 1877 in Deel XXXIX der Verh. van het Bat. Genoots. v. K. en W. het Ucht, 



Digitized by VjOOQ IC 



LXII 

rerbetering. Deze yoorstellen werden deels in Pebr. 1752, 
deels in 1754 door den Raad van Indie goedgekeard. Over- 
eenkomstig het voorgestelde door den Gouvem'.-Gener*. werd 
een nieuw reglement op de levering der producten vastgesteld ^ 
Aan de regenten van de Jakatrasche bovenlanden werd eene 
tydsruimte van zeven jaren gegeven om hunne achterstallige 
contingenten aan te zuiveren. De koffijprgzen zouden worden 
verminderd , indien niet eene evenredige hoeveelheid peper wierd 
geleverd. Eene straf van 10 Rgksd. boete werd bedreigd, 
Toor ieder pikol indigo of katoenen garen in 1759 en L760 
beneden de vastgestelde hoeveelheid geleverd. De plakkaten 
tegen het volksverloop werden vernieuwd en volk uit Bantam 
werd gelokt ter bevordering van den landbouw. De houtkap 
ten behoeve der suikermolens werd gemakkelgker gemaakt. 
Het landschap Djati Negara, gelegen binnen den kring van 
vrge gekochte landen, werd tegen billgken prgs terug gegeven 
aan den regent. 

Ter bevordering van den veestapel werd bet slagten van 
koegen verboden en ten behoeve van het transport werden 
paarden uit Geglon ontboden. Landen voorheen in leen uit- 
gegeven werden tot „eigen-landen" geconverteerd. De morgen 
onbebouwd land, welke voorheen 5 Bgksd. gegolden had, 
werd nu op 3 & 4 Bijksd. te koop gesteld. De grenzen der 
landen en de zekerheid der onroerende goederen werden ver- 
beterd; de heffing van bazarregten werd aan reglementen 
onderworpen. Aan voorname landeigenaars zou voortaan den 
titel van hoofdingeland worden gegeven. De klappusteelt en 
het overgaan uit Gomp'. dienst tot den staat van vrg land- 
bouwer werden aangemoedigd. 

In 1754 werden er maatregelen genomen om de regts- 
bedeeling in de Jakatrasche en Preanger-landen voor de in- 
landers beter en meer bereikbaar te maken. Het ontwerpen 



1. Zie blad. 240 hierachter , gedrukte stokken en Rcsol. G6. enR. 4 , 5 ea 7 Febr. 1752. 



Digitized by VjOOQ IC 



Lxni 

van de noodige vaste regels en orders betreffende het regt van 
sQOoessie, erfenis , gemeenschap van goederen, enz. werd be- 
volen. Diefstal van buffels werd door krachtige middelen te 
keer gegaan en het inlandsch bestuur werd verbeterd door 
indeeling in districten, welke vereenigd; regentschappen zouden 
vormen. Bovendien werden er districts-opzigters aangesteld ; 
de waterleiding en afvoer werd verbeterd en vrijheid gegeven 
aan de inlandsche wevergen ^ 

De door van Imhoff ingestelde zoogenaamde vrije handel 
w^rd door Jacob Mossel met veel minder ingenomenheid dan 
door zgn voorganger aanschouwd. De 6ouv.-6en'*. Mossel 
plaatste zich uitsluitend op het standpunt van de Compagnie. 
„Wat de Compagnie als Landsheer verteert , moet zg als 
„ koopman betalen '\ schreef Mossel in een vertoog op 30 Nov^. 
1753. Hg voegde er echter bij: ^de Comp. is een gedistin- 
„gneerd koopman en daarom moet hare handel een gedistin- 
„ gneerde , geprivilegieerde handel zgn en moet zy gedistingueerde 
„eo geprivilegieerde artikelen voor zich behouden, als: de 
;,amph]oen, de specerijen, de vaart en den handel op Nederland, 
„de noodigste vaart in Indie, de meest gewilde lij waden te 
„ Batavia en in de Oost, het koper, de peper, de diamanten , enz." 
Het overige, dus nagenoeg de afval, wilde Mossel wel aan de 
krachten der particuliere handelaars overlaten. Drie jaren, 
nadat de Gk)uv'^.-Gen'\ Mossel aan het bestuur was gekomen, 
werd dan ook reeds de zoogenaamde vrije vaart naar Ceijlon, 
naar de West van Indie en terug, d. i. het vasle land van 
Indie en de vaart tusschen den specerg-archipel en Celebes 
opgeheven en verboden. De gronden waarop deze besluiten 
rustten waren hoofdzakelijk; dat er van de vrge vaart naar 
Ceijlon , door Nederlanders , onderdanen van de Comp. tot nogtoe 
bgna geen gebruik was gemaakt en dat die vaart dientenge- 
volge uit handen van de Comp. vervallen was in handen van 



1. Tot Uenditer XLV passim. 



Digitized by VjOOQ IC 



LXIV 

vreemde natiën of inlanders gevestigd op établissementen van 
de Gomp. op Zuider-Eoromandel , zoodat door de openstelling 
van die vaart wel Engelschen, Franschen en Moren werden bevoor- 
deeld, maar noch de Comp. , noch hare eigen onderdanen er voor- 
deel uittrokken of er rgk door werden. De vrijhandel tnsschen den 
Specerij-archipel en Celebes was slechts een handel geworden van 
sloikers en zoogenaamde morsers. De vaart van Comps. onder- 
hoorigen en onderzaten op de West van Indie^was bijna geheel 
te niet geloopen of had eigenlijk nooit gebloeid, zg was eene 
vrachtvaart van suiker op 's Comps. schepen voor particuliere 
rekening en Mossel meende dat die handel met grooter voordeel 
voor rekening van de Comp. zelve was te drgven. Eindelgk, 
nu toch meest alle winstgevende artikelen aan den particalieren 
handel ontnomen waren en de Comp. deze artikelen voor zich 
behouden had, achtte Mossel het beter elke partiöuliere vaart 
en eiken vrghandel tnsschen de West van Indie en Batavia af 
te snijden. De Hooge Regering werd in deze rigting nog voort- 
gedreven door de bevelen van het Opperbestuur. Nog in 1751 
hadden Gouverneur -Gener*. en Rade octrooi verleend aan eene 
handels rereeniging van particulieren te Batavia, tot den handel 
op Sumatra's westkust; doch reeds in 1757 werd deze ver- 
eeniging op last van het Opperbestuur weder vernietigd en de 
zoogenaamde vrge vaart op die kust, dat is, de vrgheid om, 
met uitsluiting van den handel in producten van het land en 
der aldaar begeerde artikelen, handel te drgven in eenige 
kleinigheden en snuistergen, weder opengesteld. Ook werden 
in 1757 mede op last der Heeren XVII passen naar China aan 
particuliere schepen geweigerd. Slechts werd er nu en dan nog 
eene „.licentie" uitgereikt, om op de West van Indie te han- 
delen, doch dit had steeds plaats onder voorwaarde, dat geen 
kleeden of lijwaden , het hoofdartikel op de kust van vóór-Indie 
van daar mogten worden teruggebragt. 

Op deze wijze liep de korte, zoogenaamde, vrijhandelsperiode 
door van Imhoflf in het leven geroepen, weder ten einde. 



Digitizedby Google 



Inderdaad bad in dat korte tijdperk geen ander stelsel bestaan 
dan een knnstnuitig samenstel, van vrg en niet vry, van een 
vrijen , maar tevens gelimiteerden en gereglementeerden bandel. 
Tegen bet beginsel van bandelsvrybeid bad deze mislnkte proef- 
neming niets bewezen. Er was slecbts bewezen, dat onder een 
haodelsligebaam geoctroijeerd met monopolie, er eigenlgk geen 
vrijheid in den bandel kon bestaan, tenzy de Corop. het be- 
ginsel, waarop zij zelve rustte, prgs gaf. Er was sleebts be- 
wezen, dat bet niet zamen gaat den bandel zoogenaamd vrij 
te laten en daaraan tevens de beste handelsartikelen te ontbonden 
om die voor de Comp. als monopolie te bewaren ; want dat dit 
slecbts leidde aan de ééne zijde tot magteloosbeid van den 
bandel der onderdanen van de Comp., aan de andere zijde of 
tot smokkelhandel of tot verloop van den koophandel nit handen 
der Comp. of van bare onderdanen in handen van mededingers, 
EDgelschen, Franseben, Denen en inlanders. 

De meeste zorg eischte, de grootste bezorgdheid wekte in- 
middels de oorlogstoestand op Java. De hoofdzetel van den 
krgg was in de tegenwoordige residentien Soerakarta en Djog- 
jokarta als brandpunten, daarnaast in hot westen in Kadoe en 
Bagaleen, in bet oosten in Madioen en een gedeelte van Kediri, 
vooral het znidergebergte; terwyi de om deze landen liggende 
gewesten van tijd tot tijd door de invallen der opstandelingen 
en de verrigtingen van Comp*. legers werden geteisterd. 

Wy hebben gezien, hoe in 1750 Mataram sehier geheel in 
het bezit was van Mangkoeboemi; terwgl Mas Sabid en andere 
opstandelingen rondom Soerakarta, in Bagaleen en Kadoe 
zwierven. In den loop van het jaar 1750 werd Mangkoeboemi 
echter weder nit Mataram verjaagd; doch nu viel hg in het 
Soerakartasche en in bet einde verscheen hg weder in dezelfde 
landstreken waaruit hg was verdreven. Het legertje van de 
Comp. verliet nu zgne verschansingen aldaar en tastte Mang- 
koeboemi aan, doch werd, of door gemis aan beleid of door 
gebrek van moed van den bevelhebber Faure, door Mangkoe* 
X Y 



Digitized by VjOOQ IC 



txvi 

boemi geslagen, yeratrooid en gedwongen Djogjo te verlateit 

Dientengevolge viel het onde Mataramsche gebied weder in 
handen yan Mangkoeboemi, die nu het Soerakartasche binuen- 
rukte en ook aldaar de krijgsmagt der Comp. aantastte. 

Jnist even te voren was de Goavernear von Hohendorff in 
het leger aangekomen en onder zgn bevel had een hevig en 
langdarig gevecht plaats, waarin de kansen geraimen tijd twijfelach- 
tig stonden, doch waarin ten slotte Mangkoeboemi werd tenig- 
geslagen. Deze gunstige nitkomst was des te gelukkiger, omdat 
bgna te gelijkertgd eene zamenspanning van een zoon van den 
regent van Samarang met de opstandelingen, aan het licbt 
kwam. Er werd nu door von Hohendorff besloten, met al zgn 
vermogen den opstand aan te tasten, maar een gunstigen uit- 
slag daarvan werd verijdeld, omdat de regenten van Banjoemaas, 
Pamardeen, Djajaloer en Roema, die in last hadden in het 
westen de grenzen van Bagaleen te dekken en zoo mogelijk 
aan Mankoeboemi den pas af te snijden, ijlings de hun aan- 
gewezen posten verlieten , zoodat Mangkoeboemi de hand weder 
vrij kreeg in het Mataramsche en zelfs de westersche landen 
bedreigde. In zijn opdrang naar het westen werd hij echter 
gelukkig nog gestuit, zoodat hij zuidwaarts terugtrok. De 
hoofden der opstandelingen Ronggo en Panoelar werden door 
den Lt Kolonel van Ossenberch uit de Bagaleen geslagen en 
vervolgens uit de bergen van Kadoe, waarheen zij gevlugt waren, 
door den Majoor de Clercq verdreven. 

Minder gelukkig nog was de Comp. intusschen geweest tegen 
Mas Sahid. Deze opstandeling zwierf met een aanzienlgk leger 
langs het zuider-gebergte en matte de Comp'. troepen onop- 
houdeiyk af, die dientengevolge door ziekte zwaar werden 
geteisterd. 

In het laatst van 1750 verliet de opperkoopman Toutlemonde 
de sterkte vim Soerakarta om den vijand op te zoeken. Mas 
Sahid tastte hem aan en wist hem in te sluiten, zoodat von 
Hohendorff ook hier te hulp moest schieten, om hem te opt- 



Digitized by VjOOQ IC 



LXVII 

zetten. Von Hohendorff behaalde de overwinning en vermeesterde 
zelfs DjogJOy den hoofdzetel der rebellen. Mas Sahid trok daarop 
terug naar het zniden en om nn bij eene herhaling van de vgande- 
lijke uitvallen, dezen te kannen bedwingen , vatte de majoor dê 
Clercq post in Kadoe, de kapitein-Lt Feber in Mataram en de 
L^-kononel Ossenberc^h in Bagaleen. Naauwelijks waren deze 
krggsbewegingen volbragt, toen de tgding kwam dat er ook op bet 
eikiod Madoera een hevige opstand was uitgebroken; onder leiding 
alweder van een priester of Kiai Tappa^ die zich als een heilige 
voordeed en de menigte in beweging bragt. Door dien ge- 
' waanden heiligen was de regent van Soemadang verjaagd, Pama- 
kassan aangevallen en een groot gedeelte van het eiland over- 
meesterd. De regent van Sampang, wiens hulptroepen in het 
leger der Comp. dienden, moest nu, opeigen veiligheid bedacht, 
zpe krijgsmagt van Java teruggeroepen. Niet dan na herhaalden 
strgd werd deze opstand door den vorst van Madoera, Radhen 
Setja-di-ningrat bedwongen. De werkeloosheid der afdeelingen 
van Gomps. krijgsmagt in de Kadoe, Bagaleen en Mataram 
gelegerd, lokte Mangkoeboemi en Mas Sahid in Oct. 1751 
weder nit hunne schuilhoeken, en vielen zij weder in de 
Kadoe. Tegemoet getreden door den majoor de Clercq, week 
Mas Sahid terug en moest Mangkoeboemi zich een aftogt door- 
slaan naar de Bagaleen , om verder te trekken langs het zuider- 
gebergte. Nu werd hg ook in front aangetast door den majoor 
Uoff en nog steeds van achteren nagezet door miyoor de Clercq. 
Plotseling als een opgejaagd hert keert Mangkoeboemi zich nn 
om en stort zich op eene te ver vooruitgeschoven afdeeling 
van het leger van de Clercq. Deze kolonne werd geheel ver- 
slagen, eene geheele compagnie dragonders, 80 inlandsche 
soldaten en eenige Javanen sneuvelden of werden gevangen 
genomen. Te laat kwam miyoor de Clercq te hulp aansnellen, 
ook hy werd aangevallen en door Mangkoeboemi overwonnen. 
De aanvoerder zelf, de majoor de Clercq, 2 wachtmeesters, 12 
soldaten en 25 paarden snenvelden in dit tweede gevecht eq 



Digitized by VjOOQ IC 



\ 



de artillerie ; de ammunitie; de legertros en een deel der wapenen 
vielen in 's yijands banden.. 

Bagaleen en Kadoe lagen nn weder voor den vijand open 
en bet werd tgd voor de Comp. , dat zy op de veiligheid van 
bare eigen gtrandlanden bedacht werd. 

Op voorstel van von Hobendorff werd besloten , dat 's Comp>. 
krijgsmagt de Mataram zou verlaten en Tagal, Demak, 
Japara ; Rembang; Samarang, Soerabsya, Grissée; Madoera, 
Soemanap; de drie veldfortjes op den weg naar Soerakarta, 
Oenaraog, Salatiga en Bojolali en de hoofdplaats Soerakarta^ 
zelve in staat van verdediging zouden gebragt of gehouden 
worden en dat verder nog veldschansen zouden worden opgeworpen 
in de BagaleeU; op Magelang en te Tandjong. Buiten dezen 
wijden kring van versterkingen zon een tamelijk leger te velde 
gehouden worden. 

De inlandsche vijand; zooals bijna altijd; wist echter ook na 
geen voortvarend gebruik van zijne behaalde voordeelen te maken. 
Doch ook de Comp. van hare zijde liet een groot gedeelte der 
voorgenomen verdedigingswerken; uit gebrek aan geld^ onuit- 
gevoerd. 

Reeds meende men dat de vyand niet veel merkwaardigs 
zou aanvangen; toen onverwacht; op 17 Maart 1752; temidden 
van den regenmoesou; Mangkoeboemi over het gebei^ van 
Bagaleen trok en oprukte naar Eendal en Ealiwoengoe om de 
Comp. in hare eigen strandlanden aan te tasten. Het was aan 
Mangkoeboemi steeds een doorn in het oog geweest, dat de 
strandlanden aan de Comp. waren afgestaan en steeds had hg 
volgehouden; dat de overleden Soesoehoenan geen regt had 
afstand te doen van een deel van het rijk. Nu zou by'; 
met de wapenen in de hand ; het verloren rijksgebied hernemen 
voor zich zelven. Reeds waren zyne benden doorgedrongen tot 
Pekalongan en hadden zy die hoofdplaats ingenomen; toen zij 
op de passebaan dier plaats ; door kapitein von Bielefeldt; ia 
. allerjjl uit Bagaleen toegesneld ; werden aangetast. Von Bielefeldt 



Digitized by VjOOQ IC 



LXII 

slaagde er aanvankelijk in om de troepen van Mangkoeboeroi 
uit de hoofdplaats Pekalongan te dringen ; doch ten slotte werd 
bij zelf geheel verslagen eu zijne soldaten deels gedood , deels 
gevangen genomen. De omliggende districtshoofden kozen daarop 
de partij van Mangkoeboemi. Deze stoutmoedig geworden door 
zgne herhaalde overwinningen, maakte zich reeds gereed eerst 
Tagal en daarna Demak te vermeesteren. 

In allerijl werd Tagal nu versterkt en een leger van 2000 
Hadoerezen en ^Soerabajers afgezonden tot dekking van het 
westen; want zoo nabij Gheribon had men den vijand niet 
verwacht. De vrees bleek echter weldra gdel te zijn geweest, 
Mangkoeboemi had de voorzigtigheid zijn leger zóóver niet te 
wagen en trok temg in het MataramschOi waar hij zijn vasten 
zetel hoopte te vestigen. Het veldleger der Comp. stelde zieh 
nu te Salatiga in eene observatie-stelling. 

Terwijl dit alles in het westen voorviel, bedreigde MasSahid 
het oosten. Noordelijk-Madioen en Ponorogo waren* in zijne 
nuigt even als de Man^anegara, die zijn, de znidelgke meest 
verwijderde landen, van Madioen en Kediri. Het was, naar het 
sebecn, zijne bedoeling, zich van het oosten van Java als zgn 
aaodeel te verzekeren. De- kans daartoe werd voor hem 
gunstig toen de regent van het belangrijk gewest Soerabaja, 
Sitja-negara, de laatst overgeblevene der twee regenten over 
dat landschap, door van Imhoff aangesteld, tegen de Comp. in 
opstand kwam. Sitja-negara beweerde , dat aan hem alleen , het 
geheel regentschap na den dood van zijn mederegent door de 
bedienden der Comp. was toegezegd. Aan deze belofte was niet 
alleen niet voldaan, maar zelfs was hem een bovenlandsohe 
radhen tot mederegent gegeven. Sitja- negara zoowel als de 
bevolking hierover ontevreden, zochten na zich zelven genoeg- 
doening te verschaffen, kwamen in opstand en maakte^ ge- 
meene zaak met de rebellen. Sitja-negara trachtte Lamongang, 
Pasoeroean, Bangil, Grissée en Sidajoe te vermeesteren. Het 
land werd in dien strijd verwoest en de Comp. ook van deze^ 



Digitized by VjOOQ IC 



zgde in het naanw gebragt. Ten slotte werd echter Sitja- 
negara door de hulp der Madoerezen overwonnen en naar het 
Malang-gebergte verdreven. Aan twee andere groeten, door 
de fortnin van den oorlog opgekomen ^ aan Tjandra-negara en 
Djaja-di-Rana werd nu in 1752 het regentschap over Soerabaja 
opgedragen. 

De Gouverneur von Hohendorff ontwierp groote plannen voor 
den veldtogt in 1753; hij hoopte door krachtig op te treden aan 
de eene zijde en aan de andere zijde door het aat^noopen van ge- 
heime onderhandelingen y den opstand te zullen fnuiken. Zelfs 
werden hulptroepen uit Bali in dienst genomen en de regent van 
Sampang trok persoonlijk te velde aan het hoofd van 3000 
welgewapende en geoefende Madoerezen. Maar de verwachting 
liep uit op teleurstelling; eer nog aan den vijand eenig 
belangrijk nadeel was toegebragt, werd de bevelhebber von 
Hohendorif door eene zware ziekte aangetast en moest hg door 
den luit^ kolonel van Ossenberch in het opperbevelhebberschap 
vervangen worden. 

Toch behaalde ten slotte de Comp. het grootste voordeel, 
dat zij in die oogonblikken behalen kon. De kracht van den 
tegenstand werd namelijk gebroken, omdat de twee rebellerende 
prinsen, Mangkoeboemi en Mas Sahid in twist geraakten en 
nu begonnen de wapenen tegen elkander te keeren. Welke eigenlijk 
de oorsprong van dien tweedragt tusschen schoonvader en schoon- 
zoon is geweest, is niet geheel duidelijk; doch de hoofdoorzaak 
er van moet worden gezocht, zoo het schijnt, in ouderlingen 
naijver en in wantrouwen , ontstaan of aangewakkerd sedert 
von Hohendorff in het vorige jaar getracht had, met Mas Sahid 
onderhandelingen aan te knoopen. Deze pnderhandelingen hadden 
wel geen ernstig karakter aangenomen en zelfs vraren zij sedert 
afgestuit op de hooge eischen van Mas Sahid, die niets minder 
tot voorwaarde stelde, dan de onttrooning van den Soesoehoenan 
en de verheffing van zich zelven tot deze hooge vorstelijke 
waardigheid; toch w^ren zg voldoende geweest oro het wantrouwen 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXI 

CD den nagver van Mangkoebocmi tegen zgn schoonzoon Mas Sahid 
te wekken. 

Terwijl deze zonderlinge onderhandelingen gevoerd werden, 
waarbij men elkander dan eens hoffelykheid bewees, dan weder 
elkander bestreed, waren Mas Sahid en Mangkoeboemi onder- 
ling slaags geraakt, vooral over de landen van Soekawati, 
over wier bezit in den aanvang de opstand was uitgebroken. De on- 
gelukkige Soesoehoenan werd inmiddels door beiden bestookt 
en zijne landen werden verwoest door de drie partgen, zoodat 
bij hulpeloos, arm en verlaten te midden van dien strijd ge- 
zeten was. 

De Comp. zelve moest dan hier, dan daar het hoofd aan de 
aanvallen van verschillende zijden bieden. Uitgeput van afmat- 
ting, ziek en zonder hoop meer van de zaken tot een goed 
emde te zullen brengen, verzocht nu de Gouverneur von Ho- 
hendorff zijn eervol ontslag en werd hg op 21 Maart 1754 
venrangen door Nicolaas Hartingh, een man, bekend met do 
taal en de zeden der Javanen , die aan den inlander vertrouwen 
iohoezemde, omdat hij, wat bij velen der bedienden der Comp. 
bet geval niet was, zich naauwlettend hield aan eenmaal 
door hem afgelegde beloften. 

Zoowel de Gk>uvemeur-€reneraal Mossel als de Gouverneur van 
Java's noordoostkust Hartingh zagen in, dat het op de tot 
dusver gevolgde wijze niet langer gaan kon. Naauwelijks toch 
had men het vuur van den opstand aan de ééne zgde bedwongen 
of aan de andere zgde sloeg de vlam weder uit. Had men een 
aanval hier afgewend, op het onverwachtst ontving men elders 
weder een slag. De middelen der Comp. waren evenmin vol- 
doende om op deze wijze voort te gaan , als zij toereikend waren 
om grooter, krachtiger legers in het veld te brengen. Men 
zocht dns andere middelen, dan die der wapenen. De gelegen- 
heid bood zich daartoe aan, toen Mangkoeboemi, die zich tot 
dusver altijd teruggetrokken en buiten eenige gemeenschap met 
de Comp. gehouden had, eenige geneigdheid tot toenadering 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXIf 

begon te toonen^ nadat h^ door xyn schoonzoon Mas Sthid 
herhaaldelijk in het Madioensehe en Ponorogosche was gehavend. 

De Compagnie van hare zijde had reeds in het einde van 
1753, de twee naijverige prinsen onderling laten scherinntselen 
en had zich bepaald tot het versterken van alle vaste punten 
en tot het dokken der westersche landen. Zij had den veldtogt 
ook daarom vroegtijdig doen staken. Inmiddels liet men niet na, 
zoowel den een als den anderen tot onderhandeling aan te 
moedigen. Wat voorzien was, geschiedde , Mas Sahid en Mang- 
koeboemi geraakten weder slaags en de laatste moest in Soe- 
l^awati; Grobogan en Madioen het onderspit delven. Op bedekte 
wijze werd door een Arabisch priester, die voorgaf door den 
Snltan van Roem ^Konstantinopel) te zijn afgezonden , met goed- 
vinden der Hooge Regering eene onderhandeling aangeknoo])t 
met Mangkoeboemi. Deze begon in te zien, dat er voor hem 
meer voordeel gelegen zou zijn voor de toekomst in een ver- 
drag, zoo mogelijk, met de Comp , dan in eene voortzetting 
van den krijg, tegelijk tegen Mas Sahid en tegen de Compagnie. 

Als nu de nienw benoemde Gonvernenr van Java's noord- 
oos&nst Nicolaas Hartingh zijne betrekking zou faan aanvaarden , 
begaf de Opperlandvoogd Mossel zich met hem van Batavia naar 
Samarang. Hier had eene ontmoeting plaats met den Soesoehoenan, 
die zich .aldaar voor den X>onverncurGeneraal vertoonde, bijna 
geheel verlaten van alle hofgrooten en volgelingen. 

Nadat de Gouverneur-Generaal op de plaats zelve den toestand 
had leeren kennen, keerde hij naar Batavia terug en gaf hij 
in een secreet-besoigne aan don Raad van Indie een overzigi 
van den staat van zaken en stelde hij voor, wat thans moest 
geschieden : of men den oorlog zou voortzetten , dan wel of men 
door onderhandelingen zou trachten de rust te herstellen. Het 
bleek dat de Comp. niet meer magtlg was om met den uoodigen 
nadruk den krijg te voeren; men besloot dus den weg van 
onderhandeling in te slaan, doch tevens werd het duidelgk, dat 
men daarin niet slagen zou, indien men er niet toe overging de 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXIII 

verdeeling van het oade rijk van Mataram^ in beginsel aan te 
nemen , miis de Soesoehoenan de magtigste bleef. ^ 

Zonder eene verdeeling van het rijk tasschen den Soesoe- 
hoenan en Mangkoeboomi ; scheen het^ dat er geen kans was 
den oproerigen prins tot vrede te doen neigen. 

In dien geest waren te Samarang tasschen Mossel en Hartingh 
reeds afspraken gemaakt Op dien grondslag had Hartingh dan 
ook de onderhandelingen reeds aangevangen. Mas Sahid be- 
vreesd dat zijn schoonvader Mangkoeboerai hem de loef zon 
afsteken y verzocht na ook weder in onderhandeling te komen 
en vroeg ook om de helft van Java. Hij kwam echter reeds te 
Isaty z^ne hoading bovendien bleef nog te vijandig en zijne 
eischen waren te hoog opgevoerd. Men zette das de onderhan- 
liogen voort met Mangkoeboemi , die toonde een eerlijk gemoed 
te bezitten. Eindelijk, na lang over en weder spreken door 
middel van gemagtigden , had eene zamenkomst tasschen Hartingh 
en Mangkoeboemi plaats, op den 22*" Sept. 1754, te Padagangan ^ 
tottchen Grobogan en Demak. Niet zonder schroom begaf Har- 
tingh zich naar deze bijeenkomst; waut hij begaf zich als in 
het hol van den leeuw en in de nabijheid stond Mas Sahid 
met zijn leger, indien dos de twee vorsten, schoonvader en 
schoonzoon, hunnen nagver voor een oogenblik slechts ter zijde 
stelden en gemeene zaak maakten , kon er door hen een groeten 
sUg geslagen worden. 

Doch weiverre van zich te verstaan, tastte Mas Sahid zijn 
schoonvader aan en verhaastte hij daardoor de verzoening van 
Mangkoeboemi roet de Compagnie. Toen Hartingh en Mangkoe- 
boemi elkander voor het eerst ontmoetten, was schrik en ver- 
legenheid op het gelaat van den Javaauschen vorst te lezen. 
De Comp. had reeds zoo menigmaal vorsten , die tot eene onder- 
handeling afkwamen, onverhoeds gevangen genomen, dat het 



1. 5Ke bieraehter N«. XLVI. 

2- PuMUgwangan bij Poerwadadi? 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXIV 

niet onnataarrgk was^ indien Mangkoeboemi vrees en wantroawen 
koesterde. Dat wantroawen week niet eer^ dan nadat door Har- 
tingh en Mangkoeboemi wederkeerig, onder het plengen van 
water en bet inroepen van Gods straffe over den verbreker, de 
eed van trouw , vrede en eeawige vriendschap was bezworen. 
Toen was alle vrees geweken en de inlandsche vorst betoonde 
zgn onwrikbaar vertrouwen in den afgelegden eed. Nu werden 
de onderhandelingen met ernst en voortvarendheid voortgezet. 
In den aanvang waren de eischen van Mangkoeboemi buiten- 
sporig hoog; hg eischte den titel van Soesoehoenan en de helft 
van Java; daaronder begrepen de helft dor strandlanden reeds 
aan de Comp. afgestaan. Hartingh van zgne zijde, bood hem 
eenige oostelgke gewesten aan; doch die voorslag werd door 
Mangkoeboemi verre weg geworpen. 

Eindelijk kwam men tot een vergelijk. Hartingh zou namens 
Mangkoeboemi aan de Hooge Regering en den Soesoehoenan 
verzoeken en dat verzoek zou hij persoonlijk onderstennen , dat 
aan Mangkoeboemi de titel van Sultan en de helft der boven- 
landen van het rijk zouden gegeven worden. Feitelijk was 
Mangk«>eboemi toch reeds meester van de landen, die hem 
werden toebedeeld. Daarentegen beloofde hg, dat hg zijne 
krijgsmagt zou voegen bg die van de Comp. en van den 
Soesoehoenan om Mas Sahid te bestrijden ^ Nu opende men 
de onderhandelingen met den Soesoehoenan, om hem tot den 
afstand van de helft van zijn rijk over te halen. Door de 
meesterlgke diplomatie van Hartingh werd de Soesoehoenan er 
toe gebragt om op den 4d«n Nov^. 1754 schriftelijk de ver- 
klaring af te leggen , dat hij met deze verdeeling tevreden was 
en daarover zelfs zeer verblgd en dat hij hoopte dat dit tot 
welstand van Java strekken mogt ^. Hierop werd nu Hartingh 
door de Hooge Regering tot plcnipotentiaris benoemd en sloot 



1 Zie hierachter N». XLVIII. 
2. Zie hierachter N<». XLIX. 



Digitized by VjOOQ IC 



LIXV 

bij op 13 Febr. 1755 te Ganti een „traetaat van reconciliatie, 
vrede- vriend* en bondgenootschap'' met Mangkoeboemi, die 
na voortaan den titel voeren zon van Saltan Hamangkoe 
Bocana, Senopati, Ngalaga Abdoe'1 Rachman Sahidtn Panata- 
gama Ealifatolach. Volgens dit traktaat zou Mangkoeboemi 
nevens den Soesoehoenan , Sultan zijn over de helft der boven- 
landen van Java, die landen zon hij bezitten in leen van de 
Comp. met regt van opvolging voor zijne wettige troonopvolgers. 
Zgne rijksbestierders en hoofdregenten zou hg niet benoemen 
dan met bekrachtiging van de Comp. Voor zooverre hij voor 
zijn aandeel eenig regt mogt voorwenden op Madoera of de 
strandlanden , deed hij daarvan bij dit tractaat bepaaldelijk 
nogmaals afstand en ingeval van oorlog zou hij verpligt zijn de 
Comp. bij te staan. De helft van de vastgestelde uitkeering 
der Comp. aan den Soesoehoenan voor den afstand der strand- 
landen, zon hem door de Comp. worden uitbetaald. Hij zon de 
vriend en de bondgenoot zijn van de Comp. en van den 
Soesoehoenan. Hij verbond zich de prodncten van zijn land 
tegen vastgestelde prijzen aan de Comp. te leveren en de 
productie te zullen bevorderen. Vorige contracten tusschen de 
Comp. en den Soesoehoenan zouden van nu af ook voor hem 
verbindend zijn. 

Hierdoor werd de splitsing van het Mattafamsche rijk een 
voldongen feit. Naast den Soesoehoenan van Soerakarta zou 
DU voortaan ook een Sultan van Djogjokarto bestaan. Doch 
thans volgde nog, niet zonder moeijelijkheden en geschillen , 
eene omschrijving en eindverdeeling der landen tusschen deze 
twee vorsten. Onder de bemiddeling van Hartingh als pleni- 
potentiaris en de welwillende medewerking der rijksbestierders 
kwam ook deze verdeeling eindelijk tot stand. Ieder der twéé 
vorsten ontving voor zijn deel, de bevolking staande onder 
twaalf hoofdregenten of Wedono's, zijnde voor ieder vorst 
53400 tjatjah of huisgezinnen. Bovendien kreeg de Soesoe- 
hoenan 33;350 tjatjah on de Sulthan 33^950 ^atjah in de 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXVl 

Mantjeaegara's , waarmede; zoo het schgnt, verstaan werden 
die landeo , welke verder van het middenpant des rgks verwgderd 
waren en waarvan de regenten grooter zelfstandigheid en on- 
afhankelijkheid bezaten dan de meer onmiddelijk bij de Hof- 
plaats des rijks gelegen gewesten. ^ 

De ontvolking en de verwoesting dezer landen tengevolge 
van den langdarigen oorlog was echter zoo groot, dat Nic. 
Hartingh daarvan nog 1764 getnigde, dat bij deze verdeeling, 
wel de landen, maar niet de bevolkin; er van, welke werden 
toebedeeld, aanwezig waren. 

De Compagnie is over deze verdeoling van het rijk van 
Mataram zeer gelaakt, alsof zij daardoor eigenmagtig beschikt 
heeft >»ver een land, dat haar niet toebehoorde. Men heeft bg 
het uitspreken van dit af ke arend oordeel echter niet in het oog 
gebonden, dat toen reeds niet meer de Soesoehoenan , maar 
wel de Compagnie, Soaverein was van het rijk van Mataram, 
sedert op 11 Dec. 1749 het geheele rijk aan haar was afgestaan 
en overgedragen en dat de Soesoehoenan die in 1 755 regeerdci slechts 
was opgetreden, nadat hij het rijk ter beheering w't hunJen van 
de Comp. 'had ontvangen en hg zelf bad erkend, dat bet hem 
„«16/ toeviel uit kracht van eenige vermaking ^ erfenisse of geboorte ^ 
maar uit gumt.'* * 

Door deze verdeéling tusschen den Soesoehoenan en den 
Sultan; was intnsschen de rast op Java nog niet hersteld 
zoolang ook Mas Sahid niet was onderworpen. Zoodra Mas 
Sabid had bemerkt, dat er toenadering was tasseben zijn 
schoonvader Mangkoeboemi en de Compagnie, had hij getracht 
zich weder met zijn schoonvader te verzoenen , doch de poging 
die hy daartoe aanwendde, deed bij op zóó hooghartige en beersch- 
zachtige wgze , door namelijk , alsof hij reeds meester van Java 
was, aan Mangkoeboemi de helft van bet rijk aan te bieden, 



1. Zie deze verdeeling hierachter, biz. 373. 

2. Zie hierachter No. XXV en XXVtf— *. 



Digitized by VjOOQ IC 



Litvii 

dat joist eene tegenovergestelde uitwerking verkregen werd. Vol 
gramsebapy nadat hij dit aanbod vaazijn «choonzoon vernomen had^ 
riepMangkoeboemi nit: „Denkt hij zieh boven mg te verheffen, bij ^ 
„hy! die evenals de overige regenten mij als Soesoehoenan heeft 
„erkend en gehuMigd. Zoodra ik met de Comp. verzoend zal 
„zgn, zal ik zgn kop ten toon stellen, zooals hij onlangs gezegd 
„ beeft met mgn hoofd te willen handelen." Zoodra bad dan ook 
de verzoening met de Comp. niet plaats gehad of Mangkoeboemi 
stelde alles in bet werk, om verbonden met de Comp. en den 
Soesoehoenan y Mas Sahid ten onder te brengen. 

Kort nadat de zamenkomst van Mangkoebioemi met Hartingh te 
Faoangwangan, op 22 Sept. 1754 was afgeloopen ; had Mas Sahid 
zieh van deze legerplaats meester gemaakt ; maar sedert de vereeni- 
ging van de troepen der Comp. met die van Mangkoeboemi werd 
Mas Sahid bg herhaling geslagen, eerst bij de rivier Semanka 
of Solo dan bg Sedokerso en eindelijk naar 't znidergebergte 
Tan Patjitan gedreven. Nadat hem nog eenige slagen waren 
toegebragt begon de afval zijner volgelingen, het gewoon ver- 
sehyDsel, wanneer de fortnin aan een hoofd den mg toekeert. 
Mas Sahid zette echter de vgandelgkheden voort, ook toen hij 
van drie zijden bedreigd, van alle kanten benard werd. Als men 
dacht reeds meester van hem te zijn ,' wist hij door snelle marschen 
en heldhaftige aanvallen , zijne vervolgers temg te werpen. Zoo 
werd iu het boscb van Blora, de legermagt der Comp. onder 
lutpitein van de Poll door hem verslagen en die bevelhebber ge- 
dood. Mas Sahid volhardde in zijn eisch : de opperheerschappij 
over Java zon hem zijn. Deze toestand dnnrde voort tot 1755, 
toen hg weder in onderhandeling trachtte te treden ; doch 
zooals weldra bleek, zonder opregte geneigdheid tot vrede. 

Door Hartingh aangespoord sloegen Snltan en Soesoehoenan de 
banden in een, om ondersteund door hulptroepen van de Comp. Mas 
Sahid op nieuw krachtig te bestoken. Zijne schuilplaats bad hij ge- 
kozen te Daha, waar armoede en gebrek reeds begonnen te 
beerschen. Toch ondernam Mas Sahid van daar uitvallen te 



Digitized by VjOOQ IC 



doen. Een leger onder den majoor Stoenmiilder zwierf onop- 
boadelgk om hem heen , overal werd hg vervolgd door troepen van 
den Snltan, van den Soesoeboenan en van den prins vanMadoera. 

Wanhopend, als dol van woede verbrandde en verwoestte 
Mas Sahid alles waar hij zyne treden zette. Als een duivel trok 
hg dan hier dan daar, een stroom van vnur achter zich latende. 
Eindelijk werd hij achterhaald door den Sultan en kapt luit^ 
Beumann; zijne krijgsmagt werd vernield^ toch wist hg zelf 
weder te ontkomen. De drijfjagt nam echter nu toch een einde. 
Daartoe aangespoord door Hartingh, besloot Mas Sahid in den 
aanvang van 1757, zijn broeder en een ander volgeling Priu- 
goloijo tot den Soesoeboenan af te zenden. Hij deed het verzoek, 
dat, indien het niet mogelijk was dat Java , gelijk hg wel wenschte, 
weder door één vorst wierd bestuurd, hg voortaan gerust en stil 
mogt leven en tot zijn onderhoud bekomen de landen van 
Mateseh, Kadoeang en Patjitan. Uit den vorm van zgn verzoek 
bleek duidelijk zijne afgunst tegen den Sultan en de moegelijk 
onderdrukte begeerte om zelf eenmaal, na den dood des Soe- 
soehoenans, zelf de geheele heerschappij te bekomen. Onder 
den invloed van Hartingh werd hem kortaf geantwoord, dat 
de verdeeliog van het rijk een voldongen feit was en zgue 
eischen te groot waren; jdoch dat Kadoeang en Patjitan als 
landen tot zijn onderhoud wel in aanmerking konden komen. 
De onderhandelingen werden niettemin voortgezet 

De Soesoeboenan liet zich eindelijk door Nic. Hartingh en door 
den kapit Donkel ér toe bewegen, om aan het dringend verzoek van 
Mas Sahid gehoor te geven en hem buiten Soerakarta te gemoet te 
gaan. Zoodra Mas Sahid in tegenwoordigheid van den Soesoeboenan 
was gekomen, vernederde hg zich voor zgn vorst en deed hg 
hem den eed van trouw. Op 17 Maart kwam nu eene overeen* 
komst tot stand. Mas Sahid zou voortaan den titel voeren van 
Mangkoenegara, 4000 tjatjah bekomen in Kadoeang, Mateseh 
en in het zuidergebergte; wekelgks zou hij de gebruikelgke 
eerbewgzen aan den Soesoeboenan brengen. 



Digitized by VjOOQ IC 



Uxit 

Hierop deed ICugkoenegara den eed van trouw op den 
honokf zoowel aan den Soesoehoenan al8 aan de Gomp. en 
aan den Snitan en verbond hij zich op Solo te zullen wonen. 
Hiermede was de bevrediging van Java, na langen strijd; 
bereikt. Het leger werd afgedankt en ontbonden. De regent 
van Sampang-Madoera werd voor zgne trouwe hulp beloond door 
hem te verheffen tot Wedono over de landen om de oost van 
Grissëe tot Lassem met uitzondering van de regentschappen 
Soerabaja; Soemanap en Pamakassan. Weinige )aren later in 
1761, werd hij op zijn dringend verzoek door den Gouvernr.- 
Generl van der Parra, ook tot Wedono over Japara , Tjinkal- 
sewoe, EoedoeS; Pati en Joanna verheven en met den titel 
van Panembahan vereerd. Door het toekennen van deze be- 
looning aan den regent van Madoera, liet de Comp. haar be- 
ginsel van aan geen Madoereesch vorst gezag op Java te 
gunnen ; geheel los, een beginsel waarvoor nog weinige jaren 
te voren, onder van Imhoff^ de ongelukkige Tsjakra-ningrat 
als offer was gevallen. 

Door het meesterlijk beleid van Hartingh en Mossel , had de 
Comp. hoewel zij onmagtig was geweest om door de wapenen 
den strgd te beslissen , bij de bevrediging van Java haar aan- 
zien tegenover den inlander, haar prestige gered en tevens 
zich zelve voor de toekomst waarborgen verschaft, dat zij 
haren invloed voortaan meer dan ooit zou kunnen doen gelden, 
door het groote rijk van Mataram te verbrokkelen en haar 
stelsel van ,,divide et impera" in toepassing te brengen. 

Voor den opperlandvoogd Mossel volgde nu een tgd van 
ongekende rust^ welke hg zocht ten nutte te maken om 
zooveel mogelijk *de vervallen zaken van de Comp. in Indie te 
herstellen. Nog vier jaren werden hem gegund , om de vruchten 
des vredes op den verwoesten bodem van Java weder te zien 
ontluiken, totdat hij in den nacht tusschen 14 en 15 Mei van 
het jaar 1761 overleed en opgevolgd werd door Petrus Albertns 
vau der Parra. 



Digitized by VjOOQ IC 



In het einde van October van ditzelfde jaar Itöl verliet ook 
Nicolaas Hartingh zijne gewigtige werkkring van Qonvernear 
en Directeur van Java's noord-oostknst ; om zitting te nemen 
in den Raad van Indie. 

Hy besloot zijn verdienstelijken arbeid op dat gedeelte van 
Java door aan zijn vervanger en opvolger W. U. van Ossenbergfa 
eene merkwaardige memorie na te laten, waarin de toestand 
van Java's boven- en- benedenlanden , het bestnnr, de bronnen 
en hulpmiddelen dier gewesten helder en met bekwaamheid worden 
uiteengezet ^ 

Hoewel er nu sedert 17 Maart 1757 vrede was op Java, 
was daarom de vriendschapsband tnsschen den Snltan van 
Djogjokarto en Mangkoenegara zijn schoonzoon niet hersteld. 
Telkens braken er twisten uit en alleen 4e wgsheid van van 
Ossenberch en de vredelievende gezindheid der wederzgdsche 
rijksbestierders hielden de krissen in de scheden. Maar niet 
alleen door de hartstogten dezer twee naijverige prinsen, ook 
door het groot aantal andere ,, schrale prinsen en hof groeten, 
„ die van de zncht bezield waren om van conditie te verbeteren 
„en onderling naijverig waren", bleef de rust op midden- en 
oost-Java wankelend; terwijl meer dan ooit te voren Java^s 
knsten door zeeroovers werden verontrust. Vooral echter bleef 
de niterste oosthoek, Blambangang en Malang, het tooneel van 
telkens terugkeerende woelingen, die vermeerderden door den 
indrang van Baliers en door de beweging in Malang gemaakt 
door een nazaat van denbernchtenSoerapati, Malaijoe Kesoemo. 
De Comps. gezaghebber Breton, betoogde in 1763 aan de 
Hooge Regering de wenschelijkheid van Blambangan en 
Malang nn ook feitelijk aan de Comp. te onderwerpen en 
onder een geregeld bestuur te brengen. De Gouvemeor- 
Generaal van der Parra en de Raad van Indie waren echter, 



I. Zie hierachter dit belangrijk stnk» dat hier voor het eerst wordt openbaar ge* 
maakt onder N^ LVII. 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXXI 

ZOO het schgnt uit vrees voor nieuwe oorlogen, van meening, 
dat de bestaande ongeregelde toestand in die gewesten, voor- 
loopig nog maar moest voortduren. ^ 

Na een t^dsverloop van ruim 21 jaren, waarin twee opper- 
landvoogden, van Imhoff en Mossel, ieder op zyne wgze, zij 
het dan ook dat de eerste niet altijd met evenveel kalmte 
daarin te werk ging, krachtig waren opgetreden om de in 
Mie bestaande misbruiken te keer te gaan en de vervallen 
zaken van de Comp. tot herstel te brengen, dringt de vraag 
zich op : hebben die pogingen vruchten opgeleverd ? 

De Gouverneur-Generaal van Imhoflf had na zijn optreden in 
1743 aan het Opperbestuur geschreven, „er is een ruim veld 
„tot verbetering open, dat ook wel wat goeds belooft, zoomen 
«maar jaren lang, met dienzelfden yver zonder verslappen de 
„hand er aan houde." Na 21 jaren was dit ruime veld nog 
open en aan het einde van dezen tijdkring, leed de Comp. nog 
sterker aan verval harer finantien in Indie, dan in den aan- 
vang daarvan; de misbruiken die in den aanvang der 1 Sleeuw 
bestonden ; bestonden nog in het laatste vierde deel van dien 
jaarkring, ondanks alles wat door van Imhoff en Mossel daar- 
t^en was in het werk gesteld. Hoe die misbruiken plaats 
hadden, hoe, op welke wijze en wat er gestolen werd leert 
ons een lijvig handschrift tusschen 1750 en 1764 opgesteld, 
door zekeren Arnoud Luymes , die vele jaren in Indie had door- 
gebragt en welk boek door den Bewindhebber Radermacher, 
te regt genoemd werd: „de praktgk van 's Comp». dieven-'. ^ 

Al de schurkergen af te schrijven, welke in dat handschrift 
zgn onthuld^ zou te lang en te vervelend worden, eene losse 
greep daarin geeft reeds genoeg om te begrgpen^ waarom by 
zooveel handel, te midden van zooveel rgkdom^ de Comp. 



1. Ee hierachter hladz. 393. 

2. Dit hoek herust in het Rijks-archief in de verzameling papieren Radermacher- 
Aniond Lnymea overleed te Wisch in Gelderland in 1779. 

X VI 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXXII 

yerarmde en de meesten harer didnaren schatten bgéén bragten. 
Wg zullen eenige voorbeelden noemen. Als de Gomp. koffij 
kocht, betaalde zij 6 rijksd. voor de 125 ponden aan de vaste 
leveranciers. Leverancier was alleen hg, die minstens 1000 k 
5000 ^ aanbood. Na wisten echter stille opkoopers zich in te 
dringen bg den inlander, van wien zg kleine partijen kochten 
tegen 3 & 4 rijksd. het picol. Wanneer deze opkoopers de 
vereischte hoeveelheid om als leverancier zich aan te melden, 
bijeen hadden gegaard, bewerkten zy, dat zij als zoodanig 
werden erkend door de bedienden met den inkoop belast De 
vastgestelde 6 rgksdaalders werden hun dan uitbetaald ; maar de 
als leverancier erkende en de daarbg betrokken ambtenaar ver- 
deelden de winst, gelegen in het verschil tusschen 4 en 6 
Rgksdaalders per 125 pond. Aldus werd én de Comp. ën de 
inlander als producent benadeeld. Zoo werden ook de strookof^j- 
zakken, die bij duizenden werden ingekocht, door de amb- 
tenaren volgens tarief voor 15 Bgksd. het duizendtal in rekening 
gebragt; doch de ambtenaar-inkooper betaalde er slechts 6| Rgksd. 
voor. Ook deze winst werd* verdeeld tusschen den leverancier 
en den betrokken bediende. 

Bg den inkoop van thee hadden nog grooter knoegergen 
plaats. Door de Gomp. werden in de havens van Ghina drie 
schepen geladen met thee, waarvan er twee regtstreeks naar 
Nederland zeilden, doch het derde naar Batavia kwam. Behalve 
dit ééne 's Gomps. schip kwamen er in den regel jaarlgks nog 
te Batavia een tien of twaalftal jonken, 2 of 3 Portugesche 
schepen en 1 of 2 vaartuigen uit Manila, allen met thee, doch 
van minder goede hoedanigheid, dan die der Comp. beladen. 
Glecommitteerden van de Gomp. sorteerden deze verschillende 
theesoorten. De voor de Gomp. afgekeurde soorten werden aan 
den invoerder teruggegeven en dan van dezen ingekocht door 
bijzondere personen , in bedekte verstandhouding met de Gomp** 
magazijnmeesters. De magazijnmeesters namen voor eigen rekening 
deze partijen in 'sGomps. pakhuizen in bewaring; doch dan 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXXIII 

geraakten; nataorl^k door toeval , de partgen der bgzondere 
personen onder de partgen thee van de Gomp. en omgekeerd 
verhoifiden de goede soorten van de Gomp. onder de partyen 
der particnUere handelaars. 

Deze verwisseling kv^am ten slotte natuurlijk tot voordeel 
van de particuliere handelaars en hunne geheime vennooten, 
de magazgnmeesters. Het bedrog kon eerst maanden later ; na 
aankomst in Nederland bij de ontlading , worden ontdekt en eer 
dan daarover de klagten in Indie waren aangekomen ^ waren 
de schuldigen verre te zoeken ; dikwgls werkelijk reeds op het 
kerkhof. 

Deze praktgken zouden onmogelijk zgn geweest , ten minste 
niet bg voortduring, indien ambtenaren; hooger geplaatst dan 
de magazgnmeesters ; daarin niet mede betrokken waren geweest 

Bg den inkoop van peper bestonden weder andere bedriege- 
rgen. Inladers en inkoopers van de Gomp. wisten door om- 
kooping de afwegers van den Sultan te Bantam er toe te be- 
wegen , om aanzienlgke partgen overwigt te geven. In mede- 
pligtigheid met Gomp>. administrateurs werden dan deze partgen 
overwigt door de inkoopers en inladers ten eigen bate te gelde 
gemaakt. 

Te Malakka werd de tin van de Gomp. tegen Ignwaden of 
ampUoen verkwanseld aan vreemde Europesche schippers , die 
aldaar met hunne schepen waren aangegierd, zoo het heette 
mt gebrek aan water en brandhout. Zoo was er bgna geen 
handelsartikel waarmede geen bedrog werd gepleegd. 

Kiet minder werd er geknoeid ki Gomps. provisie-magazgnen. 

Eene betrekking bg dien tak der administratie werd onder 
de voordeeligsten gerekend. Dranken; boter; vleesch; spek; olg, 
azgn en verder alle soorten van victualie werden te Batavia 
met de schepen der Gomp. uit Nederland aangebragt. Deze 
aanvoeren werden altgd bevonden aan ;,lekkagie" onderheiirig 
te zgn geweest. Nadat het verlies, de averg, was opgenomen; 
werden de geschonden partijen op last der Gomp». visitatoren 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXXIV 



aangeyuld» op zalk eene wgze dat van twee party en ééne party , 
van drie partgen er twee, enz. gemaakt werden. De zooge- 
naamde restanten en de te zwaar geavarljeerde partyen werden 
aan burger- of- inlandsche kooplieden verkocht; maar in dien 
verkoop hadden de administrateurs de hand en in conniventie 
met dezen had er bedriegeiyke verwisseling van kwade tegen 
goede partyen plaats. By den inkoop van levensmiddelen of 
andere behoeften hadden eveneens kwade pniktyken plaats. 
Arak, zoute visch, klappusolie, enz. werden in grooter ïioe- 
veelheden dan. noodig was en boven den marktprys ingekocht 
De verschillen deelden de oneerlyke ambtenaren met de inkoopers. 

De eqnipagiewerf was evenzeer een nest van misbruiken en 
de uitrusting der schepen kostte jaarlyks eenige tonnen gouds 
meer dan noodig was. Het handschrift waaraan deze bgzonder- 
heden worden ontleend, bevat nog een aantal onthullingen 
omtrent de kleinere en grootere schurkerijen , welke in alle 
takken van handel en bestuur werden bedreven en vullen een 
dik boekdeel. Hoe al deze misbruiken zamenhingen met de 
inrigting en het gehalte van het bestuur in Indie , leert men o. a. 
ook uit een advies, door een vgftal raden van Indie in 1764 
opgemaakt, toen er sprake was van eene nieuwe instructie voor 
de Hooge Kegering in Indie te ontwerpen. Onomwonden, niet 
zonder cynisme verklaren deze vyf raadsleden, die toch nog 
tot de beste regenten van dien tyd gerekend mogen worden, 
„ dat de begeerte naar meer vermogen voortsproot uit het sobere 
„ tractement aan de leden der Hooge Begeering toegelegd .... 
„ en dat sommige dienaren door behoeftigheid dikwyis gedrongen 
„ werden tot handelmgen , die zg anders niet zouden ondernomen 
jf hebben en dat hg die de hardiesse gebruikte van zgn ledige 
„beurs te vullen, zulks ook moest toestaan aan anderen, welker 
„ medekennis en medewerking hg daartoe noodig had." ^ 

Aan het einde van dit tgdperk, dat in 1743 met zoo hoog 



1. Zie hierachter N». LXI en o. ft. hl&d«. 415 9eq. 



Digitized by VjOOQ IC 



LXXXV 

gespannen verwachting van herstel en verbetering van den 
toestand der Comp. was ingetreden ^ stond men thans weder 
voor dezelfde toestanden ; dezelfde misbraiken; voor een nog 
meer zorgwekkend verval. In 1743 had men den Gonvemeor- 
Generaal van Imhoff met geestdrift aangehoord en hem boven- 
mate verheven; in de lacht gestoken als den gevonden 
„Hersteller"; thans was men evenzeer bovenmate gestreng in 
zgn oordeel over hem, na het gebleken waS; dat zgne plannen 
hadden gefaald en smalend en spottend werd hg na de ;, Versteller " 
genoemd. Het was nog niet genoeg daidelgk .geworden , dat 
herstel van het kwaad niet van één persoon te vrachten was, 
dat de bron van het kwaad dieper dan de oppervlakte was ge- 
legen en dat de onde Oost-Indische Comp. tegelgk met de 
oade zorgelooze maatschappij der 18e eeaw langzaam maar on- 
vermgdelgk haren ondergang te gemoet ging. De geschiedenis 
te verhalen van dien ondergang, waarait het gezag van den 
Nederlandschen Staat óver Java, ten slotte zoaverrgzen; is de 
taak; welke thans voor ons ligt. 



Digitized by VjOOQ IC 



Digitized by LjOOQ IC 



Brieven en Papieren van de Hooge Regeling in Indie 
bij het Opperbestunr in Nederland ingekomen 
en eenige aanschrijvingen door het Opper- 
bestuur naar Indie gezonden. 

(1743—1763.) 



I. Marginaal of korte inhoud der Resolntien genomen 
door de Heeren XVn Bewindhebbers der Gen. Oost- 
Ind. Comp. op de consideratien van den (Gouverneur- 
Gener*. G. W. van Imhoff: Over den tegenwoordigen 
toestant van de NederlandBche O. L Maatschappy 
met relatie tot haar Bestier, handel, scheepvaart 
en huyshoudinge in Indien ^ 



Gemelde consideratien vóór- en namiddag gelezen, mitsg. dezelve 
aan Commissarissen van 't besoigne gestelt, om die met den H'. van 
Imhoff te examineren en rapport te doen — 24 November 1741. — 

T* advis van Heeren Commissarissen op gem^ consideratien in een 
resolutie gecon verteert, bestaande in het volgende: 

Omtrent 't 1' Hoofdpointy sprekende van de vaart op en in Indien 
suü -worden gewagt t' advis van de respective Kameren, om daarop 
te disponeren, ten welken ejnde gem. consideratien, hetzy geschreven 
off gedrukt door Amsteldam aan de Kameren zullen worden gezonden. 



1. De connderatieii van van Imhoff, vindt men in extenso gedrukt; doch in de 
framehe taal orergebragt , in » Le commerce de la Hollande on talilean dn com- 
meroe des Hollandoi», etc par Tantenr des Interets des Nations. Amsterdam, 
Changmon. 1768, T. III, page 141. Bovenstaande marginalia wyzen aan, welke 
healiiiten de HH. XVII op deze consideratien hebben genomen. 

X 1 



Digitized by VjOOQ IC 



De Heeren Hasselaer en van Imhoff verzegt omtrent 't gene nopens 
de navigatie en den aao^uw van schepen etc. in gem. 1' Hoofdpolnt 
staat gemelt, hare gedagten te laten gaan en hnn consideratien deswe- 
gens aan de presidiale Kamer over te geven , omme daarvan een a&chrift 
aan de Eameren te zenden, ten eynde daarop te resolveren in de 
volgende vergadering, gemelde Heeren geqoalificeert, daaromtrent 
zoodanige spendatien te doen als te zien in Resol. 28 Nov^. 1741. 

Amsteldam en Zeeland verzegt met den aanbouw der drie scheepjes 
van 125 voet (vide Res. van 6 Octob.) te surcheren tot dat in 't voorjaar 
daarop nader zal wezen gedisponeert. Resol. 28 Nov^. 1741. 

Gouv. en Raad aan te schryven omtrent de vaert in Indien in 
't 6« Hooftstnk van gem. 1" Hoofdpoint vervat, in het laten besoe- 
ken van verscheyden comptoiren door een schip, de maxime van den 
ouden tyd weder te practiseren , insonderheyt in opsigte van de vaart 
op de West van Indien, mitsg. de inlandse reysen heen en wed^ 
te reguleren na de beste sayzoenen van het jaar en op de bequaamste 
tyden : Een exempel wegens de vaart naar Perzien geallegueert — 
ResoL 28 Nov^'. 1741. 

Op 't advies van Commissarissen geëxanüneert hebbende h^ 
2* Hoofdpoint, sprekende van den handel, het 3" van de etablisse- 
menten en hare colonien, het 4* van de huyshoudinge vandeCcnnp. 
in Indie is goedgevonden : Omtrent de royeeringe van 't ligte geld etc. , 
het blyven der wissels op 12 R, de menage van de Comp., het groot 
getal van dienaren in ludien, het geproponeerde omtrent de vaart 
van Batavia op Perzië en Mocka, het mainctineren der c<mtracten 
met de Mallabaarsche vorsten, het aanqueecken van bequame sub- 
jecten hier te lande ten dienste der Indische kerken en scholen, soo 
binnen als buyten Batavia, het perfectionneren der drukkery zo tot 
Batavia als tot Ceylon, het senden van advocaten ter aanqueeckinge 
van Raaden en fiscaals, (waarnaar men zich hangende deese deübe- 
ratien zoude kunnen informeren , of hier zodanige advocaten gevonden 
wierden) en het verpagten der inkomende en uitgaande regten te 
Batavia, de Respective Kameren te verzoeken (vermits Amsterdam 
verzegt werd copia van gen. consideratien aan haar toe te zenden) 
daar over te willen delibereren, ten eynde in de volgende vergadering 
daarop Resolutien te nemen. — Resol. 6 Dec*" 1741. 

Gemelde 3 Raden voor de opstelling en den Heer van Imboff 



Digitized by VjOOQ IC 



bovendieii, voor zyne mondelinge elncidatie bedankt en verzegt te 
declareren of genegen zyn ieder in zyn caracter naar Indien te gaan. — 
ResoL 6 Deo. 1741. 

Q. en R. zal indertyd de execntie yan 't geresolveerde op voorsz. 
consideratie werden aanbevolen — 11 Dec. 1741. 

Op 't Rapport van Heeren Commissarissen geëxamineert hebbede 
't 1' lid van voorsz. consideratien (vide ResoL van 28 Nov. 1741). 
Item het schriftelyk advies, door de Heeren Hasselaar en van Imhoff 
mitsgaders eenige scheepstimmermansbazen en Oost-Indische schippers 
geformeerd, is goedgevonden: 

V HOOPDPOINT. 
Van de vaart op en in Indien. 

1' BOOrDSTÜE. 

Van 's Comps. navigatie in 't gemeen. 

§ 5, 6. Dat met het aanbouwen van schepen van 150, 136 en 
120 voeten vier agtereenvolgende jaren een proef zal worden genomen : 
het voors. advies en de lysten tot deze nieuwe charter specterende, 
zyn agter de originele notulen sub L' A, 1 en 2 locis te vinden. 

§ 10. De HH. Hasselaar en van Imhoff verzegt voor Amsterdam 
en Zeeland van alle 3 de charters en voor 't Zuider- en Noorder- 
quartier een mal van 136 en 120 voeten te doen makep. — De 
scheepstimmermansbazen en equipagemeesters gelast zig na 't boven- 
staande preciselyk te rouleren. 

§ 16 tot 24. Dat het voorgeslagen middel in dit Hoofdstuk wegens 
de te maken veranderingen omtrent de zeevarende personen etc. 
difficieel is en niet eensklaps kan geschieden toont den text, mits- 
gaders dat men daartoe door den tijd zal moeten komen, en dat 
zulks op de 2 schepen tot transport van den Heer v. Imhoff dienende 
by provisie zal kunnen worden geYntroduceert, welke schepen zullen 
moeten worden geconsidereert als schepen van oorlog van de com- 
pagnie, tot haar terugreizen, varende met een Capitain en twee 
Ueutenants (uytgesondert het voorgestelde nopens de acte van Haer 
Ho. Mo. dat vooralsnc^ in suspens blyft.) 

De Heer van Imhoff zal van die nieuwe introductie op de schepen 
een plan formeren, welke in Raden van Indien geresumeert en over- 
gesonden en by de vergadering van 17^ geapprobeert zynde, zal 



Digitized by VjOOQ IC 



zulks op schepen van 160, 145 en 130 voeten, item op de nienwe 
charter van 160 en 150 voeten onder de officieren worden geïntrodn- 
ceert. Onder de Lientenants zal by provisie een die de Comp. gediend 
heeft moeten worden aangesteld. 

Op klynder schepen, mitsg. op fregats van 120 voeten na de 
nieuwe plans gebouwt, zullen officiers varen als na gewoonte, dog 
de schippers als Lientenants werden geconsidereert en de rang boven 
de andere Lientenants hebben , de Lieuten'' by de Gomp. aangequeekt 
zullen voor de aanstelling van Captain een reyze als schipper moeten 
doen. De gepermitteerde bagagien der schippers blijft op den oudea 
voet, dog die der Capiteins werd gereguleert voor de heen en weder 
reyze als te zien in de Resol. van 14 Maart 1742. 

§ 25. Omtrent het opruymen van de schepen en het exerceren 
van het volk het in den text gem. aan de officiers te gelasten, het 
aannemen van 't volk en 't afbrengen der schepen blyft op den ouden 
voet. Zie voorbovenst. Resolutien 14 Maart 1742. 

2* HOOFDSTUK. 

Van de vaart naar Indien op sigselfö. 

§ 3. Van de propositien om de helfte van de equipage in Octobw 
en de wederhelfte in Maart of April, en dus geen kersschepen na 
Indien te zenden — afgesien en gepersisteert by de Resol. van 5 Maart 
1741 omtrent het vertrek der schepen genomen, dog zullen ^ter 
zoo wejTuig doenlyk het getal kersschepen moeten g'enomen en daer- 
mede zoo weynig geld werden verzonden als mogelijk is. — Resol. 
14 Maart 1742. 

Tot facilitering der reyzen werd almede ingevolge het advis van 
gem. HH. Hasselaar en Imhoff en 10 Oost-Ind. schippers, te vinden 
achter de originele notulen sub. Lit. 6 , goedgevonden : 

§ 4 dat by de zeylaasordre omtrent het stellen der courssen van 
£ngelands-end af en het snyden der linie, zoodanige bepaling zal 
werden gemaakt als te zien — in Resol. 14 Maart 1742. 

§ 5. By de seylaas ordres te permitteren en recommanderen de 
schepen St Jago te laten aandoen, waartoe de helft meer geld als 
thans in Spaanse Realen of stukken van achten zal werden mede- 
gegeven : uyt de jegenswoordige zeilaasordre zal worden geroyeert de 
periode omtrent 't in 't gesigt lopen der — Zoute eylanden. — 



Digitized by VjOOQ IC 



§6,7, gelyk almede by de seylaasordre de scheepsoverheden , 
wanneer St. Jago zullen hebben aangedaan zal werden gepermitteerd 
de Oaab voorby te lopen , alleenlyk 't riff aandoende om hun bestek 
te verbeteren: dat zy daartoe in staat zyn zal by een Resolutie van 
den seheepsraad moeten blyken. — Om hun daartoe te gemoet te 
komen, Amsteldam en Zeland versogt, de goederen voor de Caap 
met weynig schept te versendenen dat wel met de Kersnusschepen, 
om reden als in den text. resol. 14 Maart 1742. 

§ 8 tot 13. Ook zal by de zeylaasordres voor de uyt- en thuys- 
reyse omtrent het aandoen van de Tafelbay, Bay&ls en het vertuyen 
der schepen aan de Caap zoodanige bepalingen worden gemaakt als 
den text dicteert. — Aan den Oouvemeur en Raad aldaar, zal dies- 
wegens, zoodanige ordre, alsmede wegens het nemen van een proef 
aan de Leeuwenstaart, ter secuurl^ging der schepen worden afge- 
zonden, als te zien in resol. 14 Maart 1742. 

3* HOOFDSTFK. 

Van de vaart uyt Indien naar Nederland op sigselfs. 

§ 5. Oeneraal en Raden, t'in den text. gem: wegens den tyd 
van 't vertrek der retourschepen na herwaarts zo van Batavia, als 
van Bengalen, Ceylon en China te gelasten. — Item wegens het 
zenden van een adviesscheepje jaarlyks. 

§ 6, 9. In 'de zeylaasordre voor de retourschepen ter voorko- 
mmge van ongelukken in stormtyden om de zuyd, suUen O. en R. 
de periode in den text gemeld moeten stellen; mitsgaders de scheeps- 
overheden gelasten, de oude zey Liasorder verder na te komen; § 10 
en geen nieuwe in Zundas engte te maken; op poene van d/m. gagie. 
De Caabse regering zal de journalen moeten nagaan om te zien of 
voorz. orders zyn geëxecuteerd en daarvan aan de 17«" rapport doen ; 
de hooge regering zal hare deliberatien btten gaan, hoeverre voorschr. 
ordre omtrent de Ceylonse en Bengaalse schepen applicabel kan wor- 
den gemaakt en daarop ordre stellen. — § H ? 12* ^^ heeren van 
de secrete commissie verzegt, by hun brieven den Commandeur en 
opperhoofden der retourbezendingen te gelasten zig na gem. advies 
sub. Lit.B nMl te gedragen onder poenaliteit als § 10. Derespectivc 
kameren versogt de journalen telkens na te gaan om te sien of de 
gestelde ordres ten uytvoer zyn gebragt, ten welken eynde als er 



Digitized by VjOOQ IC 



6 

schepen zjn gearriyeerd een pnnt van beschryving zal worden gemaakt 
om daarvan rapport te doen. — Resol. 14 Maart 1742. 

§ 13. Gemelde Heeren der secrete commissie verder versogt by 
haar brieven, voorsz. scheepsoverheden by gelegentheyt te permitteren 
St. Heleen te mogen aandoen en ordre te stellen dat 2 i 3 dier 
schepen, eenige dagen vroeger van de Caab vertrekken om 'teyland 
Ascension, ten eynde als in den text, aan te doen. De scheepsover- 
heden daartoe gebmykt werdende , snUen hunne consideratien in scriptis 
aan gem. Heeren overgeven , ten eynde Haar Ed. daarvan in de voga- 
dering van 17«» rapport zonden kunnen doen. — ResoL 14 Maart 1742. 

§ 14. Aan de Direcüe van gemelde Heeren overgelaten de retour- 
schepen gecombineerd of in drie parthyen verdeeld onder commando 
van een der vlagofficieren te laten overkomen : gelyk mede aan Haar 
Ëd. gedefereerd werd, de retourschepen door 't Canaal of achter 
Schotland om te laten komen. 

De scheepsoverheden zullen in H generaal werden gelast hare 
compasrozen voortaan niet by 5 graden te gelyk; maar na de mis- 
wyzinge te verlagen, met verdere ordre, als in den text en onder 
poenaliteit als § 10, 11 en 12. 

Amsteldam (om al de vorige gemaakte veranderingen) versogt eene 
nieuwe zeylaasordre té formeren en daarvan copia aan de kameren 
te zenden, om daarop in de volgende vergadering te resolveren, als 
wanneer daarvan een point sal werden gemaakt. Resol. 14 Maart 1744. 

Vermits by Resumptie van de Resol. van 14 Maart eenige beden- 
kelykheden zyn voorgekomen , zyn de Heeren van 't besogne versogt , 
daarover met den Heer van Imhoff te spreken. Resol. 15 Maart 1742. 

Rapport van gem. Heeren en voorz. resumtie, zooals die ligt gear- 
resteerd. Resol. 16 Maart 1742. 

4« HOOrDSTTTK. 

Van de vaart naar en uyt Indien, met relatie tot den 
privativen handel van de Compagnie. 

§ 1, 2, 5, 3, 7. Ter wering van particulieren handel het mede- 
nemen van dranken naar Indien, aan particulieren, onder betaling 
hier te lande van / 5 en tot Batavia 5 Rds, voor ieder halve pyp 
of kist bier of wyn, toegestaan.— Om voorz. versendinge te faciliteren 
zullen Gompagnie's dienaren in Indien geen randzoen van dranken 



Digitized by VjOOQ IC 



worden gegeven, maar dies waarde in geld inkoopspr^s, met een 
verhooging van 25 ""/,. O. en R. zullen jaarlQks maar moeten eisehen 
welke dranken voor de bnyten-comptoiren noodig zijn en zoodanige 
lystenvan degenen, die geld in plaatse van randsoen trekken moeten , 
OYerzenden, als de text dicteert — De deksofficieren winnende 20 
inchiys m<^gen voors. kassen of pypen (die voor Batavia op 9000 by 
provisie syn gecalcnleert en voor ieder schip waarop een capitain &i 
lieutenant varen op 300) maar medenemen de grootte van voorsz. 
kisten en de verdeling over de officieren zoowel op den nieuwen als 
ouden voet gereguleert. — In consideratie van voors. douceur zullen de 
dranken, die de officieren gepermitteerd zyn mede te nemen, op de 
helfte werden vermindert, dog omtrent andere gequalificeerde per- 
sonen, die geen dranken op recognitie medenemen, blyft zulx op den 
ouden voet. — Zoolang als zonder capitains en lieutenants werd 
gevaren zQn voors. kassen op ieder schip 110 p*^ minder en dus maar 
190, in plaatse van 300. Commissarissen, die den Indisen eysch ver- 
deden, werden versogt, omtrent de versendinge van dranken voor de 
bnyten-comptoiren daarop reflectie te nemen. — Alle de recognitie 
goederen zullen met de andere gepermitteerde goederen gebrand wer- 
den met een aparte sjap en door 's Comp". ligters na boort werden 
gebragt, dog zullen 2 deksofficieren daarmede na boort mogen varen, 
waar de gemelte goederen in 't schip geplaatst zullen worden en op 
wat wyze toont den text. — O. en R. zal een lyst der recognitie 
goedoBU in ieder schip afgeladen worden gezonden: ook zal de 
betaling voor die goederen op Batavia, aan de meestbiedende worden 
verpagt : alle dranken , die boven de gepermitteerde worden gevonden 
zullen ten profyte zyn van den pagter. De medeneming der voors. 
goederen zal ingaan met aanstaande equipagie. § 10 en 9. 

§ 11 en 12. By de zeylaasordre zal worden gelast het volk van 
den eenen tropicus tot den anderen, 19 mutsjes water daags te geven, 
of zoo hetzelve niet kan werden gedaan, zal zulx by een resolutie 
van den scheeps of breeden raad moeten blyken op poene van 3/m 
gagie. — De schepen zullen voortaan een goede quantiteyt uyen en 
meerder levendig vee , moeten worden med^egeven : het getal der- 
selve bepaald — de stokvis afgeschaft en de kaas op de helft ver- 
minderd — in plaatse van Spaanse- en- brandewyn tot aan de Caab, 
zal jenever worden medegegeven en van daar tot aan Batavia arak; 



Digitized by VjOOQ IC 



8 

de vereyschte qnantiteit arak, zal door G. en R. na de Caab moeten 
worden gezonden. — BeaoL 28 Maart 1742. Om de uit- en thnis- 
varende schepen van de Caabse wyn te voorzien, siet de gestelde 
ordre deswegen. — De qnantiteyt van tamarinde om aan 't volk te 
verstrekken voor de nytgaande schepen, na derzelver grootte gere- 
guleerd, jaarlyx zal daarvan eene geno^same qnantiteyt moeten 
worden geëischt. Wat de officieren omtrent het verstrekken der kke- 
deren moeten observeren, toont den text. — De kameren v^^ 
de lyste der kleederen voor 't volk te verdubbelen en geen witte 
maar alleen blaauwe hemden mede te geven. 

§ 13, 14, 15. Ter weeringe van particulieren handel de kisten, 
eanassers en kooijen der onderofficieren en gemeenen afgeschaft en 
alleenlijk maar voor ieder bak een plunjekist gepermitte^, die aan 
boord zal moeten blijven. — De opperofficieren mogen hetgeen haar 
in 't jaar 1717 is gepermitteert medebrengen, dog anders niet en 
maar met hun kist met kleederen, na alvorens door een heer Bewind- 
hebber gevisiteerd te zgn, van boord gaan. De andere goederen komen 
als van ouds op 't Oost-Indies huis, § 20. — In plaatse van 'ta%e- 
schafte zal degene, die hun aan d' ordres hebben gehouden of by 
overlyden hun erfgenamen, werden toegeleyt ieder na hetgeen hj 
wint, zoodanig douceur of equivalent als den text aantoont. 

§ 21. Op de te huys reyze de functie van boekhouder , dat de 
capitain of schipper zal moeten waarnemen , gesuppimeert Wanneer 
eenige particuliere goederen werden ontdekt, zullen al de officieren 
van hun douceur verstoken zyn, except den aanbrenger, die boven 
zyn douceur een derde der waarde van 't aangehaalde trekk^ zal. 

§ 22. 'T bovenstaande douceur geniet de zeevaart maar alleen; 
maar geen ambagtsgezeUen of die niet aan het schip gehooren, welke 
zig moeten houden aan 't reglement van a*. 1717. 

§ 23. Door de ruymte, die de Comp. daardoor in hun schepen 
krygt zal het canon op de te huys reyze omlaag gestreken en de 
ruymen met koopmanschappen gevuld worden. — De randzoenlyste 
voor de ciyuyt der capitains in plaats van tafelgeld vermeerderd. — 
Geen landspassaten off adelborsten meer na Indien te zenden; de 
kameren gequalificeert op ieder schip twee leerlingen, ten minste 
14 jaren oud, met de qualiteit van adelborst, met f 10 *smaands te 
mogen aanstellen. BesoL 28 Maart 1742. 



Digitized by VjOOQ IC 



9 

5' IIOOFDSTUK. 

Van de vaart in Indien. 

Omtrent de vaart in Indien gepersisteert by de Resolutie van 
8 NoV-' 1741. — Resol. 28 Maart 1742. 



2" HOOFDPOINT. 
Bakende den handel van de Comp** en wel het 

1* HOOFDSTrK, 

van den conrs der geldspecien. 

Het onderscheid tassen ligt en swaar geld in de negotieboeken afge- 
schaft, dog sulx blyft by de soldyboeken voortloopen, wegens het 
berekenen der muntspecien in Indien , het in den text gemelde vast- 
gesteld, alsmede omtrent den handel in Japan en China, item wat 
daaromtrent, Persien betreflfende, is goedgevonden en wat by den 
eisch van behoeften omtrent § 8 en 9 zal moeten worden bekend 
gesteld. § 4—11. 

§ 12. Geen goud meer naar Indien te zenden, absoo aldaar van 
10 tot 12 7, beter koop is. — § 4. De pagood zal by de boeken 
zoo in guldens als Ropyen worden geintroduceert wanneer de Ropy 
op 30 stv*. zal gebragt zyn. — Resol. 2 April 1742. 

2* HOOFDSTUK. 

Van 's Comp" handel in 't gemeen en speciaal van den handel 
op de westerse comptoiren. 

§ 16. In de westerse comptoiren, exepto Ceylon, den handel in 
specerjen en staafkoper voor de Compagnie alleen gereserveert , dog 
e^ vryen* handel van Batavia voor een ieder opengezet. 

§ 19. Aan G. en R. overgelaten, dien vryen handel met'sComps. 
schq^n te doen dryven, onder betaling van vragt of huur voor den 
geheelen bodem of voor de goederen daarmede te zenden, of met 
particuliere schepen, onder betalinge van zekere regten en onder 
Bekere restrictien in Indien nader te reguleren. Voor den amphioen 
zal ten minste 50 R;. in Bengalen voor iedere kist van uytgaende 
en 50 Rd'. voor inkomend regt tot Batavia betaald worden , waar- 



Digitized by VjOOQ IC- 



10 

door 9 § 21, 's Comp». omslag meer dan de helfte zal kunnen gere- 
dnceert en evenwel de retooren voor Nederland ingezameld worden. 
De aanbreng der amphioen op 2000 kisten ten minsten gecalculeerd, 
de invordering der nytgaande regten zal aan den meestbiedende 
moeten worden verpagt. ResoL 2 April 1742. 

3* HOOrDSTUK. 

Van den handel op China en speciaal van den Chinezen handel 
met relatie tot Nederland. 

§ 14, 15, 8. De theehandel van Batavia na Europa mede voor 
particulieren opengestelt; welke thee voor 40 '/„ der uitkoopsprys, 
item 1 •/, voor alle onkosten zal werden overgezonden : de Comp. 
behoudt voor haar den handel der twee schepen direct uyt China, 
alsmede de thee die met 't 3* schip na Batavia en met de naschepen 
herwaarts werd gezonden. 

§ 10, met welke schepen, waarvan de onderlaag voor 'sComps 
rekening blyft , ten ware in 't vervolg iets omtrent 't porceleyn wierd 
goedgevonden, en op wat wyze die thee zal werden overgezonden en 
by de factuur genoteerd , etc. toont den text ; niemant zal minder dan 
20 k 25,000 ^ aan 's Comp'. pakhuizen te Batavia mogen leveren ; de 
kameren versogt van tyd tot tyd eenige kisten uyt de party na te 
laten wegen, om te zien of die met de opgave accorderen, voorsz. 
thee zal werden geconsigneerd aan de respéctive kameren na pro- 
portie en na derselver calculative inkoopsprijs en liquidatie der retou- 
ren werden gebragt. — Van ieder scheepslading zal een lyst met 
diverse schepen, moeten werden overgezonden, met den naam der 
eygenaars, de quantiteyt en qualiteyt van ieder en aan wien de 
betaling 't zy hier te lande of in Indien zal moeten worden gedaan. 

§ 12. Voorsz. thee zal in 's Comp'. pakhuyzen opgeslagen en 
buyten de ordinaire verkopinge verkogt worden met een stilstant tot 
primo Augustus e. k. De betaling zal geschieden hier te lande, 
6/m. na de verkoping na aftrek van voors. 40 en 1 percS voor de 
Compagnie. De rekeningen, die in Indie moeten betaald worden 
zullen met de eerste schepen, of uyterlyk met de volgende versonden 
worden en de betaling geschieden met 47, voor de agio, te rekaien 
naar de Bataviase valuatie met eene augmentatie van 10*/.. — Om 
de Chinese thee te gelyk met de particuliere te kunnen verkq)e&y 



Digitized by VjOOQ IC 



11 

de heeren van de secrete commissie versogt , in 't geven van haar 
secrete ordres de nodige reflectie te nemen. — Formulier van recepisse 
waarop de thee in Indie ontf^ngen en zoo hier als in Indien zal 
betaalt werden , geïnsereert. — Zie resolntien 2 April 1742. 

4' HOOÏDSTrK. 

Van de overige articulen der n^otie van de Compagnie, zo in 

Indien als nyt en naar Indien, item van de retouren 

in 't gemeen en van de wisselen. 

§ 1. De peperhandel blyft aan de Comp. met recommandatie aan 
6. en R. als in den text (§ 2, 4, 5, 6, 7) om de peper, die jaarlyks 
gemist kan wórden, voor H vertrek der jonken, te verkopen, zal een 
proef worden genomen. 

De handel in Japan blyft mede voor de Compagnie met recom- 
mandatie als te zien, resol. 3 April 1742. 

Den handel naar en van de Oosterse' provinciën op Batavia open- 
gestelt, met bepaling als in den text en onder poenaliteiten by de 
Hoge Regering te statneren. 

§ 8. Omtrent den handel op de Philippines, zal het project by 
den brief na Indien d'anno 1702 en 1703 gemelt in 't oog moeten 
worden gehouden. De verzending van manufacturen blyft by provisie 
voor de Comp. 

§ 9. Het zilver , dat buyten permissien der vergadering van 17*" 
werd overgesonden, blyft geeonsidereert als contrabande en te profyte 
van de Comp. — In 't octroy of articulbrief zal daarvan een periode 
worden versogt. 

§ 10, 11. De Hoge regering te recommanderen, jaarlyx meerder 
salpeter herwaarts te zenden: dat zulx in 't vervolg zal kunnen 
geschieden, toont den text. 

§ 12. De redenen waarom men denkt, dat het debiet der lywaten 
ïn *t vervolg groter zal werden , meld den text : Commissarissen , die 
den eysch formeren vers<^, daarop te reflecteren en de consideratien 
der koeplny innemen. 

§ 13. Het geprq^neerde omtrent de zyden stofien by dit paragraaf, 
vennits zekere gemaakte conventie geample«teert, de executie daar- 
van de Hoge Begering gerecommandeert. 



Digitized by VjOOQ IC 



12 

§ 14, Van de coffy zal jaarlyx een goede quantiteyt ten ejnde 
als den text dicteert werden geëyscht, by het bestorten der losse 
oude coffy, tnssen de hollen en gaten van de balen zal worden gecon- 
tinneert, dezelve zal eens 'sjaars, tegelyk met den verkoop van thee 
werden verkogt. 

§ 15. Omtrent de snyker , G. en R. te recommanderen het beslujt 
op de consideratien van den heer van Imhoff in rade van Indie 
genomen den 19 Sept. 1740 ten uytvoer te brengen om by gebrek 
van sal^ter de schepen daarmede te onderlagen. 

§ 16. De Hoge Regering gequalificeert tot een preuve eenige 
arduyne vloersteenen van 10; 12 en 18 duymen in 't vierkant tot 
ballast over te zende^ 

§ 17, 18. Het trekken der wissels van d'Indise Comptoiren na 
Batavia en elkauderen, als de muntspecie op een egualen voet zal 
zyn geregnleert, gepermitteert te trekken op plaatsen die geld te veel 
en anderen die te kort hebben. Omtrent het tellen der wissels op 
Nederland te rekenen den ducaton tot 12 R. gepersisteert. — ResoL 
3 April 1742. 

3« HOOFDPOINT. 
Sprekende van de etablissementen van de Compagnie en hare Colonien. 

1" HOOFDSTUK. 

Van 's Comp*. possessien in 't gemeen en hoe men die onder- 

scheyden moet, waarby ook teffens over het opbreken 

van comptoiren gesproken werd. 

§ 3 — 7. In 's Compagnies etablissementen en colonien zal den 
groten omslag moeten gerednceert en het overtollige besnoeyt werden. 
Resol. 3 April 1742. 

2* HOOrDSTITK. 

Van 'sComp'. etablissementen op plaatsen, die enkel 
tot den handel dienen. 

§ 1 — 11, 14. Hoedanig en in wat voegen die reductie behoort te 
geschieden in Bengalen, zoo tót Pattena, Cassembazaar, als Hoagly, 
item Cormandel, Suratte, Persie; den handel in Mocha blyft conti- 
nueren, met een schip jaarlyx te zenden, zonder omslag van e^i 
comptoir of factorie in de stad. ResoL 3 April 1742. 



Digitized by VjOOQ IC 



13 

3* HÜOFDSTITK. 

Yan de plaatsen, alwaar men om de wille van den handel 

met de inlandse Regering correspondentie en onder 

dezelve eenig ontsag houden moet. 

§ 1 — 10. De omslag behoorde besuinigt te worden op Mallabaar en 
Malaeca; en de menagie betragt op Snmatra's Oost of binnen cnst, 
in de rQken van Palembang, Jamby, op Timor, Bantam, Java, 
Macasser en Temate; den handel op Sumatra's west- of buytenkust 
behoudt de Comp'^ voor sig. Resol. 3 April 1742. 

4' HOOFDSTUK. 

Van de plaatsen, daar de Comp^* alleen meester is en van 
onze cplonien op Ceylon en in de specerylanden. 

§1,2,3. Mitsgaders t' overtollige besnoeyt op Ceylon, Amboina 
en Banda zal aan' de Hooge Begering werden overgelaten en haar 
gerecommandeerd 't plan by de consideratien gelegt tot een synosnre 
te honden. — Commissarissen tot de Haagsche besoignes cnm plena 
geq[Qalificeert , belangende de fanums in de memorie van den heer 
Tan Imhoff van 12 Maart 1740 gemelt en § 3 aangehaalt, zoodanige 
ordre te stellen , als vermeenen te behooren. 

§ 4. De Hooge Begering te recommanderen de specery-eilanden 
in postimr van tegenweer te honden en het vervallene daaraan jaar- 
lyx een weynig te herstellen. 

§ 5, 6, 7. De Hooge Begering te recommanderen de vervallen 
nagel-oogst in Amboina zooveel mogelyk te herstellen en het oog te 
honden om den inlander aan de kost te helpen en haar te animeren 
tot het introduceren van andere producten , etc. 

§ 8 en 9. De Hooge Begering het in den text gemelde omtrent 
'b Compagnies saken in de Moluccos, de bebouwing der vrugtbare 
landen op Manado en de XuUase ey landen , item de troque of inkoop 
van stoffgoud in de bogt van Gorontalo en 't geen tot verbetering 
van Macassar dienen kan gerecommandeerd. 

§ 10. Item het oog te houden op alle middelen tot verbetering 
^an Ceylon en particulierlyk op het articul der peper waartoe het 
plan by de memorie vnn den heer van Tmhofif nagelaten aan zyn 
vervanger, tot een synosure kan strekken. — Besolutien 3 April 1742. 



Digitized by VjOOQ IC 



14 

5* HOOFDSTUK. 

Van Batavia en 's Cornp*. Colonie in 't Koningryk Jacatnu 
§ 1 — 11. Om Batavia tot eene magtige koopstad te maken, komt 
het zeer plausibel voor, dat het leven van die hooftplaats en het 
land, behoorde aangenamer en beter koop gemaakt te worden. 

§ 25, 12, 13. Terbereyking van voors. oogmerk komt niet onaan- 
nemelijk voor het geproponeerde by de coasideratien § 12 met relatie 
tot het oprigten van gildens, distinctie van de burgers, die daar- 
buy ten zyïi , in heele en halve capitalLsten , het verleenen van meer 
privilegiën aan Batavia, separatie van 't collegie van schepenen, alleen 
tot waarneming van het judicieele en oprigting van een raad of vroed- 
schap. § 25. Zoomede het aanleggen van dorpen in der tyd, als het 
verlenen van gesubordineerde jurisdictien aan sommige gedistingueerde 
goederen , etc. De instructien , conditien en restrictien door de Hooge 
regering dieswegens te maken, zullen ter approbatie aan de vei^gade- 
ring van 17^ moeten worden overgesonden. § 17. Om de Bataviaae 
Colonie beter te bebouwen, werden de kameren gequalificeert ewge 
luyden, zooveel als den text bepaalt, op ieder schip voor de kost 
dienstdoende', na Indien te zenden. § 22, 24. Wat de Hooge regering 
is gequalificeert die luyden toe te leggen, binnen den bepaalden tyd 
zullen betalen etc. toont den text Voors. regering zal moeten nagaan 
of diergelyke luyden ook in Indien gevonden werden, ook werd aan 
haar overgelaten, de Bataviasche Ommelanden, door fabriquen van 
het land op te beuren. § 26. Resol. 3 April 1742. 



4- HOOFDPOINT. 

Goncemerende de huyshoudinge van de Comp. in Indien. 

r HoornsTUK. 

Van de inlandsche zaken. 

§ 3, 15 — 11. De HoQge Begering te recommanderen zorge te dra- 
gen, dat de verbintenissen tusschen de Indische vorsten en de Com- 
pagnie worden nagekomen : daartoe zal het zenden van redelyke 
menschen om by die vorsten te resideren , ten eynde haar ordentelyk 
te handelen en het straffen der schuldigen tot voldoening voor die 
inlandse vorsten veel contribueren. 



Digitized by VjOOQ IC 



15 

'b Comp*. dienaren wanneer in Indien komen j znllen daartoe gehou- 
den werden, dat zQ de inlandse talen en gewoontens leeren. — 
ResoL 3 April 1742. 

2* HOOFDSTITK. 

Van den Godsdienst. 

§ 1, 19, 20, 13, 15, 16. De Hooge Regering zal op het stuk 
van Godsdienst attent moeten wezen, haar daarom gerecommandeert 
het opregten van scholen en een seminarium tot Batavia even als 
op Ceylon; wanneer sig daarin hequame subjecten tot dienst der 
kerken opdoen, zullen daarvan jaarlyx twee, alsmede twee uyt het 
Cobmbose seminarium werden overgesonden , ter vervolging van hare 
studiën, om na verloop van drie jaren, als tot proponenten geëxa- 
mineert en geadmitteert zyn, jaarlyx gelyk getal na Batavia en 
Ceyk)n terug te zenden. Voors. proponenten haar tractement, item 
als predicanten worden geres^uleerd. 

§ 17. Op wat comptoiren de proponenten en predicanten geplaatst 
zuUen worden toont den text, als het voors. in train gebragt is, 
zuUen op de schepen proponenten in plaats van krankbezoekers wer- 
den geplaatst. 

Wanneer naar verloop van 2 jaren twee aanqueeckelingen uyt het 
Colombose Seminarium mogten overkomen , werd de presidiale Kamer 
T^sogt een project te formeren, waar en in wat voegen, die luyden 
zullen worden verzorgt. 

§ 21. De HoQge Regering almede te recommanderen, zoodra daar- 
toe middelen aanbanden zyn , buy ten Batavia ten platten lande kerken 
en scholen te stichten, hier en daar leeraren te plaatsen zonder 
eenige dwangmiddelen te admitteren , zooals de kerkboetens op Ceylon , 
welke afgeschaft werden. 

§ 22. De leeraren, die middelerwyl van hier na Indien werden 
gezonden, zullen moeten aannemen en beloven een van de inlandse 
talen aan te leeren. 

§ 3. De boeken voor de kerken ten dienste van den inknder 

zoOen' op Batavia en Ceylon in loco worden gedrukt : de hulpmiddelen 

^laertoe, wanneer op den eisch bekend zullen staan, zullen van hier 

worden verschaft 

Die van de Augsburgsche confessie gepermitteert, wanneer daarom 



Digitized by VjOO^ IC 



16 

versoek komen te doen, op haar eygen kosten , zoo tot Batavia all 
f aan de Caab een kerk te mogen oprigten, den dienst daarinne te 
doen, zal, gelyk in de provinciën gebiuykelyk is, moeten geschiedffli 
en de predicanten aan de vei^adering van zeventienen worden ge- 
presenteert. — Resolutien, dd. 3 April 1742. 

3* HOOrDSTUK. 

Van de politie. 

§ 5. fiy het maken van vreede of declareren van oorlog, het v^- 
kiezen van een Gouvemenr of Directeur-Generaal en over alle digpo- 
sitien, die de Hooge Regering uytmaken, sullen 6 extraordinaris 
raden te rekenen van den oudtsten af een concluderende en de overige 
present zynde een adviserende stem hebben. 

§ 6. Geen van de leden van de Hooge Tafel , except de oudste raad 
zal zig eenige commissie mogen onttrekken. — § 7. Omtrent de ver- 
hoging van derselver tractementen by deze § gemelt geen verandering 
te maken, laten vooralsnog zulks op den ouden voet. — § 8. Aan 
G. en R. overgelaten 't redres omtrent de domestique politie van de 
stad en colonie na goedvinden te maken, item' omtrent het houden 
van slaven en het maken van een reglement op derselver vrygevinge 
in 't breede by dese paragraaf vermeld. 

§ 9, 10. Voor de kosten van 't uytdiepen der stads gragten, 
zal gem. regering^ zoodanige belasting als zy zullen goedvinden 
introduceren. 

§ 9, 11. Omtrent 't wegnemen van de bank voor de groote rivier 
zal de hoQgnoodige menagie moeten worden betragt. — § 13. Die 
in Indien eenig ampt verkrygt , zal den eed van purge moeten doen. 
Resol. 3 April 1742. 

4* HOOFDSTUK. 

Van de Justitie. 

§ 1, 2, 6. Tot redres der gebrekkelykheden in de administratie 
van de justitie, zoo tot Batavia als op de buyten-comptoiren, zullen 
in plaats van raden van justitie van hier te zenden , jaarlyks zooveel 
advocaten met de qualiteit van koopman met f 60 en koopmans 
emolumenten na Batavia werden gezonden, als den text dicteert. 



Digitized by VjOOQ IC 



17 

§ 7. Gemelde advocaten zullen by de vergadering van 17*" worden 
aangesteld: waar deselve moeten gepractiseert hebben en hoe lang, 
mitsgaders waar geboren en van wat religie moeten wezen, item wat 
haar functie op de schepen wezen zal toont den text. 

§ 8. Voors. advocaten zullen zig op Batavia voor beyde de col- 
legien van justitie, met de practycq mogen emeren totdat employ 
krygen , en inmiddels de inlandse talen en gewoontens aanleeren« — 
Wanneer een jaar op Batavia zyn geweest en geen van de hier na 
te noemen employen hebben, zal haar koopmans gagie en emolu- 
menten cesseren; uyt voorsz. advocaten 3 ét 4 altoos op Colombo 
moeten wezen, om den aard van den inlander om de west te leeren 
kennen, en om aan de hand te zyn tot het vervullen der plaatsen 
in den raad van justitie aldaar. 

§ 10. Alle de voors. advocaten zyn niet geschikt tot eenige andere 
ampten. In het justitiële zullen zy ten minste 12 jaar moeten fungeren. 

§ 11. Uyt gem. advocaten zullen alle fiscaals in Indien (excepto 
de Caab) en de vier justitiële officieren te Batavia, de leden van het 
coUegie van schepenen en die van den raad van Justitie moeten 
worden aangestelt. Allen, die een van de voorz. employen krygen, 
MÜen door 6. en R. aan de vergadering van 17*" worden voor- 
gedragen. 

§ 12. Om redenen als in den text zullen in geen twee jaren 
onderkoopluy van hier werden gesonden, ingaande met de aanstaande 
equipage. G. en R. gelast gene in Indien tot onderkoopman te pro- 
moveren, dan die haar verband als adsistent hebben U3rtgediend. 
Besol 3 April 1742. 

5* HOorDSTxnc. 

Van de militie, fortificatie en artillery. 

Omtrent de militaire fortificatien en artillery den Heer van Imhoff 
versogt een plan te formeren en die aan Commissarissen van 't Haagse 
Besoigne te presenteren, welke daarop finalyk zullen m(^en dispo- 
neren en daarvan kennis aan de Hooge RegeriD^ geven : de Verga- 
dering van 17*" behoudt aan haar.de aanstelling van 2 ét 3 ingenieurs, 
die de Heer van Imhoff by resol. 11 dec.^ 1741 versogt is aan de 
vergadering voor te dragen. Resol. 3 April 1742. 

X. 2 



Digitized by VjOOQ IC 



18 

$• HOOFDSTUK. 

Van de financiën en menagie. 

§ 3. De inkomende en nytgaande regten en licenten zullen op 
Batavia moeten worden verpagt. Q. en R. gerecommandeert, omtrent 
't ambagtsquartier en eqoipagewerff, item tegen het overtollige getal 
van dienaren tot Batavia de menagie te betragten. 

§ 9. Sommige leden van de Hoge Regering, die daartoe kunnen 
vaceeren, zullen over deze en gene departementen, onder hooger opsigt 
van den 6G. het opsigt werden opgedragen. 

§ 10. G. en R. gerecommandeerd over de gantsche administratie 
tot Batavia goede toezigt te nemen en aUe officieren van de zeevaart, 
die leeg loopen, mitsg. onbequame onderkoopluy en adsistenten thnys 
te zenden. § 11. 

§ 12. Eet aanqueken van inlanders tot ambagtsgeseUen sal met 
ernst by der hand genomen moeten worden. Alle reparatien aan de 
fortificatien zullen altoos aanbesteed moeten worden, mitsgaders het 
geheele ambagtsquartier tot een magazyn van bouwmaterialen moetoi 
worden gehouden, met afschaffing van alle winkels en werkvolk, uyt- 
gesondert een fabricq met twee suppoosten die de projecten van aan- 
besteding formeren en op dies nakoming letten zullen. 

Vermits in het slot der consideratien werd geYtisteerd op de over- 
sending van de bestelcasjes, zal daarvan in de volgende vergadering 
een point worden gemaakt. — ResoL 3 April 1742. ^ 



II. Resolutien betreffende de zoogenaamde vrye vaart 
en den vryen handel 



Extract-Resolutien van Gouverur. Generi* van Imhoff 

en Rade van Indle. 
Vrydag 16 Augustus 1743. — Voorts ter occasie van den vry Ter- 
nataan Kango Socko om met syne by de Ed. Comp. ingekogte gonting 
naar Temate te mogen vertrekken, door den Heere (jouvemeur- 



1. De yerganning van met zoogenaamde bestelkaajes, ait Indie aan yrienden en 
magen eenige kleinigheden te lenden, wai door de 17*<* ingetrokken, van IrokdT 
beweerde dat hierdoor de betrekkingen in Indie en Nederland van elkander afgeaneden 
werden, en dat het nadeel vuor de Comp. nit die bestellingen voortkomende aoo 
gering wat, dat die vergunning wel weder, onder xekere bepalingen, kon verleend 
worden. 



Digitized by VjOOQ IC 



19 

Oeneraal gesproken zynde over het stellen van een open vaart na en 
van de Oosterse Ooavemementen, ten eynde de anne inwoonderen 
aldaar door den handel te favoriseren en eenigennate op te beuren, 
wanneer dezelve maar het vaeren over deze en gene comptoiren soo 
in het gaan als komen ten eenemale wierd geïnterdiceerd, om aUe 
dnjkerj en morshandel, die door dien weg sonde kannen gepleegt 
werden voor te komen, zoo is verstaan, den voorschr. Temataan 
zoowel als alle andere, die in der tyd gen^n mogten wezen, zoo 
van hier na de Oosterse (jonvemementen als van daar na herwaarts 
ten handel te varen , voortaan niet anders te accorderen dan de vaart 
direct heen en weder, sonder eenige andere plaatsen in den weg te 
mogen aandoen op poene van confiscatie van vaartnyg en goederen, 
die daarinne mogten gevonden worden, mitsgaders arbitrale correctie 
voor de overtreders deeser ordre. 

Dwgsdag 20 Augustus 1743. 

Voorts ook gelet zynde op het verzoek van den borger Amoldos 
Smit m boekhouder Jacob Carelsz. omme gepermitteert te worden na 
de comptoiren om de West van India eu van daar naar de Golff 
Tu Persie te varen^ mitsgaders te dien eynde hetsy te huur of te 
koop van de Ed. Comp. te erlangen een schip van de kleynste charter, 
èm wd een ander vaartuig van de vereyschte grootte met de daartoe 
gehorende equipagie- en amonitie-goederen, soo is uyt overweging 
lan het consent docnr de HoogBdele Heeren 17"* bereids verleend, 
op de bekende generale consideratien van den Heere Gouverneur- 
Generaal in het openstellen van de vaart en handel in dat gewest, 
▼au en na dese hoofiplaats voor een iegelyk, met reservatie van 
eenige koopmanschappen, die privativelyk voor de Ed. Comp. gehou- 
iea worden en onder betaling van de ordin'*. uytgaande en inkomende 
legten, goedgevonden en verstaan in het voors. versoek te condes- 
cenderen, mitsgaders haar de voors. vaart te permitteren onder soo- 
danige restrictien en bepalingen als daaromtrent reeds zyn gemaakt en 
nog nader staan gemaakt te worden in der tyd, mitsgaders aan haar 
volgens desselfe inventaris over te doen en te verkoopen, het do(nr hen 
TCTSogte jagt Ghristina Sophia met zyn equipage en monture en eyn- 
delyk gem. boekhouder Carelsz. na zyn versoek in 't eynde van dat 
Teqnest gedaan, nyt den dienst van d'Ed. Comp. te ontslaan en in 
Imrger vrydom te stellen met cessering van syne gagie van heden af. 



Digitized by VjOOQ IC 



20 

Vrydag 20 Sepkmbei^ 1743. 

Op de propositie van den Heere Goayernenr-Generaal is verstaan, 
de ministers en bedienden op de respectieve comptoiren om de West 
van India niet alleen kennisse te geven, wegens de opengestelde vrje 
vaart om dien oord; maar deselve ook op daartoe gedane instantioi 
van de van hier , derwaarts te vertrekken staande bnrgers , qualificatie 
te verleenen, om ingevalle hare scheepjes of mindere vaartnygen eenige 
ongemak mogte overkomen , waardoor deselve na herwaarts niet sonde 
knnnen temgkeeren, alsdan de daarop te vinden schepelingen met 
sComps. schepen transport herwaarts te verleenen, mits gedurende 
de reyse voor de kost scheepdienst doende. 

Dingsdag 24 September 1743. 

Mits de opengestelde vrye vaart en handel voor een iegelyk van de 
na dese hoofdplaats zoo om de Oost als West van Indien, ingevolge 
de qualificatie der H. Ed. HH. 17*'' en de licentie daartoe reeds aan 
verscheyden burgers vergund, met reserve nogthans van den handel 
in speceryen, koper, thin en peper en in den aanbreng ook van 
amphioen, die de Ed. Comp. aan zig privativelyk komt te behouden , 
soo is op de propositie van den Heere Gonvemeur-Oeneraal yerstaan, 
de ministers en bedienden op alle comptoiren niet alleen tot haar 
narigt kennisse te geven, dat men voors. navigatie op dien -voet en 
bepaling aan de burgers en ingezetenen heeft gepermitteerd, maar 
ook haar te recommanderen omme voorm. burgers onverhindert d^- 
zelver handel te laten dryven en in sooverre buyten prejoditie van 
d'Ed. Comp. geschieden kan, hun ook de behulpzame hand te bieden, 
mitsgaders terwijl dese preuve daarvan genomen werd, dese regenng 
te suppediteren hare consideratien , op wat wyze voors. vaart in 
't vervolg zal kunnen worden gereguleert een ieder met relatie tot 
syn comptoir, enz. 

Reglement op de vrye vaart. 

Dingsdag 16 September 1745. 

Deze extra-ordinaire byeenkomste door den Heer Ctouvemeur-Oene- 
raal belegt zynde om te besoigneren over het poinct van de vrye 
vaart soo om de West van Indien als na de Oostersche Gouverne- 
menten tot het openstellen van dewelke H. Ed. H. agtb. HH. ^^ 
Heeren Seventhienen in 't Patria op het voorgestelde door welgemelte 
Z. Ed. by de overgelegde consideratien over den staat der Nederl. 



Digitized by VjOOQ IC 



21 

Maat8' op den 24 Nov. 1741 , by het 2* Hoofdstuk onder den titul : 
Yan 's Comps. handel in het gemeen en speciaal van den handel op 
de Westersche Comptoiren, item die van de overige articulen der 
negotie van de Comp. zoo in Indie als nyt en naar Indien y item van^ 
de rethonren in 't gemeen en de wissels ; by het vierde Hooftstnk 
§ 6 en 7 dese r^eringh by derselver resolutie van 2 April 1742 
wel hebben gelieven te qualificeren en ook aan deselve te refereren, 
de nadere en noodige bepalingen daaromtrent en ingevolge van het- 
welke ook ter sessie van den 16^ Aug*. 1743 de vaart naar de 
Oosterse provintien voor alle en een iegenlyk niet alleen geopent is, 
onder jde restrictie, dat deselve direct van daer na herwaerts en van 
hier naar derwaerts zoude moeten geschieden op poene van confis- 
eatie van vaartuigh en goed, buyten arbitrale correctie by de over- 
treedingh deser bepaling; maar ook op den 8 December 1744 goed- 
gev(mden is, den handel om dien oord, prmcipaal ten aansien der 
lywaten privtitivelyk voor de Comp. aan te houden en de ministers 
de vaart niet verder te laten animeren, dan in sooverre de besorging 
van de hnysselyke benodigtheden mogten komen te vereysschen ' 
gelyk oock ter sessie van den 20 Sept. 1743 nopens de vaart om de 
West van Indien soowel verstaan is, de ministers daarvan kennisse te 
geven en de schepelingen der burgerscheepjes of vaartuygen , dewelke 
by zeenood off rampen , derselver adjude mogten benoodigen , de ver- 
eyschte hulpe toe te brengen en met 's Comp*. schepen des benoodigt 
zynde herwaart transport te.verleenen, mits voor de kost gedurende 
de leyse dienst doende, als op den den 24 daaraan gearresteert is, 
meerm. vaart om de west te openen, met reserve privativelyk van 
vyf diverse articulen in den handel voor de Comp , bestaande , in 
speceryenj kaper , ihin ^ peper en den aanhrengh van Amphioen, op 
welken voet dan ook gedagte vaart wel bereets aan den gang is 
gebragt, dog alles nog maar by provisie, schoon ook aan dese 
tafel op den 31 July 1744 by secrete resolutie reeds gereguleert zyn, 
de thoUen in de Bengaalse directie en eenige andere voor die vaart 
noodig geoordeelde arrangementen nader by de derwaarts gescjireven 
aparten brief van den IS*** Aug. 1744 gesien, omdat men tot hiertoe 

1. By resolutie fan 27 Sept. 1746 werd dit verbod in zoo verre opgeheven, dat 
aan de partienlieren werd toegestaan het handelen ia aUe soorten van lijnwaden, met 
nitaondering vin blaaowe, roode en rnwe witte doeken. — Zie brief 31 Dec. 1746. 



Digitized by VjOOQ IC 



23 

nog heeft afgewagt de eonsideratien van verscheyden der ministers en 
dus ook alles tot hiertoe nog maar indnlgeerende wyse is geschied, 
sonder van deze verleende permissie by eenige pnbliqne acte, soowel 
de resp. collegien van justitie en derselver officieren als de onder- 
danen en ingesetenen van de Comp. kennisse te hebben gegeven, 
zoo wierd door den Heere Gouvemeur-Gteneraal aan de vergadering 
voorgestelt of men, nademalen nu al byna twee jaren de vaart na 
dese en gene oirden van Indien was geschied, als nu op deselve niet 
sonde kunnen en dienen te arresteeren een vasten voet en daarvan bj 
placcaat een ieder adverteren, opdat ook de ministers der buyteo- 
comptoiren in den hare, nevens alle degene, dewelke tot desen voet 
genden mogten syn, haar daarnaar souden kunnen reguleeren en ook 
weggenomen worden aUe twyfehnoedigheyt en vreese voor veranderinge 
in dese vergunning, die alsnogh 'veele kan hebben tegen gehouden vaa 
dese te betrouwen en accrediteren , uythoofde van soovele difforente 
prohibitien als daertegen liggen by vorige wetten en plaocaten en ten 
dien eynde dan ook by der hand genomen zynde, de resumptie vaa 
de ter sessie van den 24 Sept^ 1743 gerequireerde en van de resp. 
ministers, excepto die van Souratta en Persia ingekomen consideratieii 
op dit subject, soo is na rype overweginge van het een en ander 
goedgevonden en verstaan tot een permanente ordre voor den aan- 
staande te statueeren en wel eerstelyk : dat soo om de West als Oost 
uytgesondert op eenige der comptoiren , waarvan hier nader gewag aal 
werden gemaakt en ook van eenige speciaal in 't vervolg te benoemen 
articulen, van aUe inkomende en uytgaande goederen, even als dat 
hier ter plaetse is gereguleert , zal worden geheven den thol van vyff 
percents, mitsgaders dat alsnog privativelyk voor de Comp. gereser- 
veert blyft den handel in speceryen, koper, thin, peper en den aan- 
breng hier ter plaatse van amphioen en wat voorts aanbelangt de 
resp. comptoiren ieder op sig sel&, soo is verstaan, belangende: 

Ambaina en Banda^ dat de vrye vaart van hier na dese provintie 
en van daar na herwaart, item tusschen dese beyde gouvernementen 
toegelaten werd aan de ingesetenen en ondmianen van de Neder- 
landsche Comp. of inlanders onder haer sorterende op dese conditie 
en voorwaarde dat geene derselver by hun vertrek, na d^rwaart zal 
mogen medenemen, 'tzy eenige witte, blaauwe, ruwe of eenige 
andere geschilderde of ongeschilderde lywaten, in hoedanige soort 



Digitized by VjOOQ IC 



23 

deselve ook zoude mogen bestaan of wel by retour van daar mede 
voeren eenige spec^yen, de eerste op de poene van dies verbeurte 
on de laatste Cfp de van ouds gestatueerde straffs des doods , waar- 
<Mnme ook tot meerder geruststelling deser roering ten opsigte van 
dit importante articul, alle uyt dese provintien vertreckende vaar- 
tBygen, des eenigsints doenlyk zynde, niet alleen tot buyten de 
qpecery-eyland^ door 's Cornp*. vaartuygen zullen moeten gecon< 
voyeert; maar ode by hare aankomste alhier ter rheede door den 
waterfiseaal ev^ials zulx omtrent de scheepen van de Comp. in ge- 
bniyk is, gevisiteert en tot derselver ontlossing bewaakt worden 
doo^ dienaren van g^nelden officier, evenals ook door gem. vaartuygen 
by hun vertrek na herwaarts geene andere dan dese hooftplaats en 
by hun retour na derwaart geen andere dan het Hooftcomptoir zal 
mogen werden aangedaan, excepto het Hooftcomptoir op Java in de 
reyse van hier derwaarts, hetwelke ten inkoop van ryst en andere 
gepomitteerde goederen aan de naviganten op dit vaarwater verstaan 
werd te permitteeren , tot gerief van de gemeente in dese provintien 
en den thol van alle inkomende ryst in Amboina en Banda te stellen 
op e^i ryxd'. voor het last en twee dito voor de nytgaande dito, 
mitsgaders de ministers te gehisten aan dese regering op te geven 
aUe de sortementen van lywaten, die deselve mogten bevinden dat 
aldaar voor de Comp. verkoopbaar zyn, ten eynde haer, nu den 
pardeulieien aanvoer ten eenemaal sal komen te cesseren daarvan 
te gerieven, ter vermyding van het gebrek, dat de inwoonders 
andersints zouden komen te lyden. 

Vervolgens in consideratie gekcnnen zynde de vaart na en van 
TerwUmj soo is verstaan daaromtrent almede plaats te laten hebben, 
hetgeene nopens de vaart, met uytzondering nogthans van het 
convoy der van daer vertreckende, omtrent Amboina en Banda is ge- 
statue^, Aog aldaar en op Macassar van alle nytgaande ryst drie 
ryxdaalders per last aan thol te laten voldoen en één ryxd'. by den 
invoer, item den lywaathandel, dat is den aanbr^g in Tomaten, 
aan de Comp. alleen gereserveert te houden, dog de vaart tusschen 
dit Gouvernement en Macassar te interdiceren om vele goede redenen, 
daaronder ook voomamelyk den goudhandel in de bogt van Tomini 
en aao of op de noordwestcust van Celebes tot aan Cayelie toe, 
hetwelke verstaan word alsnog te houden voor de limiten tusschen 



Digitized by VjOOQ IC 



24 

Ternate en Macassar en de laatstgem. te interdiceren verderop langs 
die custe te varen sooals ook die van Tomaten niet verder afwaartB 
of om de Znyd sollen mogen komen, alles om des te beter meester 
van dien handel te blyven en des te beter tegen de morsseryen te 
kannen waken. 

Macassar y de vrye vaart tossen dese hoofdplaatsen en dit Gonver- 
nement reeds hebbende, item na Banda en Amboina agtervolgens het 
reglement jongst daar in loco, daerop beraemt, soo is verstaan op 
den presenten voet daarmede wel te laten continueren onder de 
bovenstaande bepalingen, belangende Ternate en ook onder de ver- 
gunning om in de heenreyse van hier Java's hoofkcomptoir te mogen 
aandoen, dog niet op de terugreyse, maar alleen direct herwaarts en 
voorts ook in de heenreyse geen andere dan de hooftplaatse off het 
casteel Eotterdam te mogen aanloopen en eyndelyk den lywaat aan- 
breng aan de Comp. alleen te reserveren, mitsgaders belangende de 
conditien op dewelke den 15 May dezes jaars de inkomende en nyt- 
gaande regten voor de eerste maal ten desen gouvernementen zyn 
verpagt geworden, het zesde articul nopens den invoer van Euro- 
pesche dranken en andere tot consumptie dienende goederen, benevens 
huysselyke en dagelycxe benodigtheden voor 's Comp". ministen 
mindere bediendens en burgers, buyten de betaling van thol en selver 
buyten visitatie als een te generaal en te ver geëxtendeert articul 
in 't geheel te royeren en het 7e art te amplieren, dat alle de van 
hier na derwaart varende personen van de door hun aldaar aangebragt 
wordende meubelen enprovisien zullen moeten vertoonen een, daarvan 
alhier door den heere Qouvemeur-Goneraal verleend, permissiebrie^e, . 
na hetwelke ook eenlyk deselve vry van thol sal moeten gdiouden 
en by het 8* artic. gevoegt worden, dat de ingebragte amphioen 
zoowel als de uytgaande by de voors. conditie is gestelt, ode sal 
subject blyven de ordinaire Ö"/» aan thol, item hel 14, 15, 16, 17 
en 21 articul sprekende van de in- en uytgaande lyst na de boven 
vermelde bepaling voor een ryxd'. inkomend en 3 ryxd». uytgaande 
het last, veranderd en ook door het ministerium by het 27* artic 
speciaal en niet in generale termen gestelt moeten worden het getal 
der vaartuygen , gesanten en sendelingen der inlandse vorsten , de- 
welke van de betalinge van den thol zullen bl3rven geëximeerd; 
nadat 'slands constitutie zal komen te vereysschen^ onder eene aan- 



Digitized by VjOOQ IC 



25 

wyzing aan meenn. ministers, dat alhier eenlyk tholvry gelaten 
worden , de vaartnygen , waarop sich eenige princen of gesanten dan 
wel sendelingen in persoon komen te bevinden, sonder meer, item 
voor het overige het verder genoteerde by de voorsz. pagtconditien 
te approberen. 

Malacca reeds ten deele geregnleert zynde by de missive deser 
roering van den 22 Oct^ 1744 en desselvs in en nytgaande regten 
ook bereits verpagt zynde onder nlt* December 1744 onder sekere 
conditie, die men in tyd en wyle althoos pro re rata altereeren kan, 
800 is verstaan de ministers aan te sehryven, dat de vaart van en 
na dese hooftplaatse even als op alle andere om de west van Indie 
en Oostwaarts op langs de vaste cnst op den in den aanvanek deses 
gestelden voet aan een ieder gepermitteert blyft; dog dat daarentegen 
desdve met allen mogelyken yver en candenr znllen moeten beletten 
en t^ngaan, alle vaart en handel, die buyten 's CompV passen en 
wel inzonderhe3rt in den amphioen beoosten en beznyden Malacca 
geschiet ten aansien van 'sComp'. exclusief regt tot dien handel, nyt 
hoofae der oude contracten met meest alle de vorsten der eylanden 
van dese Asiatische zee en belangende de Manilhasche traffiquanten 
omdat die vaart in 't geheel onwettig en ongepermitteert, ja volgens 
de tractaten den ingesetenen onder de Spaansche heerschappy en de 
Philippines sorteerende geen de minste navigatie naar dese zeeën 
nog meer prejuditie als men reeds daarby geleden heeft, sonder in 
het vervolg meer te accorderen is, hetwelke zy by provisie door non- 
admissie van desulke en ontzegginge van deselve van alle geriefelyk- 
heit kunnen executeren tot tyd en wylen men door bekmyssing van 
dat naauw alle vaart en handel buyten de onse en die na de vaste 
cnst van Indien geschiet , metterdaad tegengaan kan , blyvende vooral 
den amphioen die door de straat Malacca sonde willen inkomen con- 
trabande, gelyk verstaan is deselve op nieuws te verklaren by desen, 
nevens alle degeene, die in dese zeeën beoosten den meridiaan van 
t Princen-eyland sal werden geattrappeert, wie ook toebehoorende 
of met wat passen ook pretendeeren mogte gedekt te wesen, waarvan 
ook teffens verstaan is advertentie te doen aan de respective buyten- 
comptoiren tot waarschouwinge der handelaars en vooral die van de 
vreemde natiën, — gelyk ook: 
^9^ aanbebuigende by resumtie der brieven van de ministers 



Digitized by VjOOQ IC 



26 

OTer dat subject van den 25 Nov^l744, 24 Jannary en 26FebTiiary 
deses jaers 1745 gebleeken zynde dat sy met de moorse regenten, 
het nog niet hadden kannen eens worden over dat artikel , en ge- 
merkt het overige reeds geno^saam gereguleert is in de Ganges 
nopens de vrye vaart, by secreete brieven van den 18 Ang. 1744, 
op fundament van het gearresteerde op den 31 July bevorens, soo 
is verstaan: belangende het nog openstaande articol van den thol 
voor de moorse regeeringh, wel het succes aftewagten der nadere 
negotiatien, die de ministers daerover schoenen te sullen entameren, 
dog des onvermindert de meerm. navigatie op den ter evengem. 
resolutie gestelden voet, als reeds van hier aan de gangh zynde, te 
laten continueren en af te wagten den verderen uytslag van het 
gedrag der Cassembasaarse bediendens omtrent den Nawab en inge- 
vaUe van een aanhoudende ongeneygtheyt, alsdan de particuliere 
scheepen als die van de Gomp. te considereeren, deselve van zoodanige 
passen te voorsien en de ladingen van dien in 's Comp'. loge te laten 
opslaan, met vryheyd nogtans aan de aanbrengers derselve om die 
te mogen verkopen na haer willekeur, om dus geen verdere pretexten 
tot dilay of tergiversatie te verschaffen door het onnoodige verschil 
der Nederlandsche vaart van de Comp. en die van de particulieren, 
hetwelke de mooren om het even moet syn, alsoo de eerstgen. niet 
bepaald is in deselve en die dus sooverre uytbreiden kan als haer 
goeddunkt. 

In Souralia en Pei^sia is verstaan, met toezending van de copias 
der voorsz. secreete resolutie van den 31^ July en missive van den 
18*" Aug*. 1744 na Bengale afgegaan, de bediendens te gelasten 
den thol na de daarby voorgestelde wyse, ten aansien van Bengale 
ook by haer te reguleren en voorts ook de voorsz. vaart na en van 
bovengem. plaatsen in dier voegen in 't gemeen vast te stellen by 
provisie of totdat alhier zullen wesen ontfangen de verwagt wordende 
consideratien der ministers in beyde de voorsz. directien. 

Cormandely ten opsigte van desselfs binnenlandsche vaart langs 
de custe en ook na Jaffitnapatiiam de bogt van Tondy en Ceylon, 
met die van buyten seer verschillende en ten opsigte der eerstgem* 
sooveel Ceylon betreft het noodige reeds onder de besoigne over dat 
Gouvernement besloten, mitsg. het resteerende domesticq en daer 
nader en beter dan van hier te reguleeren zynde, soo is verstaan 



Digitized by VjOOQ IC 



27 

im opzigte der overzeeBcbe vaart naar en Tan dese plaats en alle 
de Westersche Comptoiien van Indien , it^n verder daer het g^r- 
mitteert en practicabel is, na haren voorstel te gelasten, dat alle 
particuliere scheepjes of mindere vaartnygen by haere aankomst aldaar 
ter ensten gehouden zullen syn aan te loepen een van 's Comp*. 
ccMnptoiren ter aanwysing dat geene der verboden handdwaren, hier 
voorwaarts geexpresseert, in hebben, mitsgaders ook verpligt syn 
ingevalle dezelve niet genegen mogten wesen aldaar last te breeken, 
maer gesint waren hare lading elders, bnyten 's Comp'. gebied te 
gaan verkopen, aldaer voor haer vertrek te betaalen de drie percento 
aan inkomende rogten, die aldaar voortaan gehoeven snllen worden, 
ea ook sooveel voor d'nytgaande, van welke laatste egter de voorz. 
passeerende handelaars geëzimeert zoUen wesen. 

Ceylcny van de overige Westerse Comptoiren by de verleende per- 
missie tot de vrye vaart door HEd. Hoogagtb. de Hz. 17~ by der- 
selver resolntie van den 2« April 1742 wel in sooverre ^^visionelyk 
aytgestoten, dog volgens den teneur der consideratien van het minis- 
terinm ten desen gonvememente van soo swaarmoedige bedenkingen 
in dit stak niet zynde, om niet mede begrepen te werden onder de 
überteyt, die men aan den handel van de andere westerse comp- 
toiren geeft, nademalen znlx alleen sonde strekken ten nadeele soo 
van de maats^. als van derselver arme ingesetenen daer ten eylande, 
soo wierd na overweginge van het geadvanceerde door meerm. mi- 
nisters en nyt aanmerking, dat het slnyken en morssen op desewyse 
inderdaad al mym soowel te beletten (sal) wesen dan van een 
meenigte der aldaer aankcnnende en afvarende kleene inlandse vaar- 
tnygra, goedgevonden en verstaan, de vrye vaart na en van dit 
eyland, soo van dese hooftplaats als de. westersche comptoiren onder 
den anderen open te stellen in alle eens gepermitteerden goederen, 
voor de Nederlandse ingesetenen en onderdanen daer ten eylande en 
elders, met exclnsie van alle andere, met dese bepaling nogtans, dat 
bnytoi de vyf bekrade articnlen wat den invoer aanbelangt, ten 
ware de daeronder begrepen amphioen by de Comp. alhier ingekogt 
mogte wesen en znlx speciaal gedoceert wierd ook privativelyck aan 
de Comp. zal moeten verblyven en dierhalven verboden zyn op poene 
van confiscatie en de verbeurte van vier dubbele waarde van dien, 
den aanbreng en invoer van alle ruwe witte en blaaqwe doeken, 



Digitized by VjOOQ IC 



28 

item zout, mitsgaders den uytvoer van caneel, Ceylouse cardamon 
en dito peper, cayendraet, kopers, kokus-oly, gedroogde particulier 
arreek 't zy heel of gesneeden , op poene des doods ten aansien van 
eerstgem. poinct, en andere straffen na bevinding van zaken Usa 
opzigte van het overige, sonder dat om den voorraad van het eeo 
en het ander in de pakhuysen eenige nadere uytsonderinge plaats 
zal mogen hebben. 

Voorts werd goedgevonden en verstaan: 

den thol in U Generaal op de gepermitteerde handelswaren ten 
desen eylande te stellen op vyff perct. voor den uytvoer en van de 
tobak, pahneren en hetgene verder van die natuur is te dooi 
hefien, hetgeen de uytvoerders thans gewoon zyn daarvoor aan de 
pagters of invorderaars op te brengen, dogh voor de^uytgaande 
arreek 60*/, aan thol te doen betalen, getekent naar den gewonen 
uytkoopsprys van de Comp. en voor den invoer van de gep^mit- 
teerde lywaten 257, mitsgaders 157o voor alle andere wharen , welke 
het ook mogen wezen en van waar die ook mogten worden aangebragt, 
item van de aankomende slaven den ordinair daarop gestelden tax. 

Nog is op de voordragt der ministers by derseiver consideratien 
van den 12 Juny dezes jaars goedgevonden en verstaan , deselve en 
soomede alle de overige ministers op de comptoiren van de Comp. 
om de West en tot MaJaeca te qualificeeren , tot het verleenen 
van permissie aan degeenen, die daarom mogten komen versoek te 
doen om 's jaars een of meer scheepjes naar China en Madi^ajscar 
af te zenden, het laatste ten afhaal van slaven, item aan particu- 
lieren met een capitaal advans te mogen verkopen cayertouwen en 
trossen tot gerief van desdve en niet verder of tot negotie, mitsgaders 
om aan haer, na de daerop gestelde pryzen en ingevalle buyten onge- 
rieff geschieden kan , te verstrekken de benodigde equipagie-en-ammu- 
nitie goederen en aan de particuliere zeevarenden, des versogt wor- 
dende, passagie n^et 's Comp*. scheepen, mits voor de kost dienst 
doende, te verleenen en ook sooveel adjude aan die handelaars te 
bewyzen als buyten 's Comp'. nadeel geschieden kan, blyvende de 
bepalingen en licentien omtrent de vaart der pharen en Chialoupen 
van en na Cormandel, item die der Bengaalse, Souratse en Canarase 
koopluyden in vigueur als voor desen, sooverre die vaart tot eene 
aparte chisse kan gereekent werden te behooren. 



Digitized by VjOOQ IC 



29 

Laatstelyk nog by resumtie der consideratie van de ministers ter 
cnste MaUabaaVy by haere brieven van 13^ may deses jaars gesien 
zynde, de bedugting derselve, om in de tholsgeregtigheden , dewelke 
thans geheven werdt, eenige veranderinge te maken, ter zake den 
Cochimsen Koning, dewelke althans van bnytenlandse Christenhan- 
delaars, 7 en de Comp. 3"/,, van de binnen- en buitenlandse heyde- 
nen 5 en Comp. 3 , mitsgaders de Maats^. van de burgers en inwoonders 
aldaar 6 7, geniet, by soodanige occasie ook syne thollen soude ver- 
swaren en dus de menschen afgeschrikt worden van de vaart na 
derwaarts, soo wierd goedgevonden en verstaan het ministerium aldaar 
te gelasten om door alle degenen, die aldaer ten handel komen, 
veor de protexie, die aan haar verleend werd, een sekere recognitie 
te laten opbrengen niet excederende 57. boven de thollen, die thans 
geheven werden en dewelke ook in het vervolg in diervoegen zullen 
moeten blyven. Batavia in H Gasteel ^ dato voors. 

(was geteekend) G. W. van Imhoff, P. de Chavonnes, M. van 

Aerden, D. Nolthenius, I. Mossel 

D.Overbeek, I. 8. M. Cluysenaer; J. van den Bosch, P. Schuylenburg 
öi P. A. van de Parra, secret'. 



Dingsdag 21 December 1745 openstelling van de overwalsche vaart. 

Voorts is op de propositie van den Gouvemeur-Gteneraal verstaan 
de vaart van de overwal na Java als nu weder open te stellen, 
omtrent Samarang en Grissée, dog op geene andere plaatsen in het 
komen van daar', op poene van confiscatie, mitsgaders tot inkomende 
esa uytgaande regten voor gem. overwalders op Java evenals hier ter 
plaatse te stellen op 5 7. item ook op gem. plaatsen te introduceren 
den thol op eenige goederen by het 12^ articul der conditien van de 
inkomende en uytgaande regten alhier gesteld, met eene ampliatie dat 
257, van alle aangebragt wordende, soowel Ëuropeese als inlandse 
manufacturen sullen moeten worden voldaan en de pagters geïnterdi- 
ceerd zyn, om ten aansien van de thol in eenigerhande maniere te 
mogen composeren, op verbeurte van een duysent Rd". tot eene boete, 
oademaalen daardoor misschien wat gefaciliteert zal werden , het voor- 
nemen om de vaart tusschen Bomeo en Macassar sooveel mogelyk te 
verhinderen, als voor de Comp. de allerschadelykste, dog niettemin 
ook teffens de allermoeyelykste sjmde om tegen te gaan, soowel door 
de nabyhey t als de intrigues der inlandse Hoven op Celebes , dewelke 



Digitized by VjOOQ IC 



30 

niet nalaten zullen, die vaart steeds te faToriseeren alsoo zy stoowel 
haar gerieff als voordeel daarby vinden , buyten dat ook in het open- 
stellen dier vaart van de overwal op de twee bepaalde plaatse in 
het midden en aan het oosteynde van Java, thans na het legnlerai 
van den amphioenhandel op een vasten voet ^ , die swarigheyt niet 
meer resideert als bevorens en daarentegen aan die overwalders een 
groot gemak werd toegebragt, omdat zy in stede van dese hoofdplaats 
alleen , thans drie zóó wel verdeelde havens hebbende voor hare vaart 
en handel , die met kleine inlandse, slegtbezeylde vaartnygen geschiedt, 
het gansche jaar door kunnen overkomen, en de eene plaatse of de 
andere bezeylen, dat in den meerderen aanbreng der producten van 
den overwal ook teffens meerder leeven in de negotie en gerief voor 
de ingesetenen op die plaatsen zal geven tot verbetering der finantien 
van de Comp. 

Nog is verstaan weder als voorheen te permitteren dat de lyst 
van Cheribon na Bantam zal mogen vervoerd worden, mits de van 
Bantam na Cheribon vertrekkende vaartnygen sonder onderscheyd 
alvorens en passant dese rheede zullen moeten aandoen , om van bdio(^- 
lyke passen tot de voorsz. directe vaart voorden te worden. 

Alvorens is verstaan ten dienste dezer Colonie en tot vergrooting 
van de burger- en smalvaart aan een ygelyk weder te permittCTen 
het afhalen van houtwerken van Java en het aantimmeren van vaar- 
tnygen langs, de stranden aldaar, onder het oog en toezigt egter van 
's Comp*. bediendens. 

(Op den 21 Oct 1746 werd bovendien een reglement voor de vry- 
schippers en bootsgezellen vastgesteld. Dit reglement r^lde hoofii- 
zakelyk de regten en verpligtingen tusschen vryschippers en hmme 
bootsgesellen.) 

m. Octroy door de Edele Hoge Indiase Begering verleend 
aan de Societeyt van den Amphioen-Handel tot Batavia. 

(De mededeeling van dit octrooi wordt hier achterwege gelaten, 
daar het reeds gedrukt is in Deel I der Bydragen tot de Taal-, 
land- en volkenkunde van N. Indie. Amsterdam 1852. Het octrom 
werd geprolongeerd en geamplieerd by resolutie van 20 Augustus 1753.) 



1. Op 80 Noyember te voren, 'wu het octrooi aan de Amphioen-Societeit door 
de Hooge Regering verleend. 



Digitized by VjOOQ IC 



31 

IV. Placcaat d.d November 1744 betreffimde den ver- 
koop van vaste goederen door repatrierenden. Gustaaf 
WuLLEM Babok van iMHOïr, Gouvemeur-Qeneraal , en 
de Baden wegens den Staat der Vereenigde Nederlanden , 
en de Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Com- 
pagnie in Indien; allen den geenen die desen sien^ ofte 
horen lesen, Saint; doen te weten: 

Naar dien in Bade van India, op den 18 der jongst verwekene 
Maand September, in aanmerkinge genomen is, dlnterdictie, die 
▼eigens Placcaat van den 7. November 1712, gefnndeert op het 
aangeschrevene door de Hoog Edele Heeren Seventienen, van den 
30. April 1653. en conform het Placcaat van 3. Jaly 1641 , hier ter 
I^tse g^emaneert, als nog blyft stand grypen, dat repatrieerende Lnyden 
gebonden en verpligt snllen wezen, alle hare vaste Goederen, voor 
derselver vertrek nit Indien, te verkopen, op poene van Confiscatie, 
ten ware by de Hoge Begering deser Landen anders mogte werden 
vergont, en dat dese Vergunning, op de daaromme gedane Versoeken, 
door sodanige Lnyden, of wel derselver Gemagtigdens, in het ver- 
volg van tyd eenlyk in zo verre is g'extendeert , dat de aanhou- 
ding derselver is to^elaten tot het vertrek der laatste retourbesending 
in het volgende jaar, sonder dat egter daar-door het groot inconve- 
nient, dat daar-nyt voor den handel en wandel resulteert, weg- 
genomen of ook voorgekomen is het nadeel, dat de Compagnie selfs 
bierdoor komt te lyden^ so wel in hare Commercie, als ten aanzien 
harer Colonie; mitsgaders ten dien dage voorts goed-gevonden en 
verstaan is , gedagte Interdict niet alleen in te trekken , en aan repa- 
trieerende Personen, 't zy Dienar^ of Burgers, Yryheyt te laten, 
om, 't zy by de Compagnie of by Particulieren, op hun depart uyt 
India eenig Interest te mogen blyven behouden, zo wel in vaste als 
losse Goederen, maar ook, tot wegneminge van de swarigheden, die 
daar tegens mogten voorkomen, teffens hetselve alleen aan de sulke 
bj Privilegie te vergunnen, die, niettegenstaande hun depart nyt 
of verblyf buyten dese Gewesten, hunselven alhier justitiabel 
saüen stellen , over en ter zake van voorn : vaste en losse Goederen, 
Actiën ofte Crediten, en daarvan behoorlyk kunnen doen blyken, 
en oversulks alle overige onder de voorgaande Interdictie begrepen 



Digitized by VjOOQ IC 



32 

te laten blyven, onder de daar toe staande po&naliteyt van Confis- 
catie; So is 't dat daar van door Publicatie en Affixie deses een 
iegelyk, die snlks sonde mogen aangaan, werd g'adverteert, teneynde 
sig daar na te kunnen en te mogen reguleeren, en, voor so verre 
op haar vertrek naar Nederland, of ook reeds daar zynde, en alle 
andere daar te lande wonende, genegen zyn eenig Interest in dese 
Colonie of Gewesten te hebben ofte te blyven behouden, behoorlyk 
sorge te dragen, dat aan de voorsz: Conditie werde voldaan, 't zy 
door haar selfs, of door hare Volmagten, op dat zy niet mogen 
incurreeren de pcenaliteyten voor-vermeld, maar van het voorsz: Pri- 
vilegie zo volkomen mogen jouisseeren, als of zy in deze Colonie 
gebleven en tegenwoordig waren, Ordonneeren en beveelen di^halven 
de hoge en mindere Collegien van Justitie hier in Indien, en voorts 
een iegelyk, die het aangaat, sig na den inhoude van desen te regu- 
leeren , also wy sulks voor den Staat der Nederlandsche Maatschai^ye 
in dese Gewesten en den Welvaart harer Colonien , also bevonden 
hebben te behoren. 

Gegeven in'tCaste€lBaUivia^(^UEyUuid GroolJava,desen...Noüe)nberj 1744. 



V. Regeling der uitgifte van grond aan Europesche land- 
bouwers. 

Resolutie van Gouverneur-Generaal en Rade , dd. Vrydag 14 February 
1744. 

Verder door den Heer Gouvemeur-Gteneraal aan de Heeren Leeden 
voorgesteld zynde of het niet dienstig zoude wezen, dat men alsnn 
bepaalde de grootte van de landen, die aan de uyt Nederland over- 
komende boeren, onder betaling van de daarop by de consideratien 
van welgem. zyn Edelheyt gestelde revenuen zullen moeten worden 
afgegeven, naardien van dat soort bereets een alhier overgekomwi 
en in gereetheyt is om zig na de bovenlanden te begeven, ter cnlti- 
vering van het land , dat aan hem m(^ werden vergund , gelyk er 
ook nog meer andere liefhebbers zig daertoe van tyd tot tyd komen 
aan te geven, zoo wierd goedgevonden en verstaan aan ieder land- 
man één honderd morgen aan hoog land, de helfte zaayveld zynde 



Digitized by VjOOQ IC 



S8 

voor den bepaalden erf)[Micht van 50 Ra. 'sjaars af te geven en een 
honderd en vyftig morgen, wanneer het in hoog land alleen zal be- 
staan, nademaal het eerste vry wat voordeeliger dan het laatste is ^. 

VI. De Gouvemenr-Generaal Gnstaaf Willem, Baron 
van Imhoff en Rade van Indie aan de Bewind- 
hebbers der Generale O. I. Comp. (Heeren XVII.) 



Batavia, 31 december 1744. 

Wel Edel Hoog Agtbare enz. 

By onze BrieQes van den S*" en 26*" october, enz 

Jatfa, wat den vorst des lands of den Soesoehoenang betreft, met 
het afloopen van H jaar 1743 in rast en vreede geraakt, door het 
contract van reconciliatie, vreede en vriendschap, by onse vorige 
ampele beschryving van 31 dec. 1745 omstandig geciteerd -. Soo 

zeiden wy by onse daaraan volgende advisen.' , 

dat men 't zeedert dien vrede hadde geratificeert , ingevolge van 
eenige der articulen de sabandharyen hadde verpagt en op de aan- 
staande rysleverantie de noodige ordres gesteld en dat er groote hope 
was de maatschappye door het oene en andere werkelyk bevoordeelt 
te sullen zien. Wat nu 't sedert omtrent dese twee voorname en 
eenige andere articulen voorgevallen is , die men denkt dat U Ed. H. 
agtb. attentie meriteren , sal men hier kortelyk ter nederstellen. . • 



1. Over de wyze waarop van Imhoff zyiie plannen omtrent ecnc Earopescho 
kolooiMÜe in de bovenlanden van Batavia heeft uitgevoerd, zie men verder, het 
rapport omtrent de vorachillende kolonisaticplunnen in Indië, door my geleverd ann 
de Staatscommissie ingesteld by Z. M. besluit van 16 Juny 1857 n^. 90 en door 
deze commissie achter haar verslag aan den Koning ('s Graveuhage , gebr. van Cleef 
1858,) gevoegd, als By lage lilt. F. en meer byxouder bladz. 145 — 15 1 en de resolutien 
der Hooge llegering door my daarby gevoegd dd. 24 Maart 1744, 17 July 1744, 
29 Sept. 1744, 9 Jnny 1752, 22 Aug. 1752 en 20 Maart 1752. Sedert gaf nog in 
het lydschrift voor Ind. Taal-, Land- cu Volkenkunde, uitgeg. door het Iktavinsche 
Genootschap, de heer J. Hageman Jez. een artikel over: do £iiropesche Boeren 
1742 — 1700 en de heer 1). AV. Schiff over hetzelfde onderwerp een artikel » Kolonisatie 
op Java.» Beide deze artikelen, waarvan vooral dat van den heer Schiff het bovcngen. 
Stai^tsrapport aanvult, worden gevonden in Deel XVII (5* serie. Deel III) op 
l)Udz. 59 vg. en blodz. 110 van bovenvermeld tydschrift. 

2. Zie Deel IX (VI) bladz. 428 en 434. 

X 3 



Digitized by VjOOQ IC 



34 

Het hoff van Cartasoera na de geslotene en geratificeerde vreede 
'sComps. aggreatie gekregen hebbende op de verkiesing van twee 
nienwe ryksbestierders door den Soesoehoenang gedaan, heeft ver- 
volgens door een plegtig gesantschap, aan het hoofd hebbende eeD 
derselven, de knoop van de nieuwe gelegde vriendschap verder toe- 
getrokken 

Vervolgens is na het aflopen van dit gesantschap den gezaghebber 
van Samarang naar Cartasoera opgetrokken, eensdeels om den vorst 
ook weder te complimenteren en ten anderen om met denselven te 
rouleren de overige pointen, die nythoofde van het nieuwe tractaat 
nog moesten aan den gang geholpen worden en in dese commissie 
heeft hy niet alleen almede het vereyschte genoegen gehad, sooals 
zyn dagregister, ter speculatie van ÜEdh. desen versellende, nader 
doceert, * maar den vorst heeft selfs nog kort daarop ter syner 
instantie bewilligt in den versogten afstand van de soogen. Lem- 
brawa's, waarover zooveel by de papieren geschreven is en breed- 
voerig vermaand by de secrete instructie voor den Heer Commissaris 
Coyett dd. 31 may 1733, soodat hierdoor de Samarangsche hoofd- 
regent, die door de Comp. werd aangesteld en ten wiens behoeve 
die afstand is geschied een ruym inkomen gekregen heeft, dat hy 
anders gaarne ten koste onser nieuwe geacquireerde domeynen hadde 

gesogt En nademalen men by resol. van 9 oct. pass* 

geen redenen gevonden heeft om tegen te spreken het voornemen van 
den vorst, om syne residentie te verplaatsen een groot uur verder 
oostwaarts op aan de rivier Solo, daar dog den meesten bovenlandsen 
handel gedreven wordt en die ook thans wel te passé sal komen tot 
het afbrengen der producten, soo heeft men op het ingekomen berigt 
van de betere gelegentheyt der geprojecteerde residentieplaats . . . 

het noodige consent daartoe gegeven Wat de 

inlandsche regenten aanbelangt, daarvan hebben eenigen dergeene, 
die onder den Soesoehoenang zyn gebleven, den eed van trouw bereeds 
afgelegt en de meesten ook van degeene welkers landen aan de Comp. 
door het nieuwe tractaat syn afgestaan dog van de eerstgen. soort 
nog eenigen wat getergiverseert hebbende, gelyk die van Pranaraga 



1. Zie Uerachter een uittreksel uit dit dagregister van den gezagHcbber £lxo 
Sterrenberg, 



Digitized by VjOOQ IC 



^ 35 

en Madion en vooral die van de Caddoe, soekeude eene independentie 
in het troubel water op te visschen, dewelke haar, nogh om den 
vorst des lands, nogh om de Comp. iets zonde doen geven, soo heeft 
men sigh langen tyd te vergeefsch afgeslooft met iterative verma- 
mngen en gedreygden ernst, . . . dog ten laatste deselve nyt 
haar nest geligt, opgepakt, naar Samarang opgebragt, hare sake 
ondersogt, den eersten regent afgeset, herwaarts gezonden en volgens 
onse resol. van 11 deser naar de Caab gerelegueei't, dog den tweeden 
omdat min schuldig was, op de voorsprake van den Soesoehoenang 
weder hersteld met een soon van een voorgaand regent, door den 
vorst ahnede in de plaats van den gedimoveerden voorgedragen en 
dat exempel seer onverwagt en spoedig, door den gesaghebber Ster- 
renberg in persoon, gesteld, heeft de levenloose luyheyt der andere 
regenten wacker gemaakt; te wenschen zynde dat het overschot 
der swervers en malcontenten, waaronder zelfs ook nog eenigen van 
's vorsten familie zyn , in diervoegen almede eens konden geattrappeert 
en Java's bovenlanden daarvan gesuyvert worden ; want alschoon één 
van deselve Mancoboèmi ^ . . . . • weder tot inkeer gekomen 
18 en ook tegens de voorgaande gewoonte van dese en die van andere 
Oosterse vorsten pardon gekregen heeft en generenslyk behandeld is, 
door aanradingen van 's Comps. ministers om anderen daardoor te 
lokken en schoon ook deselve een en andermaal reeds tot haar nadeel 
beproeft hebben het lot der wapenen, in eenige rencontres in de 
bovenlanden met onse deselve doortreckende en hier en daar nog 

gecantonneerd leggende troupen , soo maakt toch dat 

swerven van twee princen nyt des soesoehoenangs huys, de pan- 
gerangs Singa Sarie en Mancoe negara ^, dewelke niettegenstaande 
beyden in die rencontres geslagen zyn geworden, nog in het gebergte 
omdolen soolange sy niet formeel weder teregt gebragt dan wel aan 



1. Mangkoe Boemie» broeJer van den regerenden Soesoehoenan Pakoe Boewana, 
eent gedarende den Chineachen oorlog reedj van het hof geweken, na den vrede 
weder daar teruggekeerd en in genade aangenomen. . 

2. Mangkoe I^egara ook gezegd Mas Said, soon van een brouder van Pakoe Boe- 
wana, alzoo een gennain neef van den regerenden Soesoehoenang. Zyn vader mede 
Mangkoe Negara geheeten, was in den o^istand van 1722/23 betrokken geweest. (Zie 
bladz. XIL Deel IX.) en op eene lasterlyke beschuldiging van den toenmaligen 
rykfbestierder Banoe-Redjo, door de Comp., deels ook met het doel om hem van 
den dood te redden , naar Ceylon vervoerd. Zie Deel IX bladz. XXVIII en bladz. 128 
Mangkoe Negara de zoon, was sehoonzoon van Mangkoe Boemi. 



Digitized by VjOOQ IC 



86 

een kant geraakt zyn, maar van des te meerder langwyligheyt het 
appaiseren van de saken. 

In den oosthoek, daar sig in de bovenlanden van Passourouang 
nog hardnekkig blyft mainteneren de soon van Maas Brahim^ ond^ 
den titnl van Wira Nagara, synde de kleynsoon van den by de 
papieren van vorige jaren soo bekende Soerapatti, dewelke men een 
en andermaal te vergeefs heeft aangesogt om te profiteren van soovele 
aangeboden amnestien en integendeel sig verhard en selfs de Passoe- 

roeangers belet om in snbmissie te komen soo blyft 

dog het oosterdeel van de Soerabayase bovenlanden nog aan syne 
dwingelandye onderworpen .... ten anderen omdat daaronder 
thans ook sehynt te speelen de Madnresehe regent, Pangérang Tsja- 
craningrat, die van zyne, ons in de Javase troublen bewesen, diensten 
snik een groot denkbeeld heeft opgevat, dat de gedagten der daar- 
voor aan hem verschuldigde erkentenisse seer onmatig bij hem syn 
nytgedyd en hy syne verkregen onafhankelykheyd met het regent- 
schap van Sidayoe voor een van syne sonen, by het tractaat van 
vrede bedongen, byna voor niets rekent en met niet minder te 
contenteren is, als met een goede brok van Java selfs aan hem 
formeel af te staan, hetwelke egter eene soo exorbitante als on- 
redelyke en de Comp. gants niet convenierende pretensie , mitsgaders 
voor de ruste van dit land ook geheel niet geraden is en schoon men 
buyten het menageren van syne particuliere belangen by het sluyten 
van den vrede met het Cartasoerasche hof in twee soo voorname en 
hem sooveel waardige poincten als de voorverhaalde , nog al meer 
deferéhtie voor dien regent heeft getoond, met hem een en andermaal 
uit te noodigen om in der minne te tracteren over hetgeene men hem 
nog al verder sonde kunnen toevoegen, waarover men ook by onse 
aparte na Samarang van 8 febr. en der bediendens antwoord van 
8 maart eenige bedenkingen al by anticipatie heeft geformeerd en hy 
niettegenstaande het semblant van vriendschap, dat hy met het 
herwaarts senden van syne sonen en nog nader dit jaar, met het 
senden van een present aan den Samarangsen gesaghebber heeft 
gedaan .... sig integendeel seer suspect gemaakt heeft van 
ons te willen dwingen, om hem synen sin te geven, met genoegsaam 
openbare collusies met de rebellen in den oosthoek, sekeren roover 
Cram Pattas en ander gespuys, dat om dien oord swerft en de landen 



Digitized by VjOOQ IC 



37 

beroert, waarvan en van zyn verder onhebbelyk, ongezeggelyk en 
assnrant gedrag de Samarangse aparte brieven, dd. 27 Joly , 17 Sept. , 
2 0et,, 10, 20 en 26 Nov.^, vol zyn, soo heefk men dog omtrent hem 
tot nog toe niet anders als alle moderatie gebmykt en sig vergeno^ 
den oosthoek in behoorlyken postnnr te stellen om niets te vreesen , 
sonder tegens hem tot nog toe iets te laten ondernemen, synde zelfs 
by resol. deser tafel van 30 Jnly goedgevonden den heer raad extraord. 
Hngo Veryssel om de kennisse, die hy reeds van die saken in 
gyne vorige commissie gekregen hadde, naar Soerabaya af te zenden 
met het halve bataillon, dat, by de voor de eerste maal dit jaar 
geëffeetaeerde aflossing der gnamisoenen op Java, de militie op 
Soerabaya en verder in den oosthoek moest vervangen, met geen 
ander oogmeiic als om den pangerang door eene goede contenance 
aan de eene zyde te doen begrypen, dat hy door dwang en hard- 
nekkigheid niet veel te hopen hadde en aan de andere zyde nogmaals 
q) eene minsame wyze te adhorteren, van syne spoorbystere gedagten 
af te sien en sig als een getronw vassal, weder binnen de palen van 
syn pligt goedschiks te begeven, sooals hem ook een en andermaal 
door gen. Commissaris aangeraden is, dog sonder ander gevolg, als 
dat de petulante regent daardoor nog wat opgeblazener wordt, sig 
misschien verbeeldende , dat men hem op den dnnr altoos soo sal ont- 
sien en dat men eenigermate vreest de groote vertooningen, diehy op 
syn hoekje lands komt te maken, voortvarende ondertnsschen met 
den oosthoek door heymelyke correspondentien met de rebellen te 
ontrusten , de plaatsen die hem niet toekomen op Java, bezet te hon- 
den; de Comp. hare wettige inkomsten omtrent de Sabanderyen soo- 
wel als omtrent de rystleverantie aan dien oird te ontnemen of ten 
minste te beletten, dat men het genot daarvan hebben kan; 
de Baliers, die hy wel weet, dat op Java niet mogen komen, by 
continuatie tegens syncn pligt en de verschuldigde trouwe aan de 
Comp. in te roepen, op de been te houden, te verwisselen en dus 
met die natie in eene hem niet betamende correspondentie te leeven 
en eyndelyk sig soowel door het in de wapenen brengen van sooveel 
volk, als hy gedurig gereed houdt om de Comp. en desselfs goede 
ingesetenen, voomamelyk syne naburige mederegenten, dewelke de 
Comp. getrouw zyn te allarmeren en als in 't harnas te jagen , als 
door veele andere insolente airs en allerley , syn van de Comp. depen 



Digitized by VjOOQ IC 



38 

dent caracter verre te buyten gaande trotsheden, soodanig wed^- 
spannig en ongehoorsaamlyk gedragende, dat hy ons schynt te willen 
noodsaken ten synen opsigte van condnicte te veranderen esn 
cmse tot hiertoe, soowel om syne vorige als jongst aan ons wel 
gepraesteerde ; dog ook wel gereeompenseerde diensten, met sooved 
geduld tot nog toe gebruykte menagiementcn aan een syde te steUen 
en plaats te doen maken voor de rigueur der correctie, die sulke 
weerspannige conduites meriteren, schoon wy niet als ongaarne en 
gedwongen daartoe komen en dat is de staat van saken op het schry- 
ven deses , dat hieromtrent nog geen finaal besluy t genomen is , schoon 
de Heer Commissaris Veryssel daaromme al een en andermaal versoek 
heeft gedaan 

Dit is het voornaamste, dat van de inlandse saken te seggen valt; 
want dat de Snmanaps regent meerdeijarig verklaard en in het regent- 
schap na het ontslag van zyne voogden self gesteld is, waardoor ook 
teffens hebben opgehouden de troublen aan dien oirt en de factien, 

die door dese voogdyschap waren ontstaai^, enz 

suk oordeelen wy van sooveel impoi*tantie niet, om ons daarmede 
lange op te houden 

De SabamUiaryen langs de stranden van Java, 

hebben ons in den beginne vry wat werks gegeven om deselve eerst 
aan den gang te krygen en eenigen daarvan hebben de inlandsche 
renten selfs overgenomen, als met de pagters niet kunnende accor- 
deren, dog met wat fermeteyt in dit stuk te toonen, is men het 
meeste alomme te boven gekomen, en hebben degeenen welkers interest 
in dezen tegens dat van de Gomp. al vry wat strydig was, het eyn- 
delyk moeten opgeven, soodat men daarvan reeds in drie parthyen 
aan contanten gelde heeft sien inkomen en herwaarts senden 48330 
Spaanse realen en de hope niet kleyn is, dat onder Godes seegen, 
dat importante articul syn volcomen beslag erlangen zal, uitgesonderd 
die plaatsen, in den oosthoek, daar den Madureesen pangerang nog 
bezetting heeft ' 

Bantam De correspondentie met het Hoff, die by 

1. Bo gezamentlyke Javasche Sabandbaryen, zonder die van den Oosthoek , waren 
verpacht voor 7848 Sp. Realen 'smaands, of 94176 Sp. Itealen 'sjaars, waarvan 4194 
Kcalen *t inauuds aan de Comp. en 3654 Sp. Kealen *8 maandi aaa den Soesoehoenaa 
toekwamen. 



Digitized by VjOOQ IC 



39 

continnatie nog even minsaam en vertrouwelyk blyft, (heeft men 

ook niet nagelaten) 

waarby men dit hof nader heeft aangetoont wat nadeel er te wagten 
is in het verwaarlosen der saken op : 

Lampmtj werwaards de Koning onder en na de vmgteloose besen- 
ding met het schip de Hoop, in de maand Maart deses jaars • . . 
dog alles op niets is nytgelopen ^ , wel ordres heeft afgesonden tot 
prohibitie van alle morsseryen en familiariteyten met de naburige 
Engelschen van Bancahoelo; dog waardoor de saken aan dien oirt 
nog niet uyt den grond genesen zyn, door de irresolutie van het hoff 
om dat werk met vjgueur aan te tasten of door de practyquen der 

grooten, die in dien smokkelhandel 

deelnemen; invo^en de saken, wat Lampong Samanka of het wester- 
deel van de overcuste betreft, nog in dezelfde verergerende omstandig- 
heden sig bevinden, winnende de Engelschen meer en meer veld op 
's Eonings peeper-plantagien aan dien oirt , door hare establissementen 
op Poulo-Piesang, aan welkers overcuste sy sig meer en meer uyt- 
breiden , sooals dat door den Resident op Lampong Toelang Bawang 
Bader werd aangetoond 

Cheribon en de Preanger-landen van nog minder omslag als de 
voorgaande materie van Bantam, leveren byna niets uyt dat hier te 
noteren is, dan de ordre by onsen afgaanden brief aan den resident 
van dit comptoir, den koopman Comelis van der Hoop dd. 7 July 
gegeven, nopens eenige schikkingen onder de princen en reenten 
deser districten, dewelke sedert het terugkeeren van deselven naar 
haar land in dit voorjaar 1744 nog onafgedaan waren gebleven ^ . 

Batavia's hoofdstuk hebben wy ten deele reeds afgehandeld by 
onzen voorgaande 



1. Deze zendiDg bad ton doel, te waken voor het pepennonopolie der Comp. 
Het kwam echter den bedienden der Comp. voor, dat de Hoofden daar, met mede- 
weten of oogloiking van den Sultan en de grooten van Bantam zeWen, de peper 
aan de Kigelschen verkochten. 

2. By deze aanschryving werd gelast den Toemmcngoeog Sidja Dipoera wegens 
slecht gedrag en • incapaciteit voor de regering * te ontslaan uit de voogdyschap 
over Paaembahan Mas Cheribon, en werd tot hoofd van Limbangan aangesteld Soera 
Praya in plaats van zyn overleden broeder Radhen Rangga, 



Digitized by VjOOQ IC 



40 

Onse resolutien van 14 Febr. % 13 en 24 Maart, 10 en 17 Jnly, 
29Sept.en 18Noy.^ kannen allen ten bewyse dienen van de attentie, 
die men heeft op eene betere besorging en bebouwing van dese omme- 
en bovenlanden, alsoo ook UEdh. versekert, kannen zyn dat wy by 
eontinnatie sallen voortgaan; om deselve weder wat op de been te 
helpen, soo het met onse te stellen ordres immers mogelyk is en 
daartoe manqaeert hier maar volk in dese colonie, ja selfs Europese 
landbouwers, waarvan de eenige, die tot nog toe maar uitgekomen is, 
het in de Preanger nog gaande houdt en het was te wenschen^ dat 
er eenige jaren na den anderen op ieder schip 10 familien uytquamen , 
die sig tot den landbouw wilden appliceren, soo als de Gouv. Generl. 
reeds de eere gehad heeft ten tyde synes aanwesen ÜEdh. voor te 
stellen; men sonde deselve in dit Jacatrase ryk alleen, seer wel aan 
de kost kunnen helpen en de Colonie sonde onses oordeels door sulke 
volkplantingen ook grotelyx gebetert en de Staat van de Nederl. 
Maats^ wat meer versekert worden voor den volgenden tyd, hetwelk 
dan met eerbied werd overgegeven aan UEdelh. goedgunstige en hoog- 
wyze bedenkingen 

De Burgervaart aangaande, is byresol. van den 8 dec. deses jaars 
verstaan, die naar de oostersche provintien soo klein en voor de 
Comp. soo privatief als mogelyk , te houden om redenen breedvoerig 
daarby geallegueerd, daarentegen heeft men die om de west reeds 
ten opsigte van Malacca en Bengale gereguleert en staat sulx binnen 
kort ook finaal omtrent Ohormandel en alle overige westersche comp- 
.toiren, daar het van applicatie is, te geschieden tot opbeuring van 
desen voor de Comp. seer importanten handel, welkers waardye eerst 
door den tyd zal gekent worden, synde daaromtrent wel een kleyn 
provisioneel beginsel gemaakt door eenige equipanten te dezer steede 
naar Choromandel en ook van daar door eenige weynige moorse koop- 
lieden tot Nagapatnam wonende, dog het is nog van weynig belang 



1. Zie boveB onder N». V. In de maanden Ang* en Sejit^'*' 1744 maakte van 
Imhoff eene reis door de Jakatrasche borenlanden. Het verhaal van dia reia en van 
de waarnemingen of annotatien door v. Imhoff op die reis, is uitgegeven door den. 
heer P. A. Leupen in de bydragen tot Taal-, Land- en Volkenkunde y. N. 1. 
(Delftech icstit.) Nieuwe volgreeks, 7« deel, bl. 227. Als bylage by dit stnk geeft 
de heer Leupen ook het voorstel van v. Imhoff aan den Raad v. Indie, 18Aug.l745, 
dat hem zou worden toegekend de grond by Kampong Baroe (later Buitenzorg) eu 
de toestemmende resolutie daarop van den Raad v. Indie. 



Digitized by VjOOQ IC 



41 

aan de zyde van desen, doordien het werk nog niet genoeg geac- 
crediteert is en door den tyd het mistrouwen daaromtrent eerst moet 
weggenomen worden en aan de zyde van geene of de burgers dezer 
plaats door hun onkunde en onvermc^en in die sakén. Dit is zeker, 
dat gelyk de Engelsche natie, van een visscher^dorpje sulk een 
importante koopstad heeft weten te maken als Madraspatnam is, wel- 
kers negotie hare lasten aan dien oirt alleen supporteren en goed 
maken kan, dat alsoo ook Batavia onder de Ooddelyke toelating en 
b^nnstiging , onder de Nederlandsche Maatschappye nog van vry wat 
meer importantie worden kan, byaldien men haren handel en volk- 
plantinge op den duur blyft behertigen en bevorderen . • enz. . . 



VII. UiTTBEKSEL uU hel Dogregisler vati de Cartasourase 
Ho/freysBy door den oppercoopman en Java's gezag- 
hebber Elzo Slerrenherg. — A' 1744. 

Maandag 7 Sept. 's morgens te 5 ure, enz 

Salurdag den 12^ September , 's morgens te 9 ure begaf zig de 
gezaghebber nevens de resident in statie na den Soesoehoenang om 
o?er diverse zaken met Z. H. te confereren, waartoe gisteren belet 
gevraagd was. De vorst ontfing Haar Ed. in een Hollands habiet 
van zwart fluweel, aan de binnenpoort van Zyn Dalm en bragt Haar 
agter m den thuyn , daar niemand, selfs geen een domesticq binnen- 
gelaten wierd als de tolcq van den gezaghebber. Hier in een speel- 
hnys nedergezeten zynde, zoo formeerde de gezaghebber : 

Eersteiyk het discours over de persoon van Z. H. Edelh. den Heer 
G. G. van N. I. Gustaaf Willem, Baron van Imhoff en communiceerde 
den vorst het overlyden van Z. H. Ed. gemalinne, waarop Z. H. 
onder betuyging van deszelfs leedwezen, verklaarde voornemens te 
zyn om daarover met zyn hoff voor eenigen tyd den rouw aan te 
nemen en Z. H. Edelh. door een gezantschap te laten condoleren, enz. 
Ten tweeden, gaf de gezaghebber aan Z. H. te kennen dat de 
Edelgrootagtb. Heer raad-extraordinaris van India, Hugo Veryssel 
als eommissaris van wegens de generale Nederlandse geoctroyeerde 
0. 1. C. na den oosthoek vertrokken was, om de limietscheydinge te 
bepalen tusschen het land van de Comp. en den Soesoehoenang over- 
vaüi aan den vorst verzoek doende, gecommitteerdens derwaarts te 



Digitized by VjOOQ IC 



42 

willen zenden, waarmede dat werk kon werden volbragt, ingevolge 
van het overeengekomene by de jongste articnlen van reconciliatie, 
waartoe Z. H. zig bereydwillig en genegen verklaarde, dog hy moest 
over de personen , daartoe te employeren , vooraf nader zyne gedagten 
laten gaan. 

Tm derden y door den gezaghebber aan Z.H. verwittigd zynde, dat 
hy een Comp. Dragonders en eenige inlandse militie medegebragt 
hadde met insigte om de in de Mattaram, Franaraga en elders zwer- 
vende vyanden, indien zulx nodig en doenelyk was, daarmede te ver- 
volgen en gedagte krygsvolk voorts door Franaraga en Madion te 
laten trekken naar Soerabaya , alzoo hetzelve daar dan zonde beschey- 
den blyven en dat de gezaghebber nevens den resident nit dien hoofde 
nodig oordeelden om daarvan ten eersten knndachap te geven aan de 
regenten, wier districten die krygers passeren moesten , doende om die 
reden verzoek, dat deze commnnicatie almede door den vorst mogte 
worden gedaan , zoo wierd vastgesteld dat alleen de Adepatty Soera- 
de-ningrat tot Franaraga, door zyn Hoogheyt het noodige zonde 
worden aangeschreven. 

Ten vierden y door den gezaghebber en den resident aan den Soe- 
sonhonnangh gevraagd wesende of Z. H. niet met haar geraden 
oordeelde, dat de pangerang Mangco Boemi zoowel door Z. H. als 
door Hiaar Ed. by een briefje aangemaand wierde om ten allerspoe- 
digste herwaarts te willen komen, ten fine met den gezaghebber 
zelvs te knnnen spreken en dien prins teffens te commnniceren , dat 
de gezaghebber, hier met een groot getal krygsvolk gekomen was, 
om den vyand te beteugelen , zoo wierd ter zake door den vorst dese 
propositie voor zeer aangenaam en salutair verklaard en verstaan 
zulx heden nog te effectueren gelyk, ook geschiedde. 

Tcti vyfdenySLBXi den Soesoehoenangh te kennen gegeven zynde, dat 
de gezaghebber en de resident geintentioneerd waren om morgen een 
reysje na de rivier Solo te doen, mitsgaders door Zyn Hoogh. hierop 
aan den gezaghebber verzegt zynde om te wiUen bewerken, dat daar 
de Hofplaats mogte worden gebouwd, zoo repliceerde Z. E. dat hy 
na deszelfs terugkomst van daar, de eere zoude hebben Z. H. dier- 
wegens van gevoelen te dienen. 

Ten sesdm, wierd den vorst door den gezaghebber vertoont, dat 
thans alles in het district van de Lambarauwa in het wilde liep, also 



Digitized by VjOOQ IC 



43 

de tommongong Wirja di ningrat^ die daar r^ent van was, altoos 
hier woonde en zig daarmede niet bemoeyende, het bestier daarover 
hadde afgestaan , aan den tot Samarang nu in arrest zittende trans- 
lateur Lesuenr, die de inwoonders van dat land, doorgaans zoo tot 
zyn staatsie als om te timmeren en metselen ten meerendeele by sig 
hield en de rest liet doen wat zy wilden, zeggende ook beter en 
billyker te oordeelen dat gem. district weder als van onds gesteld 
wierde onder den Samarangs hoofdregent Adipati Soera-di-Mangala, 
die Zyn Ed. ook zeer instantig had verzocht om hem weder aan het 
bestier daarover te willen helpen, ten eynde die menschen, weder 
eenigen tot den landbouw en anderen tot zoodanige diensten voor 
d'Ëd. Comp. konden aangezet worden, als waartoe dezelve prodato 
waren geëmployeert en gehouden geweest, waart^en Z. H. inbragt, 
dat dit district noyt van den Samarangs Adepatty, maar direct van 
hem afgehangen hadde en Z. II. daarom ook verzegt, hetzelve te 
mogen behouden en het bestier daarover opdragen aan ymand die hy 
goeddacht; dog door den gezaghebber eenigermate van het contrarie 
dienaangaande overtuygd geworden zynde, zoo verzogt Z. H. zig daar- 
naar vooraf te mogen informeren en dan daarover met den gezaghebber 
en den resident nader te spreken, waarinne gecondescendeert wierd '. 

Tm seveiideriy aan den Soesoehoenan in consideratie gegeven zynde 
of men nu niet eene verdeeling zoude dienen te maken van de pro- 
ducten , dewelke volgens het jongste contract buyten en behalve de 
rys, aan de Ed. Comp. gelevert moesten werden, zoo wierd doorZ. H. 
geantwoord, dat hy zulx mede zeer dienstig oordeelde, en den ryx- 
bestierder Radeen Aria Pringalaija injungeeren wilde om met Haar Ed. 
daarvan vooraf een overslag te maken, als wanneer die zaken ten 
finale konden werden afgedaan en daarby is het heden gebleven. 

Hierna stond de vorst op en proponeerde eene wandeling na agteren 
in den thuyn, „maar", vervolgde Z. H. „laat den tolk maar hier, 

1. Op 24 Sepi. daaraanTolgende bragt Sterrenberg eene acte of een cessiebrief van 
1699 te voorach^n, waarby «Pakoe Boe?rana , grootvader Tan den tegenwoordigen Soesoe- 
lioaian, aan den Adepatty Soera di Mangala te Samarang, de OcroetDalang in het 
diitrict Lemborauwa • zon hebben afgestaan. Deze te Toorachyn gebragte acte kan echter 
niet wel echt zyn geweest, want in 1699 zat niet Pakoe Boewana , maar Hamangkoe- 
lUt I nog op den troon en regeerde tot 3 Nov. 1703 , eerst op 6 July 1704 werd 
pangénn Poeger als Soesoehoenan met den titel van Pakoe Boewana (I) door de 
Comp. erkend, maar deze was toen nog geen meester van zyn ryk, waar in hy nog 
moest worden gesteld door de hulp van de Corap. 



Digitized by VjOOQ IC 



44 

wy zullen malkander in 'tMaleyds wel verstaan" en in dier vo^en 
dan wat rond gewandeld hebbende, zoo bragt Z. H. het discours 
weder op de Lembarauwa verzoekende dat daaromtrent geen verande- 
ring mogte werden gemaakt, dog de gezaghebber hield daarop aan^ 
dat de zake mogte onderzogt en dan zoodanig geschikt werden als 
men zoude bevinden te behoren, overeenkomstig met het jongst gesloten 
contract, volgens welke de gezaghebber beweerde, dat de Lembarauwa 
onder Samarang moest staan, en tot zoo een te doen enqueste liet 
de vorst zig overreden en gaf vervolgens zyn singulier misnoegen te 
kennen over het gedrag van de Cadoesche hoofden , den Tommongong 
Mankoejoeda en den radeen Mankoprodjo, zeggende dat die zig in 
dat kostelyke land ongenaakbaar zogten te maken als volgens gerugten 
voornemens zynde, om midden in dat district een fortres te extmeren 
en zig dan eens en vooral de subordonnantie van d'Ed. Comp. en 
hem te ontrekken, gelyk zy van nu af aan al toonden, door hunne 
onwilligheyt tot alles wat hun nu en dan nog verzoekenderwyze geor- 
donneert wierde, zonder eens den eed van trouw en gehoorzaamheid 
aan de £d. Comp. te willen afleggen, overzulx aan den gezaghebber 
en den resident vragende of zy geen middel wisten om die knapen 
in hun vaart te stuyten en tot hun pligt te brengen, waarop Z. H. 
geantwoord wierd, dat hy maar een briefje geliefde klaar te maken 
en manen haar nog eens aan om tot Cartasoera te komen ten fine 
onderhouden te kunnen worden over de te maken verdeeUng der jaarlyxe 
producten-leverantie aan de "Ed. Comp. daar haar Ed. dan eene missive 
van een gelyken inhoud, nevens wilde laten afgaan en by voegen, 
dat zy by deze occasie meteen den eed van trouwe aan d'Ed. Comp. 
konden afleggen en dus van de geheele Samarangse reyf>e geëximecrd 
blyven , zeggende de gezaghebber, dat indien zy dan nog niet komen 
wilden, hy voornemens was, om als hy naar Samarang terugreysde, 
van Salatiga derwaarts te gaan en nemen hen en passant mede; 
't welk den vorst ten uyterste applaudeerde ; dog het medenemen 
quam hem geheel impossibel voor '. 



1. Aan dit Yoomemeii voldeed EI20 Sterrenberg mei den Majoor Hohendorff, op 
27 en 28 September. Hy vond de dalems yan Mongkoejoedo en Mangkoeprodjo in de 
Kadoe op ongeveer 15 mylen van Salatiga. Na door deze weerspannige ryke regenten 
feestclyk te zyn onthaald , sleepte hy hen verraderlyk, maar met groote stoutmoedigheid 
te midden der gewapende bevolking weg en voerde hy hen naar Samarang 



Digitized by VjOOQ IC 



(De gezaghebber Sterrenberg gaf op 16 September gevolg aan syn 
voornemen om de Mataram te doorkruisen , ten einde te onderzoeken j 
hoe sterk de daar nog zwervende weerspannige Mantris waren. Met 
klein gezelschap 'smoi^ens van Kartasoera vertrokken, liep de togt 
over de navolgende plaatsen: Sangong ' , Oadersanang, Poko, Maling- 
song, Moubong, Gondang, Sampol^ en Anga Swangi. Den volgenden 
dag passeerde hy de limietscheiding van de Mataram, by de negory 
Tadjie, trok door de negory Prambanang en kort daarna, eenige 
minuten later, reden zy door de „vermaarde rivier Oempa, deselve 
„correspondeert met de rivieren Solo en Pepee, in de regeutyd is zy 
„overal bevaarbaar met diepgaande vaartuigen en wel van 100 tot 
„200 roeden breed." 

Over Randoelawang, bereikte men Djokjo. Hier werd gekampeerd 
en op 17 oct. de togt over (}ading tot aan de Zuidzee voortgezet; 
dienzelfden dag nog ving de temgtogt aan , langs de begraafplaats 
der Soesoehoenans te Magirie. Den 18*" sept. reden zy naar Pasar 
Gede waar de grafplaats was van Kiai Oede , den eersten vorst over 
Mataram. Nog dien zelfden dag kwamen zy te Brambanang (Brambanan) 
waar Sterrenberg een metalen Doerga beeld vond, dat hy aldus be- 
tthryft: „Brambanang, hier is eene groote hondert roeden besyden 
de passage een kllpachtige berg, die wy met veel moeyte opklommen, 
om een metalen vrouwenbeeld te zien, hetwelk in een soort van een 
steenen tempel daar geplaatst stond en al zeer lange moet gestaan 
hebben, alsoo men ons verklaarde, dat in vorige tyden niemand dien 
weg moest passeren , zonder daaraan te offeren , dog zulx was nader- 
hand afgeraakt en meer narigt heeft men daarvan niet kunnen krygen. 
Het beeld stond levensgroot op een liggend koebeest en had diverse 
monsters terzijden, allen gegoten van metaal *. 

Tusschen Passer Gedee en desen berg zag men veel diepe gaten 
gegraven en men wierd onderrigt dat zulx geschiedde om goud te 
zoeken, voor desen zeyden de inlanders, was aan den voet des beigs 
veel goud opgedolven , dog nu zag men dat niet meer practiseren." 

Van hier vervolgde Sterrenberg zyn weg over Gondang, Poka, 

1. De spelling der plaatsnamen door Sterrenberg is behouden. 

2. Ry Kafflcs, History of Java, Deel II, Madz. 12, vindt men de beschryvlng 
eu onder n». 65 der by dat werk befaooreade platen, vindt men de afbeelding van 
bet Doergabeeld te Brambanan. Saffies noemt het beeld echter van steen vervaardigd; 
terwyl Sterrenberg het als van metaal beschryft. 



Digitized by VjOOQ IC 



46 



Sangong terug tot Eartasoera, alwaar hy eindelyk op 24 september 
sloot en onderteekende met den ryksbestierder het navolgende: 
„ Verhandschrift nopetis de proilnclen-leveiwUie " luidende : 
„ Wy ondergeteekenden Radeen Adepatty Pringalaya en Kiay Ade- 
patty Sindoredja, ryxbestierders van Java's Oostkust, bekennen en 
verklaren by desen, dat wy met de Heeren Elso Sterrenberg, Opper- 
eoopman en gezaghebber en Joan Andries Baron van Hohendorff, 
Majoor, tweede van dit commandement en resident by den Soesoe 
hoenang, hebben gemaakt zoodanige verdeeling van de producten, die, 
behalven de ryst jaarlyks volgens het tusschen d'Ed. Comp. en den 
Soesoehoenang op den 11 oct***' A°. p°. gesloten contract aan welgem. 
Comp. moeten gelevert werden , als hieronder werd geinsereerd : 







Groene 
ca4jang 

en 
boonen 


Peper. 


Catoenen 
8"«^- Indigo. 




_______ 




1 






in 


picol 


catty 


picol catty P»^°»^ 




coyangs. 






1 




De tomnuuroDir Cartanaeara c. s 




1290, 


30 


40, 


18 




f Mankoeprodjo te Caddoe . . 


I * * ' * 


1290, 


30 


42, 


17 . 




# • Mankojoeda » » 


.... 


648. 


15 


22, 


17 . 




Nitie Nagara » Cartasoera. 


...» 


550, 


56 


18, 


20 . 




m Tirta wigoena » » 


.... 


555, 


56 


18, 


18 . 




m m "WiijaDiningrat * » 


.... 


1290, 


30 


42, 


17 . 




Radeen Aria Malaya Coessoema » » 


. . . . . 


1290. 


30 


42. 


17 




Aria Siogaranoe » » 


. . • . 


649, 


15 


22, 


17 . 




Tommongong Mangoenagar * 


. . • • 


648, 


15 


20, 


20 . 




» Cartanagara » » 




555, 


56 


16. 


18 . 




't land van Madion zal leveren . . . 


* 54' 










m m Djipan # » 




100 












m » Kadoewang » » 




20 












» » Djogorogo m » 




12 












m m Kamagattan » » 




7 












I^apang 




8 
















7 












Rawa 




4 












Pranaraga 




137 


' ! 








Balora 


. . . 


! 31 : 






Kertesana * 




(i i 




1 


TJaroeban * 




5 






Saranga baUtar 




4 i 






Cadiri 


:; : 


33 ! 






Wirosobo 


^ 


17 




1 


r Coedoes 




40 ...;.. 




2^ 


Caliwoengoe » m 




15 


. . . ' 






f^ 


Pacalongan • 
Patty 

» Wiradessa 












5 












5 




.... 








4 






.... 








4 




• • . . 










bedragende: 


600 


10000 


300 — 


28 



Digitized by VjOOQ IC 



47 

Nopens d'indigo culture werd bij het 18« articul des contracts alleen 
in generale termen, door den Soesoehoenang beloofd, deselve op het 
kragtigste te zullen helpen voortzetten en dat d'£d Comp. daartoe de 
noodige Europese bedienden zoude geven tot onderrlgtinge der Javanen; 
maar nademalen de gezaghebber zyn Hooght. en ons heeft vertoont, 
dat de Europeërs, die daartoe gebruykt werden , diep landwaarts in , 
alleen onder de Javanen huyshouden en deselve allerhande overlast 
aandoen, ja zommigen, zooals Z. E. diverse malen was ter ooren 
gekomen hun eene formeele schatting opleggen, zonder zig met het 
indigomaken veel te bemoeyen, alzo de inlanders dat zelfs deden en 
overal daar die verf groeide, daartoe geen onderwysers meer noodig 
hadden , maar gaarne van die lastige bazen ontslagen waren , invoegen 
de hier present zynde regenten daarna gevraagd wordende, ook 
zouden getuygen , overzulx in overweging gevende of het niet beter 
voor den armen Javaan zoude zyn, dat men alle dieEuropesche indigo- 
makers afschafte en yder regent wiens district indigo geeft of geven 
kan, opgelegd wierde, om 'sjaars een zeker quantiteyt van die verf 
te leveren, geproportioneert na de groote van zyn land, zoo hebben ^ 
wy ryxbestierders, dit voorstel zeer plausibel en salutair aangemerkt, 
mitsgaders nyt dien hoofde met voorkennisse en volkomen contentement 
van den Soesoehoenang daarvan, zoowel als van de andere producten, 
de hierboven gespecificeerde verdeeling gemaakt en de regenten daar- 
van^ knndschap gegeven , met een ernstig bevel , dat ieder voor de 
lererantie van zyn contingent zorge zal moeten dragen. Wy hebben 
ook bereyds alomme een begin doen maken, met de aanplanting der 
iDoerbesienboomen , ten eynde de zyde-culture even zoowel als de 
anderen ook met allen ernst aan den gang raken; doch daartoe ver- 
weken wy Europese onderwyzers en ook eenige zydewurmen als 
wanneer wy niet in gebreke zullen blyven in dit stuk insgelijks te 
voldoen aan den teneur van voorsz. contract, art. 19. 

Tot naarkoming van alle het voorschreven, verbinden wy ons op 
soodanigen solemneele wyze, dat wy daaromtrent in gebreken blQvende , 
pns gewillig zullen onderwerpen , aan de penaliteyten en straffen, die 
ons van wege d'Ed. Comp. en den Soesoehoenang zullen worden op- 
gelegd en tot bewys van dien hebben wy dit verbandschrift eygen- 
handig onderteekend en met onze cachetten gezeguld. Actum (alles 
zonder erg of list) tot Cartasoura desen 24 sept. A". 1744. 



Digiti^ed by VjOOQ IC 



48 

Onderstond in kennisse van my (gei) E. Sterrenberg, J. A. van 
Hohendorff en R. A. van Goens , secretaris. 

(Na de regenten van Kadoe, op zijn tenigtogt,te hebben opgeligt, 
zie noot hiervoren , kwam Sterrenbei^g op 29 sept. te Samarang terug.) 



VIII. De Gouverneur-Generaal Gustaaf Willem, Baron van 
Imhoff en Bade van Indie aan de Bewindhebbers 
der Gen.'' O. Ind. Comp. (Heeren XVU.) 



Batavia, dd, 31 dec.^ 1746. 

WelEd. HoogAgtb. enz. 

By onze briefjes van 20 oct. en 12 Nov. p\ enz 

Javaj heeft ons dit jaar in deszelfs eerste lid of omtrent het articul 
der Inlandsche Zaken nog al meer oorlogsbedryven als andere bezig- 
heden verschaft , waarom wy dan kortelyk het verhaal zullen prae- 
mitteren ten vervolge onser voorgaande generale beschryving van 
31 dec.*'' 1744, waarby men UEdh. voor oogen bragt de onredelyke 
gedoenten van den Maduresen regent, zyne ondankbare behandelin- 
gen, hoogvliegende concepten, onhandelbare dispositien, stoutmoedige 
en tellende attentaten, dewelke ons, zoo als wy by onze laatste 
advisen van dat retour onder den 12 Maart dezes jaars by w^e 
van praeadvies bedeelden, ten laatsten genoodsaakt hadden tot mid- 
delen van meerder ernst te komen, hem volgens resolutie van 11 
January 1745 af te zetten, voor rebel te verklaren, te proscriberen 
en met de wapenen te keer te gaan * om dien weerbarstigen en wrevel- 
moedigen regent, die sig byna voor iedereen op dit eyland ontsaggelyk 
hadde gemaakt en ons selfs ten laatste wel gaerne de wetten soude 



1. Deze dagteekening van 11 January, schynt eene schryffout iii de generale mb- 
sive te zyn. Eerst by secrete Resolutie van 12 febr. 1745 werd pangérang Adepati 
Tsjakra Ningrat verklaard *te wezen felon en rebel met verbeurte van lyiTcn 
" leven on met eene premie van 2000 Rykad. voor die hem 't zy levendig of dood 
1 in handen van de Comp. mogte komen overleveren , de gezamenlyke Madureezen 
» en voomamentlyk syne zoonen en Mantris alle gehoorzaamheid voor denzelvea 
» interdicerende.v — 



Digitized by VjOOQ IC 



49 

hebben willen stellen op eene exemplare wyze te straflbn ea 'b Comps. 
ge?ilipendeerde opperheerschappy over die landen eens ter dege te 
herstellen. 

Hiertoe, seyden wy, by onse evengen. laatste nussive dd. 12 Maart 
dezes jaars, dat met de schepen Delfsland, Vyvervrengd en Adrichem 
circa 1000 keepen, soo Europesche als inlanders tot versterking onser 
krygsmagt in den Oosthoek waren a^ezonden en het geuL schip 
Vyvervreagd was daerenboven (met eenig geschut) voorzien, om indien 
het mooglyk was, zyne (des pangérans) aan strand opgeworpen en 
de vaart seer incommoderende batteryen te mineren , waartoe men al 
verder heeft laten praepareren een bpmbardeerhoeker, de Vesuvins 
genaamt, voerende een mortier van 8 dnym diameter, (verder nog 
gevelgd tnsschen 7 April en 3 Aag. door 7 grooter en kleiner sche- 
pen) hetwelk hoezeer het ons g^ncommodeerd hebbe in onse, bnyten 
des 80 sobere, gesteldheyt van laud-en-zeemaght, ligt te begrypen 
sal zyn. Egter heeft men zig dat wel moeten getroosten, dewyl het 
scheen, dat het met niet minder te stellen was. en eene' vooraf gedane 
invasie door de landen van Sumanap en Pamacassan tot in het 
Madurees gebied, dewelke door den derwaarts • '. . . gesonden 
Samarangsen gezaghebber Sterrenberg met een matig corps Eoropesen 
en Inlanders in het vroege vooijaar ondernomen was, halv^rwegen 
was blyven steken, volgens het voorgeven van den een, omdat niet 
geno^saam gesecondeert en doorgeset was geworden en volgens het 
Bentiment van de anderen, omdat het nog geen tydt was, sooverre 
sig te engageren en men eerst nog eene nadere versterking van hier, 
andere mesores aldaar en ook het drooge saisoenafwagten moest, om 
met mist tegen den Madurees te ageren en onse troepen alsoo van 
de maand maart, op Jamplong, eene plaats op vyands bodem, wer- 
vaards gem. Sterrenberg met veel rapiditeyt gepenetreert was, in 
eene haer seer nadeelige inactiviteyt zyn gebleven, wel zes maanden 
lang, waardoor men by ziektens en sterft;ens in eene, door dit stil- 
zitten, by den vyand aan de landzyde geheel ingesloten plaats, wiens 
terrein voor sooveel menschen al vry wat bekrompen was, byna 
meer volks als voor den vyand verloren heeft, soodat men om onse 
verdeelde magt op Java en Madura weder in bew^ing te brengen 
en de saken niet geheel vmgteloos te zien afloopen, alles van hier 
heeft moeten afstellen, wat men hadde, tzy het te missen was of 
X 4 



Digitized by VjOOQ IC 



50 

niet ' en soo heeft men ook van Samarang laten doen, niet aDeen 
door ultgesette detachementen in de landen van Patty en Orobogan , 
om het te veld staande rystgewas te dekken en het penetreren van 
partyen , die door de Madniesen braaf gesonteneord wierden te bdet- 
ten; maar ook door het werkelyk aantasten van dien vyand op Lassnm 
door een byeengeraapt troepje volks van Joana en Rembang , hetwelk 
met sncces op den 30" maart 1745 werd werkstellig gemaakt, schoon 
die plaats kort daaraan door eene nog in onderzoek zynde slegte 
defensie van den aldaar geposteerden vaandrig, Wessel Hnller, door 
de Madnrezen weder hernomen wierd, terwyl de heer Oommissaris 
Veryssel, nadat den gezaghebber Sterrenberg op de komste van den 
ond-Gonvemenr van Macassar, de Ed. Smont, waaraf by onse voor- 
gaande van 12 Maart mentle is gemaakt, weder opgeroepen was en 
deze eerst in Hey sig naar het campement op Jamplong bleven 
hadde, van waer hy naderhand siekelyk sonder iets te hebben verrigt, 
dat van aenmerking is, naar Soorabaya temg is gekeert, in het 
laatste van de maand mey in persoon het werk aanvattende en van 
Soerabaya doorgetrokken zynde na Grissée, alwaar men by den beig 
Oiri, eene vry warme ontmoeting met den vyand hadde; dochgelnkk^ 
doordrong , de gem. voor de Oosthoek vry importante zeq>laat8 Grissee 
op den 12 Juny veroverde, verdryvende daarop ook den vyand van het 
t^enover liggende eyland PoeloeManara, vanwaar zy tot op dientyd 
toe, onse geheele vaart naar Soerabaya belemmerd en als in beweging 
gebonden hadden, waarop deevengem. heer Veryssel, ter verdere door- 
setting van het werk, ook de nog op Samarang overige twee Com- 
pagnien dragonders onder den miyoor Ten Haghnys ontboden hebbende 
en dese versterkt met al hetgeene men verder van Enropesen en inlanders 



1. De Hooge Regerisg behandelt liier in haar schxyyen aan het o^erbestoartlflokli 
in het ToorhTgaan, den stiyd tnasohen Veryaael en Sterrenberg ontstaan, toen de 
laatstgen. xonder hulp moeet stand honden te Ngamplong. Veryssel beweerde dst 
Sterrenberg te diep was doorgedrongen, Sterrenberg schreef lyn verlaten toestuul 
aan redenen van penoonlyken nayver van VeryHsel toe. üe Instrnetie door VeiysKl 
aan Sterrenberg vóór den aanvang der expeditie uitgereikt, geeft ook in deie, meer- 
malen by de geschiedschryvers behandelde , qnaestie licht. In art 7 dier instracüe 
dd. 16 febr. jaank. brief boek 1746. Deel 28) staat wel : » men kan in snlke ondo^ 
neming niet al te Toorsigtig lyn » ; in art 8 : » die Toorsigtigheyt moet met allei 
plaats hebben » ; maar tevens werd by art. 9 voorgeschreven , ten eersten door te 
trekken naar de hoofdnegery; terwyl hem vrygelaten werd juist by Ngamplong fo^ 
te vatten '. 



Digitized by VjOOQ IC 



61 

in die qnartieren missen kende met goed snoees doorgetrcAken en de 
vyand dus tnsschen twee Turen geraakt zynde, de heer Commissaris met 
zyn oorps Tan de westzyde al verder doorbreekende , Toeban inmiddels 
ook verovert hebbende, gelyk Lassnm door ten Haghnys q> 15 Jnly 
den Madnrees andermaal en soo wy hopen voor de laatste maal weder 
ontnomen wierd, soo drongen de wapenen van de Maats'' den regent 
vanSidayoesoodanig, dat hy sig eyndelyk, soodra de Heer Veryssd 
de mine maakte die plaats te water en te kind teflfens te willen atta- 
queren^ aan de Gomp. op discretie overgaf, zynde hy de oudste der 
zonen van den gewesen Madurees regent, die altoos geocMrdeelt is, 
onse belangen seer toegedaan, dog, soo hy tot zyne verschooning 
heeft ingebragt , door zyn vader soo naauw geobserveert te zyn geweest , 
dat het hem niet mogelyk was sig eerder voor de Comp. te verklaren , 
met welke successen de Maduresen dan geheel en al van Java's vaste 
cast verdreven zynde, soo heeft daarop ook het tweede deel onser 
krygsmagt op Madura behoorlyk aan de gang kunnen geraken en 
hetzelve is onder den majoor van de Poll na eenige bekomen ver- 
sterking en den capt.*" Rhener door Sumanap en Pamakassan de al 
Qos gec^nde, dog weder toegeraakte communicatie aan de oostzyde 
opgeniymt hebbende, eyndelyk uyt dat langwylige campement op 
Jampkmg opgebroken heeft, hetzelve in den brand gestoken en het 
werk om de West doorgez^ tot naar Sampang, de oude residentie der 
regenten van dit landschap, hetwelk ook den naam daarvan draagt, 
xynde op dien doortogt ook nog verscheyden naamwaardige aanvallen 
der Madurezen met voordeel aan onse en verlies aan hare zyde, ook 
onder anderen van haren voomaamsten krygsoverste Wangsa Sarie 
afgeslagen, en alsoo door Qods goedheyd de wapenen der Maats^. 
ook hier zoo victcnrieus geweest, dat de halsterrige rebel, die het 
tot op h^ laatste heeft laten aankomen, eyndelyk het aannaderend 
gevaar ontvlugt is, met syne zoozeer gevanteerde sterkte q> Sambilang 
te verlaten en sig tot Arosbaya, een haven aan de noordwesthoek 
van Madura liggende, die apparent door de onsen niet zal hebben 
kannen bezet werden, om hem zulks te beletten, op eenige daartoe, 
800 men verneemt al lang klaar gehouden vaartuygen te embarqueren, 
om te belanden werwaards hem zyn boose geest verder dryven mogte, 
dat sommigen seggen te wezen op Ba^jermassing, andere op eenige 
van de naburige eylanden en dat laatste schynt zoo onwaarschynlyk 



Digitized by VjOOQ IC 



Ö2 

niet, omdat men op e^e derselve een van zyne medegenomen drie 
zo(Mi8 in onse magt gekregen heeft, dewelke thans nog op So^rabaja 
in goede verzekering is en herwaarts staat ontboden te worden. 

Hiermede dan gesubjngeert en overmeesterd zynde , alles wat sedert 
den Soerabayasen oorl(^ van a**. 1717 onder dezen qnastig^ en 
gevaarlyken vnend van de Maats/ die ten laatsten haar vyand nog 
heeft moeten worden, willens of onwillens hadde moeten bnkken^soo 
heeft met het genoegen UEdhagtb. met het genoegen UËd. met dese 
voor de Comp. al vrij wat importante en zoo gewenschte verandering 
van saken te knnnen feliciteren, als met eene acquisitie, die door 
den tyd , onder verderen zegen des AUerhoogsten de belangen van de 
Uaats.^ ten desen eylande zoozeer verbeteren als verzekeren zal . . 

Wy willen ook, om het geringe verschil, dat er in de eerste 
maanden van het thans aflopende jaar over de krygsoperatien ontstaan 
is met den heer Veryssel en waaromtrent men ZynE. niet in aUes 
gelyk heeft kunnen geven, soo als voorwaarts reeds en passant is 
vermeld, denselven niet benemen het getuygenisse dat hem to^omt, 
namentlyk dat hy met veel yver en welmeenentheyd voor üBdL 
behingen sig geëvertneert heeft en de zaken zyner commissie aanbe- 
volen tot een gewenscht eynde te brengen, hetwelk door Qods zeg^ 
ook zooverre is gerensseert, dat de Comp. op dat geringe overblyfbel 
na, hetwelk men niet weet of het in 't geheel Wel weg te krygen is, 
wy meenen dat overschot van de eertyds genaamde rebellen in de boven- 
hinden van Pasonronang en het Malangse gebeigte, than» gesegt 
kan worden volkomen meester op Java te zyn , meer dan zy nog ooyt 
bevorens is geweest, sooals UE^. ook onder anderen sal kannen 
blyken uyt de poincten, die men den Heer Commissaris Veryssel by 
missive van 23 sept aan de hand gegeven heeft en met eenige ver- 
schikking en byvoegselen uytmaken de CapUulatiej waarop men vol- 
gens ZEd. iterative instantiën en betnygingen , ten &veure van vooigem. 
op Sidayoe tot ons overgekomen oudsten zoon van den gewesen &ï 
nu verdreven regent, den radeen Tommagong Soeradiningrat aan dese 
regering gedaan, dezelve het regentschap van Madura of Sampang 
heeft opgedragen, omdat men dese hinden niet langer sonder hoofd 
koude hiten en het wel apparent is, dat het landsvolk geno^ ge- 
plaagd met alle de beroertens, die de onrustige geest van haren vori- 
gen regent haar heeft verschaft, onder den by haiar seer beminden en 



Digitized by VjOOQ IC 



M 

ook vreedsamen opvolger , sig het spoedigste weder tot mste begeven 
sal, daar vreemde hoofden haar misschien souden gehouden hebben 
in vreese en dus in schuylhoekén en omswervingen , die de inwoners 
maar tot last en ongemak strekken, na de veelvuldige ondervinding, 
die men daarvan op Java heeft. Onder welke poincten hem, nieuw 
regent , g^even geen van de minste zynde, dat hy noyt sonder 's Comp*. 
permissie voet op Java setten zal, soo zal men dat ook omtrent de 
Madureesen in 't gemeen , voortaan in die quartieren voor eene ftin- 
damoiteele wet laten dienen, alsoo men ook maar al te wel heeft 
geleerd, hoe gevaarlyk die knapen zyn, als sj sig eens op desen 
overwal komen te nestelen en daarom heeft men naar de keuse en 
provisionele aanstelling van den Heer Yeiyssel alle de geconquesteerde 
plaatsen, Grissee, Toeban, Sedayoe en anderen met Javaanse hoofden 
voorden, dewelke by provisie direct onder de Gomp. sorteeren buyten 
bemoeyeniilse van den Soesoehoenang , hoewel anders de wettige Heer 
yan dat land , alsoo by het jongste tractaat met denselven , die plaatsen 
aan hem verbleven zyn , waarin men egter by nader conventie eenige 
verandering zal moeten maken, omdat die districten beter direct 
door de Gomp. als met tusschenkoming van het Hoff te regeren en 
in vrede te houden zullen zyn, hebbende de Heer Veryssel op Grissée 
een eteenen fort en op Sidayoe een houten pagger of palissadering 
htm maken , om op beyden vooreerst post te houden , dat onses oor- 
deels ook seer noodig is en tot besluyt der krygsoperatien van dese 
Comp. niet alleen, maar zoo wy hopen ook van alle oorlogen op Java, 
is men thans op Passourouang besig om het voormelde roofgespuys 
nyt de vorige oorl(^n onder eenige van Soerapattys nageslagt nog 
overgebleven, almede te verdry ven of tot reden te brengen, hetwelke 
wy willen hopen , dat insgelyks succederen mag en waartoe de appa- 
rentien ook favorabel zyn en dit gedaan zynde zal men de posthou- 
dingen in den Oosthoek eens nader moeten reguleren om de volkeren 
des lands weder langsamerhand af te wennen van sooveel detache- 
menten en legers, die daar maar al te frequent geweest zyn en het 
op den duur te stellen met zekere matige en betergeplaatste guami- 
soenen om de rust des lands te versekeren, by dewelke de Gomp. 
niet op soo groote kosten werd gejaagd als haar desen befaamden 
Oosthoek tsedert onze inwoninge op Java en vooral tsedert 1717 reeds 
te staan is gekomen 



Digitized by VjOOQ IC 






b4 

De Soesoehoenang is dit jaar wel meest besig geweest met zjne 
nieuwe residentie te approprieren, alwaar het steenen fort Yoor onze 
besetting byna geabsolveert is, zyndé de plaats op 's vorsten versoek 
Hing Soera Carta Adeningrat genaamd en de overgang derwaarts op 
desselfs vrage by onse resóL van 27 Jnly • . • . toegestaan, dog tot 
nogtoe niet geëffectueert, apparent omdat het nieuwe werk nog niet 
geaccompleteerd is. Desselft ryxbestierders , daarvan is de een langen 
tjd tusschen Samarang en Gartasoera besig geweest om het veld- 
schansje, een van degeene waaraf by het contract gesproken is, tot 
het openhouden der communicatie tusschen het Hof en Samarang, 
dat ook al verre gevordert is , in ordre te laten brengen en omtrent 
de producten hebben zy beyden op 's vorsten bevel de nodige ordres 
gegeven tot aanplanting van peper en andere dingen, waarby wy 
dit jaar ook gevoegd hebben het cattoen en de zyde cultures, die 
men met de sig des verstaande 22 moren uyt Bengale herwaarts 
overgekomen en naar Samarang al aanstonds versonden, nog eens in 
de Javase bovenlanden proberen sal, nu zy tot ruste b^innen te 
komen, want het werk op Madura gedaan en dien stokebrand, waar- 
aan men al veel van die troubelen heeft kunnen toeschryven ^ eenmaal 
verdreven zynde, zullen de twee nog s wervende princen Mancoenagara 
en Singasarie, nevens den bekenden Martapoera ook welhaast in de 
kaars moeten vlijen of aan de hand komen , gelyk onlangs gebleken 
is aan de kleine expeditie met de compagnie Gartasoerasche dragon- 
ders in de Gadoe, alwaer seker regent Mancoejoeda, dien wy by 
onsen vooijarigen dd. 81 dec. 1744 . . . den soon van den gewesai 
regent noemden en doenmaals op het versoek en voordragen van den 
Soesoehoenang daarin geplaatst wierd, tsedert eenigen tyd sig soo 
wrevelmoedig hebbende aangesteld, dat noch om 's Gomp". ordres, 
noch om die van den vorst, sig veel bekommerde, op het versoek van 
zyn Hoogh. afgeset en door den majoor Hohendorff, die dese expeditie 
met goed overig en in de noodige ordre heeft uytgevoerd na het 
Hoff mede genomen is, als nog te jong en niet wys genoeg zynde 
om snik een aansienlyke post te bekleeden over een uytgestrekt 
landschap, dat al een van de besten op geheel Java is 

BarUams peper inzamen bedragen in dit jaar 1745. . . . nog al 
minder als het jaar 1744, wanneer die .... by onse vooi^. generale 



Digitized by VjOOQ IC 



6» 

beaehryTiog .... yenneend wierd 8el& nog niet toerekende te 
weera in vergelyking van het geene men wel Tan daar sonde krQgeni 
800 de peperaanbreng regt schot nam en de slnykeryen geweerd 
konden worden ; dit blykt ook aan den aanbreng van daar in twintig 
jaren door den ander geslagen ofte van 1709 — nlt*. ang*. 1729 
gednr^ide welken tyd van daar, jaar voor jaar dan minder en dan 
meer, wel vier millioen ponden peper ontfangen zQn, daar de aan 
vojg^de of jongste sestien jaren door den anderen pas twee en 
dertig maal hondert duysend pcmden knnnen halen, zynde een ver- 
schil van te grooter importantie ten nadeele voor de Comp., emiskt 
zy in dese selfde laatste jaren ook mericeiyk op Malabar veragtert is, 
omtrent den insaam van peper tot soo verre, dat men in stede van 
boven de benoodigtheyd vow de Ceylonse retonrschqien, jaarlyks <^ 
12 i 1,500000 pond te catenleren, nog nn en dan eene kding peper 
voor dese hodlplaatse te erUngen, thans al op sprong staat om pq[)er 
van hier derwaarts te moeten senden, tot bestorting der Ceylonse 
retonren, sooals reeds dit jaar van Ceylon versogt, dog ditmaal nog 
geexcnseert op hope van beterschap ter gem. Mallabaarse onste en als 
nea hierby nog komt te voegen de verminderde aanbreng van Palem- 
hêa%, die in de evengem. laatste 16 jaren wel 14000 picols of 1,700000 
pond jaarlyks is a%en(Mnen, als hebbende in de eerste twintig wel 
«ven en dertig ii agt en dertig en in de laatste pas 2000000 ponden 
jairlyks bedragen, soo mag men wel calculeren, dat de Gomp. in die 
hatste jaren een derde minder heeft bekomen van deze sedert zoo 
gewild geworden en in. Europa soo seer gerezen korl als bevwensy 
waaraf men een derde mag toeschryven, na onse opinie, aan de ver- 
ergerde omstandigheden van de Oomp. op MaUabar ... en nissehien 
een derde aan de verergerde omstandigheden op Palembang door de 
tunnenhndse oorlogen en de Javaanse beroerten, byna terselfder tyd 
zynde voorgevallen van A* 1717 af tot 1722 toe, de perpercnltnre, 
door hetgebrekaan toevoer van ryst, dat de inwoners leden, soodanig 
in verval hebben gebragt, dat noch herhaalde vermaningen totnieawe 
aanplantinge jaren na den anderen van hier gedaan en verzekeringen 
dien aangaande seer dikwyls door den Snlthan gegeven, noch de 
verhooging in den piys van de alhier aangebragt wordende peper . . . 
die insamen weder hebben kunnen herstellen tot nog toe; dog het 
resterende derde gedeelte van dit merkelyk verschil tusschen de eerste 



Digitized by VjOOQ IC 



66 

en de laatste peper insamen sal naar gedagten moeten a^esloten 
worden op de seer nadeelige rekening der toegenomen slnykeryen fsn 
daaronder de verminderde leverantien op Bantam geheel en al , tzy dit 
men die slnykeryen aanmerkt met passerende schepen langs Lampongs- 
bogten en boorden of elders ter zee te geschieden of dat men daar- 
onder ook begiypt de toegenomen insamen der Engelschen op het voor 

onae Maatschappye seer schadelyke Bancahoelo (en) desselfe 

nienwe uytbreyding op Poelo Piesang en de vermeerderde plantagien 
op landen, die den Bantamsen Snlthan met veel regt als de zyn^ 
reclameert en over welkers nsurpatie hy dit jaar met onse voor- 

kennisse en toestemming opentlyk heeft gedoleert Het was 

dan ook om dese redenen nog des te meer te wenschen geweest, dat 
de goede harmonie en correspondentie met dit hoif .... niet wat 
betanmerd was geworden, door opgdcomen onlnsten in 's Eonings 
eygen £unilie, waarvan wy maar met één woort seggen zullen, dat 
het voornaamste vermeld is by onse secreete resolntien van den 6, 
8, 13, 15, 20 en dO Jnly deses jaars 1745 en onse secreete afg^ane 
brieven van den 8,9 en 22 der gem. maand July, nevens een bri^ 
aan den Koning van 9 dier maand en een nader secreet schr3nr^ 
aan onse bedienden van 13 ang. want dewyl de saak ten principale, 
(zynde het verzoek van den Koning om een opvolger te hebben na 
zyn zinlykhdd, met praeteritie van zyn eigen familie uyt die van de 
Koninginne,- en dns maar uyt eene gemeene geboorte nader aange- 
drongen met klagten over geperpetreerde crimina en versoeken tot 
versending of decretatie van andere strafibn over zQnen zoon en eenige 
anderen der princen van zyn huys, die alle thans hier ter plaatse 
onder 's Comp*. bewaring zyn) nog niet by ons in deliberatie, veel 
min hier afgedaan is, waarnaar ook het groote gezantschap, uyt den 
ryksbestierder en verscheyden groeten bestaande, dat reeds in de 
maand aug*. met 's Konings omstandig antwoord op voorgeciteerd^ 
onsen brief en desselft wydloopige over voorz. poincten, alhier aan- 
gekomen en naar gewoonte ingehaald was, als nog vertoevende is, enx. 



Digitized by VjOOQ IC 



67 

IX. Conditien en voorwaarden waarop ik Radeen Tammongong 
Soera-di'Ningrat uyt handen van den Ed. Heer Raad- 
eztraordinaris en Oommissaris Hugo Veryssel ende snlx 
nyt name en tot nadere approbatie van Syn Edelheyt 
den HoogEdelen Heere Gustaaf Willem Baron van Imhoff, 
(ïoavemear-Generaal en de ï^ele Heeren Raden van 
Nederlands-India y representerende het hoogste en son^ 
veraine gebied van w^e de Generale Nederlandse geoc- 
troyeerde Ck>st-Iildische Gomp. in deese landen, hebbe 
ontvangen het provisionele regentschap en snbalteme 
gebied over 'sComp*. eyland Madura, met desselfs ap- 
en-dependentie, voor sooverre hetselve eertyts onder don 
gew. pangerang Tsjacraningral heeft gesorteert, welke 
conditien en voorwaarden , sooals deselve hierna snllen 
beschreeven worden , ik by deese belove en my verbinde, 
ter goeder tronwe gedurende myn regentschap te sullen 
nakomen en te doen nakomen , sonder daervan in 't minste 
of in 't meeste af te wyken. 

AiT. I. Aengesien het geheele eyland Madura door den Soesoehoe- 
uuig, naar luyd het contract tnsschen de Gomp. en Zyn Hoogheyt 
?an dato 11 november 1743 met alle het regt van eygendom, sonve- 
raniiteyten opperheerschappy aan de Generale, Nederlandsche O. Ind. 
Gomp. Lb afgestaan en gecedeert geworden en deselve daardoor is 
getreden in alle de voorregten en prae-eminentien , die de vorige Sou- 
aouhonnangs daerover hebben gehad en geëxerceert, zoo verklare ik, 
Radeen Tommongong Soeria di-ningrat, dat ik van desen afstand 
volkomen onderrigt ben en dat ik gevolgelyk het voorm. regentschap 
van Madura uyt handen van de generale Nederl. Oostind. Gomp. als 
de wettige opperheer van hetselve zynde , ter leeft en tot wederopzegging^ 
Uie heb ontfangen, zonder dat hetselve in eenigen opsigte op myne 
kinderen, familie of verdere naastbestaanden , hereditair of erfelyk is 
of in het vervolg sal wesen ; maar dat de Gomp. na welgevallen , als 
de Heer van hetselve zynde, daarover kan disponeren en hetselve 
geven aan wien het haar behaagt , sonder dat myne kinderen , erfge- 
Mmen of naastbestaanden daartegen iets kunnen te seggen of in te 
brengen hebben, welke Doorlugtige Gomp. ik by dese bekenne eu 



Digitized by VjOOQ IC 



erkenne myn wettigen Sonverain en Opperheer en ik haar vassal ca 
onderdaan te wesen en my ook verbinde aan de onderrolgende arti- 
kelen en Yocnwaarden. 

Abt. n. Dat ik geen besendinge sal doen, correspondentien hoa- 
den, sendelingen ontfangen, die verbergen of auihonden of eenige de 
minste assistentie bewyzen of toelaten , dat mync onderhoorigen komen 
te doen aan den rebelleerenden en thans voortvlogtigen gew. regoit 
van dit district radeen D'joerit, desselfs zoonen of haren aanhang; 
maar dat ik in tegendeel myn nyterste devoir sal doen om dezelTe 
benevens zyne soonen, Sasra, Rana en Wira diningrat, item desselfe 
gewesen Pepatty, Mahodora en Mangsoer in handen vui de Comp. 
overtegeven, byaldien deselve in der tyd weder eenigen voet op 
Madnra mogte komen te setten en dat ik als het in myn vermogen 
is aan Hooggem. Comp. ook sal overleveren alle sradelingen, die sy 
aan my in 't generaal ofte aen ider van haer in 't particulier mogte 
komen af te vaerdigen, benevens alle degene, die bevonden sullen 
worden tot de tegenwoordige oorlog, de meeste aenleyding te hébben 
g^even indien sulx door de Comp. begeerd wordt. 

Abt. in. Dat ik al het geschut , kruyt en verdere ammonitie , dat in 
myn onderhorig district gevonden wordt , aan de Comp. sal overleveren. 

Abt. IV. Dat ik nimmer canon , ammonitie van oorlog nog ge- 
wapent volk zal houden, of sterktens opwerpen dan met prealabele 
permissie en toestemminge van de Coi^p. 

Abt. V. Dat ik dit district ten meesten nut en voordeel van de 
Comp. en desselfs onderdanen , waarover ik als Ho(rfd ben gesteld, zal 
besturen en alles in 't werk stellen , wat tot verbetering van hetselve 
noodig is. 

Abt. YL Dat ik jaarlyx daarvan in persoon homage zal doen, 
tzy tot Batavia of tot Samarang, sooals dat door de Comp. geordon- 
neert zal worden. 

Abt. vil Dat ik myn jaarlyx contingent in geld, ryst of ando» 
landsvrugten aan de Comp. zal opbrengen , soo als dat nader volgens 
de gesteltheyt van dit district gereguleert zal worden. 

Abt. VIIL Dat ik met myne naburige mederegenten op Sumani^p 
en Pamacassan in rust en vreede leven en deselve niet beschadigen, 
maar de verschillen , die ik tzy over de limiten of anderzins met haer 
krygen mogte, aen de uytspraak van de Comp. overlaten zaL 



Digitized by VjOOQ IC . 



69 

Abt. IX. Dat ik zonder voorafgaande permisaie van de Comp. 
nooyt voet op Java zetten of met de zaken der regenten myne over- 
banren, noch ook met die van de verdere regenten om de ooet, direct 
of indirect my bemoeyen zal. 

Ast. X. Dat ik geen de minste correspondentie sal houden met 
de Bahers en Balimboangers ook niet van Celebes , Ponlo Liombok, 
Bomeo of eenige andere plaatsen van den overwal, veel weyniger 
met de rebellen in Java's Oosthoek tot nadeel vmi de Comp. 

Abt. XI. Dat ik ook geen de minste bezen^ngen zal doen, naar 
Celebes, Bomeo, Baly, Balimboang, Poelo Lombok of andere plaatsen 
offlde Oost of de overwal, noch ook gedoogen, dat deselve van daar 
nsar myn onderhoorig district geschiede of getolereert worde, sonder 
consent van de Comp. maar dat ik alle vaartoygen en sendelingen, 
die van voors. op Madora mogten overkomen, aan de Comp. sal 
overieveren. 

Abt. XIL Dat ik niet sal tollereren eenige vaert van of naar den 
OY^wal van Bomeo, Bliton, Banca, Palembang, of ook naar Boeton, 
Saleyer, Celebes of eenige andere landen daaromheen leggende, son- 
to daartoe te hebben erlangt de toestemming van de Comp. 

Abt. XIII. Dat ik myne vaertnygen in 't geheel niet sal laten 
varen, werwaerds het ook wesen mag, hetsy verre of naby, sonder 
passen van de Comp. 

Abs» XIV. Dat ik bysonder den mvoer van amphioen, die niet 
van de Comp. gekogt is, sal beletten en overgeven, dan wel doen 
straffen na de ordres van de Comp. degeene, die sig daeraen komen 
sdinküg te maken, waervoor de Comp. aen my belooft ten redelyken 
piy^ te sollen betalen alle de kisten, die myn volk komen aan te 
balen, welke bedragen de Comp. aan my belooft te laten behouden 
als een recompens voor myn iver in 't agterhalen van deselve. 

Abt. XY. Dat ik op de plaets, daer het van de meeste nut zal 
▼es^ en my door de Comp. geordonneert zal worden ten haren be- 
hoeve, zoo zy dat begeert, sonder betaling zal laten bouwen een steene 
fort ter bezetting van 'sComps. militie, die ik ook belove in alles de 
bdnüpsame hand te zullen bieden en van het nodige, sooveel in myn 
vermogen is, voor een dragelyke betaling verzorgen. 

Abt. XVI. Dat ik ook sal gedogen, dat de Comp. de inkomende 
en uytgaande regten in myn onderhorig district komt te heffen en te 



Digitized by VjOOQ IC 



60 

dien eynde, daer zy het goed vint , de nodige Sabandhaers stelle, die ik 
belove te sullen toUereren , admitteren en na regt en billykheyt bescher- 
men, welke inkomende en nytgaande regten ten. behoeve van de Comp. 
sullen wesen, sonder dat ik dan van iets sal te pretenderen hebben, soo 
de Comp. mc^e goetvinden hetselve in het geheel naar haar te nemen. 

Abt. XVII. Dat ik, wanneer de Comp. my ontbieden mogte met 
sooveel gewapent volk te velde sal trekken , als zy tot hare assistentie 
van my komt te vorderen en ik op te brengen vermogend zal wesen 
om tzy op Java of elders ook zelfs buyten 's lands dienst te doen. 

Abt. XVni. Dat wanneer de saken in myn onderhorig r^entschap 
tot stilstand gekomen, en over Sampang, Balega en Arosbaja als de 
drie hoofdnegoryen van myn district, de noodsakelyke hoofden en 
mantries door de Comp. sullen wesen aangestelt , ik geen van dezelve 
uyt hare bedieninge zal stooten , noch by haer overlyden , derselver 
plaatsen buyten voorkennisse en toestemminge van de Comp vervull^i ; 
maer myne klagten , indien deselve mogten pecceren of sig tegen my 
te buyten gaan, aan de Comp. zal doen, die als dan na bevinding 
van zaken in billykheyd daarop sal jugeren. 

Abt. XIX. Dat ik geen Chinesen, Macassaren, Bouginesen, Ma- 
leyers. Baliers of eenige andere bu3rtenlandse natiën in myn onder- 
horig district sal tollereren of admitteren, dan met speciale voorkenniase 
en toestemming van de Comp. 

Abt. XX. Dat ik sonder de minste agterhoudendheyd of simulatie 
alle Maduresen , die tegen de dienaren van de Comp. ofte hare onder- 
danen mogten delinqueren , de facto en soodra snlx in myn vermog^i 
is, sal overgeven. 

Abt. XXI. Dat ik geen Mantries, hoofden of gemeene, die eenig 
crimineel delict mogten begaan, 'tzy tegen my ofte onder mal- 
kander op myn privé sal vonnissen of ter executie stellen; maar 
deselve nevens myne gecommitteerden na Soerabaya, dan wel soo sulx 
begeerd wordt , na Samarang sal senden , om door deselve nevens het 
opperhoofd en syne gecommitteerden of door den Commandeur en 
zyne gecommitteerdens na regt en billykheyt en na 's Comp'. wyze 
te worden ter^ gestelt en dat tot tyd en wyle het poinct vanjudi- 
cature, 't welk in 't geheel aan de Comp. sal verblyven, door den 
Heere Gouverneur-Generaal en de Edele Heeren Raden van N. Indie, 
nader sal gereguleert en gedecideert wezen. 



Digitized by VjOOQ IC 



61 

Abt. XXII. Eyndelyk en ten laatste , dat ik my ook gewillig sal 
laten vinden , by aldien* in 't vervolg mogte bevonden worden, dat in 
dese het een of ander was uytgelaten of geëximeert, dat in dese 
behoorde plaats te hebben, waeromtrent ik belove, de ordres diemy 
door den Heer Gonvemeur Oeneraal en de Edele HH. raden van N. I., 
dan wel door den Commandeur tot Samarang sollen worden gegeven, 
met de uyterste vlyt te sollen nakomen en gehoorsamen. 

Aldus gedaan , geconditioneert en beëedigt op de Mahometaanse wyze , 
den 15 november 1745, (onderstond) Ons present: (was geteekend.) 

H. Veryssel, J. P. Bamewall, J. C. Teekman en N. üarting. 



X. De Goovemeor-Oeneraal Oostaaf Willem, Baron van 
Imhoff en Rade van Indie aan de Bewindhebbers der 
Generale O. I. Comp. (Ueeren XVIL) 



Batavia, dd. 31 Aec.^ 1746. 

WelEdele Hoogagtbare, enz. 

Ons vooraf gedragende tot , enz 

Java's bevredinge, sooveel den oosthoek aangaat, hebben wy de 
eere gehad, ü H.Agtb. te bedoelen by onse voorjarige beschrjrving 
dd. 31 dec. 1745. » 

Tot ftodament der beschryving, die ditmaal van de verdere soo 
ordinaire als extraordinaire Javase saken, sal moeten gedaan worden, 
leggen wy vooraf het dagregister over, door den eerstgeteekenden 
6oavem''-0eneraal, gedorende de visite door denselven in geselschap 
der HH. raden Mossel en van den Bosch van den 24*" maart tot den 



1. Hier folgt na het verhaal der laatete lotgevallen en van het gevangen nemen 
en verbannen van pangeran Tsjakra-ningrat van Madoera. Dit verhaal kan hier 
ichterwege gelaten worden, meer naanwkearig leert men die gebenrteniasen kennen 
oit de itakken medegedeeld onder N«. XI en N«. XII. De vervallen regent van 
Midoera behidd niets van xyne schatten , die deels in de verwarring gestolen werden , 
deels, voor het girootste gedeelte, door de Comp. werden verbeurd verklaard, deels aan 
de reeden van het borgervaartoig geschonken werden, waarmede de ongelukkige vorst 
vvi Banjermassing werd aangehragt By syne verbanning naar de Kaap, werd hy 
^ byoa alle xyne volgelingen verlaten. 



Digitized by VjOOQ IC 



62 

10^ jnny deses jaars gedaan < van meest alle de strandplaatseD en 
een goed gedeelte der bovenlanden selfs gebonden, alsoo de ordns 
op die reyse gestelt met advies der voorm. HH. raden en den H'. 
Veryssel als reeds op Rembang in den aanvang der voorsz. vidte 
by den Gouv/ Gen., gekomen en vervolgens ook by continuatie vaa 
desselfs geselschap geweest zynde, by onse resolutie van 16^ ang/, 
door de vergadering in pleno consiKo zyn geconfirmeert* en dos ook 
de poincten van Tanjongpoera by forme van instmctie tot narigt der 
bediendens op Java derwaards gezonden en de bylage van het register 
en teffens een kort bc^p van de gestelde ordres uytmakende ' soodat 
wy dan in desen, met UËdh. believen , maar zullen citeren de voor- 
vallen en derselver afdoening dan wel andere daarover genomen dis- 

positien, enz 

De inlandse saken gaan dan vooraf; want die maken ook het grootste 
gedeelte uyt van dese beschryving. 

De Soesoehoenang heeft den Gouverneur-Generaal in persoon komen 
ontmoeten op Samarang en sulx ook by syne schriftelyke redevoering, 
die nevens het antwoord en het geheele ceremonieel dier ongewone 
visite by het dagregister onder den 8, 9 en 10 mey te vinden 
is, als een gantsch ongehoorde saak en een buytengemeene pas 
aangemerkt, soo als het ook moet worden opgenomen, dewyl sedert 
den optogt van den Heer de Wilde in den jare 1705 geen Soesoe- 
hoenang ooyt weder op Samarang is geweest en de vorst daardoor 
gewisselyk een ongemeen blyk van vertrouwen gaf, die men ook 
heeft erkend, met réciproque in zyn gezelschap op te gaan na zyne 
residentie en aldaar eenige dagen te vertoeven, by die gelegenheid 
voor de Comp* bedingende den afstand van alle de voorregten der 
opperheerschappye, voor een aequivalent in gelde ter somma van 
vyfduysend Sp. realen 's jaars, gelyk men ook in stede van dese 
Sabandharyen voor de Comp. alleen en anderen met den Soesoehoenai^ 



1. Het dagregiflter van deze inspectie-reiB, waarby teyens beoogd werd den nieaweo 
toestand der Comp. op Jara. sedert het contract van 1748 ontstaan, te vestigen, ii 
gedrukt in ' Bydragen tut de taal-, land- en volkenkunde van N. Indie. lydBchrilt 
van het koninkl. instituut voor do taal-, land- en volkenkunde in N. I. Deel I, 
bladz. 291. Amsterdam C. A. Spin. 1852. Wy verwyzen dus daarheen. 

2. Zie dit kort begrip der orders, dat aan boveng. gedrukt dagregiater ontbreekt, 
hierachter onder N» XII. 



Digitized by VjOOQ IC 



63 ^ 

(zameo) te verrekaieD , thans alle de Sabandharyen langs de stranden 
voor de Comp. aangenomen heeft, ter roldoening eensdeels van de 
restanten, die nog op het jongst gemaakt contract van den jare 1733 
resteerden en by dat van a* 1749 gereserveert waren, als ook ver- 
volgens van de jaarlykse onderhonds-p^uiingen voor het bovenland- 
sehe goamisoen en het onderhoud der hier en elders thans gerele- 
geerde pangerans van des vorsten hoys, waarvan de vorst voor het 
vervolg gelibereert is geworden en eyndelyk zyn nog alle de tolhek- 
ken in de bovenlanden en het regt cm imposten of histen op de goe- 
deren in deselve vallende of verhandeld wordende te mogen leggen , 
net het meesterschap hings de rivieren en over de bazars of markt- 
plaatsen in deselve, item over de tabakspagt in de Cadoe en de 
TogehiestUippen van den vors!; almede overgenomen, voor een aeqoi- 

?aleit dat te samen bedraagt 15000 Realen Sp* 

Deze zaken zyn by het Dagregister te vinden onder 16 en 17 mey, 
gelyk de opreyse ond^ 12, 13, 14 dier maand, met de verdere 
partirvlarileyten van het Hof, waaronder van de meeste ^^ecnUtie zyn 
de verklariog van des Soesoehoenangs eenigste wettige zoon tot kroon- 
priis of presumptive saccesseor, onder den gewoonlyken titel van 
piagtrang Depatty Anum en de vlagt van een petalanten knaap 
vyt '«vorsten broeders, pangerang Mancoboemi genaamt, des nagts, 
oadat men hem op des Soesoehoenangs eygen versoek , gesecondeert 
door dat van zyne ryxbestierders, den resident Hohendorf en anderen, 
ten hywezen van alle de andere pangerangs eene vriendelyke recom- 
mandatie (?) gelyk ook ter selver tyd aan de andere en den Soeeoe- 
boenang selfis hadde gedaan, om met den anderen in behoorlyke 
nibordinatie , vriendschap en goed vertrouwen te leven, aonder hem 
eenig leed of ongelyk te doen, swervende die bakwrige prins ver- 
vors in de bovenlanden herom en nu hings de stranden, sig 
net eene party uytschot en gespuys van allerlei natiën een partye 
makende, die van den roof en plunderingen alweder ten histe van 
de gemeente soekt te leven, soo als de verdere rebellige pangerangs 
in de bovenlanden ook nog tot hiertoe hebben gedaan, retirerende 
▼anneer zy veijaagd worden van het eene nest naar het andere, 
dewyl het haar evenveel is , waar zy zyn en schoon men die roevers 
^ swervers reeds op Tagal komende • ... na een ultimatum 
van nog een maand tyd om sig te komen submitteren, vogelvry heeft 



Digitized by VjOOQ IC 



^ 64 

verklaard en volgens hetgeen daarby teffens besloten Yrieri, daanii 
ook in de maand october heeft laten opsoeken en aantasten, door de 
dragonders, die te dien eynde nog in de bovenlanden gecantonneerd 
liggen en by. welkers ontmoeting zy ook reeds eens en andermaal 
gevoelige neepen gekregen hebben . . . . soo blyven de boven- 
landen en thans ook tot ons leedwezen een deel der benedenland^ 
door dit gespays nog seer ontmst en het schynt dat de vrede ea 

goede ordre op Java niet hnysvesten kan 

het sonde voor de Comp. dubbel te beklagen zyn , zo zy daardoor 
belet wierd te profiteren van de andersints thans £sivorabele schikking 
omtrent hare zaken gemaakt, sowel in de bovenlanden, daar de 
voortzetting der peper en alle andere coltnre van de rust en vrede ' 
afhankelyk is, als aan de stranden en in de benedenlanden thans 
van Java's oostelyke posthonding of Passmrouang af, tot aan Chmbon 
toe, deselve geheel en al in eygendom toebehoorende, zynde zekerlyk 
eene importante acquisitie, welkers rystleverantie tot 5000 coyangs 
des jaars , waaraan volgens het contract met den Soesoehoeoang vaa 
den 11 en 13 nov. 1743 nog 800 coyangs ontbraken, die door dea 
daaropgevolgden madureeschen oorlog nog niet verdeelt hadden kan- 
nen worden, tsedert de bevrediging van den oosthoek door den heer 
Veryssel, over de regentschappen van Toeban, Sidayoe, Lamongang 
en Grissee gereparteert en dus niet alleen geaccompleteert is gewor- 
den; maar waarby ook nog komt en door denzelven bedongen is van 
het landschap Djipan 400 coyangs ryst voor 10 Rsd." de coyang en 
van de landen van Sourabaya TOOAoyang voor niet, soo als dit door 
evengem. gewezen heer Commissaris gestipuleert en nader geconfirmeert 
by het aanwezen van den Gouverneur-Generaal , te sien is by het dag- 
register en desselfs insertien onder den 15 April 1746, soodat dan de 
Comp. in alles voor betaling van 10 rd.' per coyang. . • • 5400 
en sonder betaling nog 700 

of te zamen eene leverantie van 6100 

Coyangs ryst van de benedenlanden te wagten heeft, wanneer het 
land in vreede mag blyven. .••.... Als men nu daarby 
rekent de hoofdgelden, die men thans bezig is te reguleeren en over 
alle de strandregentschappen naby de zesduyzend spaansche realen 
beloopen sullen, de verpligting van den Madureschen regent by het 



Digitized by VjOOQ iC 



66 

dagregister onder 29 April gespecificeert , om jaarlyx 4000 spaaBB 

in gelde en 12000 kannen Cocns-olic met 60 eoyang cadjang en die 

Tan Somanap en Pamacassan . . . om te samen 18750 kannen 

dieigdyken olie en indertyd of anno 1748 en vervolgens te samen 

75 eoyang cadjang te leveren, dan is het inkomen van de Comp. 

al vrg important langs de stranden, sonder nog eens te tellen de 

Sabandharyen of tollen van inkomende en nytgaande regten, welkers 

oude termyn met nlt% april ten eynde gelopen hebbende, tot nlt'. 

ang. 1746 geprolongeert is geworden, soodat de tweede verpagting 

onder alt«. april 1745 ingegaan almede op 16 maanden loopt , dewelke 

Terpagt is geweest voor 7586 sp. realen 's maands', gelyk de eerste 

'yerpagting van 15 maanden voor 7848 sp. ter maand, bedragende 

dus die twee verpagtingen 117720 en 121376 sp. realen of te samen 

717288, waarop egter . . . nog wel 2 tonnen ten agteren staan 

.... zynde de voorsz. Sabandharyen , geangmenteerd met die 

van de districten in het oosten op Java en Madura, die thans geheel 

en al onder de Comp. sorteren en ten westen met die van Gabang, 

Cheribon, Indramayoe, Tjassem en Pamanoekan, onder nlt% Jnly 

ptsBato weder opnienw verpagt voor 28 maanden of van 1* sept**' 

1746 tot nlt" dec. 1748 voor de som van 8762 sp. Realen .... 

nereitó 410 voor de hoofdgelden, 260 voor de Topbanen en 410 real. sp. 

ter maand voor de bnffelslagteryen in het Samarangse district, item 

nog 630 voor de vogelnestklippen , 250 voor de cadoesche tabak en 

2635 voor de tolpoorten, makende dus te zamen een inkomen van 

12322 sp. r. ter maand of in het jaar eene importante revenne van 

/* 443592, sonder de pagten van het sjappen der kleederen in de 

boYenlanden tot 350 sp. R. ter maand of die van de pitjes op Sama- 

rang en Sonrabaya tot 120 smaands te tellen 

wanneer by dese inkomsten van de Comp. dewelke met den anderen, 
na aftrek van de . . . nytkeeringen aan den Soesoehoenang ; voor- 
taan nog al mym vier tonnen behoorden te bedragen, de leverantie 
der boven-en-benedenlandse producten overhinderd voortgaan, Java 
door den tyd de Comp. nog also voordeelig kan worden als hetaelve 
tot biertoe een naam waardige lastpost is geweest, waaromtrent aan- 
gaande de rijst dit jaar 1746 niet seer te klagen is, als zynde sedert 
1 January tot dato deses van daar ontvangen en afgescheept 3106 

X 6 ' 



Digitized by VjOOQ IC 



66 

CadjanQ m botien heeft men ook nog maar in eene geringe quant- 
teyt van 55 en 100 lasten dit jaar ontfangen 

Dj Indigo, die dit jaar van daar ontfangen is, bestaat nog nuar 
in eene geringe quantiteyt van 5100 pd. en liet caUoette garen io 
3312| pd 

De j)pperlevcranlie of liever desselfs aanbreng in dit jaar bedraagt 
nog maar schaars 40000 pd. dat nog weynig helpen kan en naauw- 
lyks 800 veel is als de Jaccatrasche,Preanger en andere bovenlanden 
al leveren 

Houtwerken heeft men dit jaar begonnen met vlotten van Java 
herwaarts over te brengen 

Men kan ook aan üEd. H. niet vertonen den staat van dit comp- 
toir dan onder nlf. ang*. 1744, dat Java door de sware oorlogslasten 

tot /'640716.m 

en maar aan winsten en inkomsten - 82017.08.— 



nog veragtert is f 558699.09.8 

soodat wy hiermede van dea 

materie sullen afstappen, met het slot derselve nog by te voegen, dat 
de gesamentlyke strandregenten, volgens de jongst gestelde ordre in 
dit najaar hier hebbende moeten compareren in persoon , omdat die 
comparitie voormaals eenmaal des jaars ten hove en nu by deComp. 
gedaan werdendè, by den inlander tot een bewys dient van trouwe 
en gehoorzaamheyt, de meesten dcrselven ook in persoon zyn gecom- 
pareert, dog die van het oostergedeelte zoo ongequalificeert als mal 
k propos, door het Opperhooft van Soerabaya daarvan geèxcuseerd 
synde, door sendelingen met welken een en anderen men het noodige 
nopens 's lands zaken verhandeld heeft, waarmede deselve wel ver- 
genoegt binnen korten naar hare woonplaatsen zullen temgkeeren, 
zynde ook onder de geëxcuseerden den tegenwoordigen Madoreescben 
regent, die vereert is met den titul van Radeen Depatty Sa^adi- 
Ningrat . . . soo dat men voor het vervolg diergelyke onbetame- 
lyke dispensatien wel ernstig verbieden zal, om dese goede gewoonte, 
die noodig is om de voors. strandregenten des te meer aan deComp. 

te verbinden altoos in observantie te houden . . • 

Cheribon , is in het temgkeeren van Java almede gevisiteerd . . . 
en by die gelegenheid zyn desselfs Sabandharyen almede aan de 



Digitized by VjOOQ IC 



67 

Comp. overgegaan , mits daarvoor uy tkeerende aan de princen en verdere 
inlandse hoofden een aequivalent in gelde , soo groot als hare inkom- 
sten van die articalen bevorens qnamen te bedragen 

Wy sullen tot slot nog maar noteeren, dat de coffyieverantie in 
het boekjaar, dat onder nlf^ ang. 1846 is afgesloten te deser resi- 
dentie weder geresen is op 6173 pieols of 772775 © beginnende de 
jongst aangeplante boomen thans te dragen, hoewel men volgens 
den resident van der Hoop zijn schrijven dd. 30 sept. p*. van ge- 
dagten is , dat het nog wel twee jaren en meer sal aanloopen , eer 
Cberibon kan voldoen aan den tax, waarop het is gesteld, namelyk 
om jaarlyks te moeten leveren 12000 pieols of 1500000 "^ coffy. . 
Banlam , is sedert onze voorgaande van den 31 dec. 1745 zoo- 
veel de inlandsche regering betreft wel vredig en stil; dog de koning 
ook teffens bij het opgevatte ongenoegen tegen zijnen zoon en^in 
zyne, so iteratief aan ons gedane instantie tot declaratie van zyn 
schoonzoon Patigérang Sarief tot presnmptieve snccessenr van dien 
troon, dermate blijven persisteren, dat de vertogen daaromtrent 
gedaan en het nytstel van agtien maanden, dat men met voordragt 
genomen hadde, onder deze en gene redenen, om hem in die saak 
niet dan bedaardelyk te doen procederen , van geen andere uitwerking 
is geweest , dan ons die voorgenomen onterving van zyn eygen zoon 
nog vaster te maken en alle de grooten ook inmiddels tot zyn 
sentiment te doen overkomen, waarop men dan ongeraden geoor- 
dedd heeft die saak langer ongedecideert te laten, dewijl Z. H. 
MBbassadeurs hier nog al bij continuatie naar antwoord bleven 
aagten en van voornemen schenen te zijn, zonder die decisie 
niet te willen vertrecken , ook de saak selve door langer tardance 
niet verbeteren konde; maar integendeel van erger gevolgen moest 
worden, soo den koning iets menschelyks overquam in die crisis, 
dewjl dese verre praedominerende partyen van den gedesigneerden 
«uccesseur niet ligt sonde hebben gedesisteert van het groote respect , 
^t zy tot beklimming van den ryxzetel reeds gekregen hadden door 
'skonings en der ryksgrooten, daartoe 'tzy natuurlyk hellende of 
^Jvergehragte genegenheid en toestemminge ; ondersteund door de in- 
tngues en het credit van de koninginne, dat diepe wortelen ge- 
schoten heeft en daarentegen de tegenpartye, soo lange er door de 
indficisie deser sake nog eenige hope bleef ook niet nagelaten sonde 



1 



Digitized by VjOOQ IC 



68 

hebben , daartegens alle mogelyke cfforten te doen , van welke tct- 
deeltheyt sig in dese gewesten doorgaans allerley schuym van volk 
en quade geintentioneerden weten te bedienen, om liet land in 
onrust te brengen en in dat trouble water te visschen tot een 
algemeen nadeel, beyden van dat ryk en van de Nederlandscbe 
Maatschappye vooral in deze hare aangrenzende hoofdcolonie, gelyk 
dit alles nader te zien is bij onze successive hierover genomen secrete 
resolutien van 27 sept. 7 en 11 oct. en 1 nov. deses jaars, dewelke 
ook teffens aantoonen, dat men selfs de saake reeds voor sooverrc 
als vastgesteld hebbende, egter nog maar met langsaame schreeden 
geprocedeert heeft tot dies voltreckinge, tot dat men bij onze ge- 
meene resolutie van den eersten november jl. den heer raad-ordinair 
Jacob Mossel heeft benoemd naar de voorbeelden van vroeger dagen, 
laatstelijk in den persoon van den presenten koning nog geexteerd 
hebbende a°. 1731, om gemelden pangerang Sarief, 's Compswege tot 
Kroonprins te erkennen en by die gelegenheit ook nog eenige andere 
poincten, soowel aangaande infractien der volkeren van Baneaboeloe 
als nopens eenige domestique saken met dat hof af te maken , waar- 
van wy thans niets naders vermelden, dewyl dat beter sal kunnen 
geschieden in eenen 't zamenhang , nadat de voors. commissie u\ 
wesen afgeloopen, enz 

Batavia* Ter verdere beantwoording, enz 

De instructie voor gezworen makelaars ingevolge ons requiait by 
i^olutie van 19 Sept. 1745 op 5 July deses jaars 1746 van schepenen 
ingekomen en ten dien dage in handen van gecommitteerde leden 
deser vergadering gesteld zynde is vervolgens by onse nadere resoL 
van 12 aug. tot stand gebragt en door ons evengem. besluyt eeniger- 
mate geamplieert in welker voegen deselve tot speculate van üEdh. 
nevens deze isgelegt, soo als ook de ordonnantie voor het PosteompUnr 
gearresteerd ter resolutie van 23 aug. ingevolge ons besluyt van 12 
bevorens 

De opregling eener bank van leen ing waarby de Comp. voor twee 
derden en de gemeente voor één derde geïnterresseerd is, consteert 
almede by onse resolutien van den 12 en 23 (26?) aug.» even- 
gem. en dewyl die resolutien de noodzakelykheyt van dien en de 
nevensliggende exemplaren der conditien ^ desselfs instelling aantoonen , 
mitsgaders de ondervmdiüg soo wy vertrouwen indertyd de nuttig* 



Digitized by VjOOQ IC 



69 

heyt van die bank wel zal doen blyken, soo sullen wy ter bekorting 
deses daaraf n(^ maar zeggen , dat Commissarissen van die bank ook 
(effens zyn, Commissarissen van zpe-m-^ommercic' zaken y welke mindere 
regtbank men by de voorsz. resolutien almede heeft opgeregt, dog 
niet geregeleert, dan na een vooraf ingenomen advies van den raad 
van justitie en schepenen over desselfs concept-instructie, met het 
bygevoegde concept-reglement voor de vrye vaart y waarna het een en 
ander by resol. van 27 sopt. pass. zyn beslag heeft erlangd, in dier- 
voege als de ordonnantien , die hiernevens liggen nader aanwyzen. 
De Inlandse saken hebben ook al eenige dispositien noodig gehad, 
onder anderen omtrent de arakleverantie by resoL van 29 Jnly, de 
kYerantie van pady aan de Comp. en tot emolumenten voor heem- 
raden (resol. 8 nov.) en tot het bepalen van een matig getal gepermit- 
teerd schietgeweer onder de ingelanden enz. (verder) heeft men party 
ezels ontboden ... om den afbreng der producten te faciliteren, 
moetende nu in het aanstaande jaar nog eene specifique limitatie 
gemaakt worden omtrent de coflyleverantie uyt de bovenlanden, die 
nog niet veel beschiet, hoewel zy reeds aan 't accresseren is, als bedra- 
gende onder uit* aug. 1746 wel 584 picols meer als onder uit' aug. 
1745 ofte 8717 picols, ten eynde de groote leverantiers mogen weten 
wat zy staat maken kunnen by de Comp. te mogen leveren. 

/^ producten der Preangcr-en-Jaccalrase bovmlanden , bannen thans 
door Gods goedheyd gaandeweg van beter aanschouw te worden , en 
moeten dus sooveel mogelyk gefavoriseert worden, waartoe wy wel 
gewenscht hadden , door meerder scheepsruymte beter in staat te zyn 
omtrent den sleet van de zuyker, welkers aanmakingen in dit jaar 
1746, weder wat toegenomen is en peper heeft men ook reeds in de 
pakhuyzen geleverd 43968 ffi van den insaam uyt dese bovenlanden, 
dat meer is als van 1** sept.»»*' 1744 tot ulf aug." 1745, 26031 ®. 
Ooit heeft men by resolutie van den 20 sept.'»*' verstaan tot meerder 
doorzetting van den landbouw, party buffels van Java te ontbieden 
voor reek. van de Comp. om den inlander, die aan alles, wat tot de 
«gricultnre gehoort , genoegzaam gebrek heeft , daarmede te gerieven 
en aan het werk te helpen voor eene redelyke betaling of inkomen 
Jaarlyks, hetwelke men, wanneer die eeps gekomen zyn, nader zal 
leguleren. Door alle diergelyke arrangementen valt ligt te beseffen 
koe gebrekkelyk de landbouw tot hiertoe is doorgezet, thans verbetert 



Digitized by VjOOQ IC 






70 

het wel iets; maar het heeft nog jaren van noode eer dit rayme vdd 
sal wesen omgeploegt en met de Europeesche Coloniers beschiet het 
nog weynig, schoon er c^ter reeds drie in de Preangerlanden , vier 
onder het district van Tanjongpoura en twaalf onder dat van Tm- 
gerang aan den gang zyh geraakt, waarby nu en dan nog enkelden 
komen, die daartoe lust krygen, dog als CEdh. eens geliefden bekent 
te maken in zoovele thans in Europa geruïneerde landen, hoezeer 
verlegen familien hier ten platten lande de kost en meer als dal, 
door tyd en vlyt kunnen vinden by de conditien, die üEdh. reeds 
a* 1742 hebben gelieven te approbeeren en dat dezelve dan wilden 
permitteren naar Indien over te. varen soowel mans als vrouwen, die 
sig daartoe mogten aanbieden , waarvan het getal onses oordeels niet 
kleyn sonde syn, soo is het te verwagten, dat een ieder maar wat 
aantastende, waartoe de landen nog velen zyn, dese colonie welhaast 
uy t andere oogen souden zien , tot een merkelyk voordeel van de 
Gomp., dewelke hieromtrent niet ligt te verre kan gaan, in veele jaren 
en overlange sigselfs die avantages hadde kunnen besorgen, soad^ 
eenige andere swarigheden , dan degeene , die men altoos onderworpen 
is, daar menschen wonen en wy zy^ nogmaals met veel eerbied van 
gevoelen , dat ÜEdh. daartoe niet te veel facilitey t kunnen toebrengeai 
en dat ook alle de tyd, die verloopt sonder daartoe over te komen, 
voor het belang van de Maats^. te deser plaatse louter schade en al8 

verloren is 

De vaart dei* particulieren en vreemde Europesen in dese gewesten, 
moet ook in desen plaats vinden ; want die van onse burgers en inge- 
setenen is by resol. van 18 en 31 Maart 1746 nader bepaald. Om- 
trent de verbodene en onverboden articulen in 't gemeen en op de 
Oostersche provinciën in 't bysonder, volgens het advis van twee 
ledei\ deser tafel by resolutien van den 26 Aug*. en 27 Sept. om- 
standig vermeld omtrent de sortementen der gepermitteerde en onge- 
permitteerde ly waten , sooals ook omtrent de jonken , waarvan er dit 

jaar 12 ten handel alhier zyn geweest een nader schikking is 

beraamd, alles om te faciliteeren de negotie van üwEd. ingesetenen 
tegens de veelvuldige inconvenienten , die nog in den weg waren en 
in diervoegen gaandeweg werden opgeruymt om de vrye vaart schot 
te doen nemen, dat nog maar weynig beschiet; om de west van 
Indien door den tyd misschien nog wel opnemen zal als de thans 



Digitized by VjOOQ IC 



71 



gestelde ordres eerst regt bekend en geaccrediteert zyn onder de- 
geene, die den inlandsen handel frequenteren', hoewel dat sekerlyk 
ongaarne werd gesien by de andere Europese natiën, hier te lande 
traffiqnerende, enz 



XI. (Extract uit de) Articulen omme daarop te werden 
gehoort en ondervraagt Kadeen Djoerit, gewesen 
Regent van Madnra. 

Huyden den 26 en 27 Juli) 1746 compareerde voor my. Jan Erd- 
man Jordens eerste gesworen clercq ter generl. secretarye ten over- 
staan van enz. : de gewesen regent van Madnra , voormaals Pangerang 
Adepatty Tsjacraningrat en thans Radeen Djoerit geheten, dewelke 
ter ordre van Z. H. Ed. den Heer Qouvem'.-Gen'^*. etc. distincteiyk 

op de nevensg. articulen gehoort en ondervraagt zynde, de 

YO^de responsien heeft gegeven, namentlijk: 

Abt.- 1. Met wat oogmerk de ordinaire woonplaats op Madura 
eerst op Tanjong- Anjer en naderhand op Sambilangang geplaatst is? 

Al abt. 1. Hy hadde van Coanjer eerst na Tanjong- Aiyer en 
dan na Sambilangang verhuyst, telkens ter oorzake van siekte en 
op aanraden van syn meester , schoon hy niet ontkent dat de laatste 
de skgtste plaats op gants Madnra is, volgende hierby nyt eygen 
beweging, dat hy al voor de Chineese revolte op Sambilangang ge- 
woont hadde. 

Abt. 2. Of dat niet geschied is, om zooveel nader aan de passagie 
naar Grissée en Sourabaya te zyn en des noods daarvan meester te 
worden? 

Ad abt. 2. Neen. 

Abt. 3. Of niet reeds doenmaals en selfs al bevorens by hem het 
dessein geformeert is geweest om een goede brok lands van Java 
voor zig en zyne kinderen te krijgen ? 

Ad abt. 3. Neen geensints. 

Abt. 4. Of hij niet met dat insigt sig soo gereed heeft gethoond , 
om met syn volk over te komen ter assistentie van de Comp. wan- 
neer deselve in den jare 1741 op Java soo qualyk behandeld wierd 



Digitized by VjOOQ IC 



72 

en waarom hy anders althoos zoo alleen en op zig zelf geageot 
heeft, zonder met 's Comp\ tronpen te conjungeren of andre ordres 
en plans van operatie te volgen als degeene die hy zelfs geforme^ 
hadde? 

Ab abt. 4. In de Chineese revolte en op ordre van het Soen- 
baya's opperhooft had hy zyn volk naar Grissée laten overkomen, 
ook alles wat hij in dien tijd gedaan had was geschied nyt last van 
't gem. opperhoofd, van wien hem Harting de bevelen gebragt en 
aan denwelken hij ook telkens commnnicatie van alles gegeven had. 

Qu: Of hij dan ook op ordre van 'topperhoofd den togt naar Car- 
tasoera heeft laten ondernemen? 

Antw.: Dit was geschied buyten zyn noch iemands ordre, door 
den yver van zyn volk, doenmaals na 't goedvinden van de heeren 
Commissarissen aan de limietscheyding op Djipan geposteerd staande, 
dat eens verslagen en nu veraterkt zynde, den zegen tegen de Chi- 
nesen bevogten en vervolgt hadde. 

Abt. 5. Of hij zig niet ten tijde der Chineesche troublen , in het 
najaar 1740 alhier en vervolgens op Java voorgevallen , eenigermate 
verbeeld heeft, dat het met de Nederl. Comp. op Java welhaast ge* 
daan zonde zyn en of hy daarom niet wel meest gewagt heeft voet 
op Java te krijgen om aan de hand te zyn en van de opkomende 
omstandigheden te knnnen profiteren? 

Ad abt. 5. Neen; maar hy was voor Bancallang zeer bedngt 
geweest, waarom hij ook aan de heeren Commissarissen soo seer, 
om een schip voor die plaats versogt had; maar dat, wij bl^vende, 
dikwijls door de zijnen, gedurende de belegering naar den toestand 
van Samarang vernomen; dog telkens nog de quaadste tijding niet 
gekregen had. 

Qu! Kreeg hy dan niet ook de tijding, dat Samarang in groot 
gevaar was? 

Antw.: Neen, want Visscher, hadde hem wel Chineesche hamas- 
schen van koperdraat toegesonden tot een teeken, dat hij nog over- 
winnen kon, latende hem daarenboven weten, dat hij nog geen 
swarigheyd sag, de pangerang mogt maar wel op zQne hoede z^n. 

Qu: Dacht hy toen niet als 't de Comp. zoo gaat, dan zou ik nog 
een groot man kunnen worden? 



Digitized by VjOOQ IC 



73 



Antw.*: Ja! want Uarting had hem versekert, als hy maar braaf 
hielp, hy zou er rykelyk voor beloont worden. 

Abt. 6 

Abt. 7. Wat correspondentie hy doenmaals op Batavia en Sama- 
rang heeft gehad, en wat hem zyne correspondenten daaromtrent 
niet al geadviseert hebben? 

Ad abt. 7. Na Batavia had hy gesonden, alzoo iets te zeggen 
hadde aan den Sabandhaar, ook baytendien vriendschap gehouden 
met den eoopman Simong en den overleden translateur Lebecq; des- 
gelyex op Samarang met den gewesen translateur van Woensel, dog 
ontkend hy met deselve andere correspondentie gehouden te hebben , 
als over den prijs van dese of gene goederen, die de eene van den 
anderen versogte. 

Abt. 8. Of hij niet, gelyk al bevorens doenmaals nog te meer, 
zyne correspondentie heeft aangebonden met de Engelschen op Ban- 
cahoelo? 

Ad abt. 8. Hij had in dien tyd met de Engelschen in 't geheel 
oog niet te doen gehad. 

Ast. 9. Hoe die vriendschap met d'Engelschen begonnen is, en 
vat daaromtrent zig heeft toegedragen, en insonderheit wat hem in 
die laaste tyden van de Engelschen voorgekomen is, mitsgaders wat 
boodschappen en besendingen zy over en weder aan malkanderen 
gedaan hebben? 

Ad abt. 9. Die correspondentie was kort voor 't vertrec van 
Madura eerst begonnen, verhalende daarvan dese omstandigheden: 
dat op Banjoe Sanka was komen te vervallen een Engelsche chialoup, 
juygt doen hy de tyding nopens het verlies van Grissee kreeg; de 
naam van de chialoup zeyd hy niet te weeten, maar de Captyn was 
Mr. Joen genaamd , die by hem was gekomen , presenteerende zynen 
dienst, of hy hem ergens in helpen kon, als wetende dat hy in 
slechte omstandigheden met de Compagnie was, van welke gelegent- 
heyd hy vervolgens geprofiteerd en daarmede zyn jongste zoon Wiera 
Uningrat naar Bancahoeloe gesonden had, overmits hem bengt 
wierd, de Compagnie zoude van de zyne alles wat mannelijk was 
laten ombrengen, ontkennende wel expresselyk voor die tyd met de 
Engelschen iets, 'tzy in cas van n^otie als anders te hebben uyt- 



Digitized by VjOOQ IC 



74 

staande gehad; maar na Sidajoe door onse tronpen was bemagtigt, 
verklaart hij ook de vier soons van Soera Diningrat onder opsigt van 
eene zijner vrouwen , zijnde de moeder van Rana Diningrat met een 
Madureesch vaartuyg dat met gemeen volk is bemant geweest, naar 
Bancahpeloe te hebben gesonden, ter sake toen het gerugt liep, dat 
gem. Soera Diningrat op een Comp». schip gekomen en omgebragt was. 

Abt. 10 

Abt. 11 

Abt. 12. Of hy niet moet bekennen, dat de hope van eygen vo(w- 
deel hem en de lust om te rooven en te plunderen zyn volk gedmi- 
rende de jongste troublen op Java meer heeft aangeset , als de enkeWe 
bereydwilligheyd om de Compagnie te helpen? 

Ad abt. 12. Neen, maar uyt een opregte genegentheyd had hy 
de Compagnie g'assisteert. 

Abt. 13 

Abt. 14 

Abt. 15 

. Abt. 16 

Abt. 17 i 

Abt. 18. Of die groote gedagten , die hy van zyne eygene magt 
hadde, niet merkelyk by hem zyn aangegroeyd, door de goedwillig- 
heit, die de Compagnie hem doenmaals bewees, en of hy niet byzig 
zelfs gedagt heeft, dat >men hem niet missen konde, dat men hem 
wel te vriend moest houden, en dat men hem nooyd zoude durven 
aantasten ? 

Ad abt. 18. Hy hadde zoo groote verbeelding van hem of zyn 
magt nooyd gehad; maar wyl hem gesegt wierd, dat liem de com- 
pagnie wilde vatten, ter zake met een Balys wyf gctrouwt was, zoo 
had hy zig moeten tragten te behouden. 

Qu: Wie hem dat heeft wijs gemaakt? 

Antw.: Maas Demang Djiwa Raga, hoofd van Grissee, Radeen 
Bangi, hoofd tot Lamongang en Aria Tapasana, thans TommongoDg 
van Toeban, met voorgeven, dat de heer Verysel in den Oosthoek 
was gekomen om hem de geconquesteerde landen af te neemen, en 
daardoor eerst sooveel klynder te maken, ten eynde alsdan sooveel 
te beter aan 't voors. oogmerk te kennen voldoen. 

Abt. 19. Wie hy voor zyne vrienden op Batavia en Java ree- 



Digitized by VjOOQ IC 



75 

kende, en wie hy daarentegen vermeende, dat zyne vrienden niet 
waren , en wat reden hy tot het een en ander hadde ? 

Ad abt. 19. Op Batavia onder de Enropeesen voomamentlyk 
Simong, die by hem en zyne kinderen van overlange als een broe- 
derlijke en regt intime vriend was aangemerkt 

Abt. 20. Of hy sig inderdaad wel eens in ernst heeft kunnen 
verbeelden, dat de Compagnie hem zooveel districten op Java sonde 
kunnen afstaan als hy eyschte, of dat hy die pretensies maar ge- 
maakt heeft om een pretext te vinden, waarover met de Compagnie 
in dispuut konde komen om dan zyne pretensien met de wapenen 
te doen gelden? 

Ad abt. 20. Ja, vast had hy sig dat verbeeld, wyl hem 't Sou- 
rabaya's opperhooft sulx genoegsaam versekerd had, en schoon hem 
Simong met zyn kinderen 't tegendeel liet weeten. 

Qu : Of hem 't opperhoofd die versekering Compagnieswegen gedaan 
heeft of particulier ? 
Antw.: Particulier. 

Qu: Als hem die versekering particulier is gedaan , kon hy immers de 

minste staat niet opmaken , notoir had hy een ander en quaad oogmerk ? 

Antw.: Neen, maar hg had moeten denken dat er iets* van aan 

118, wyl hem 't opperhoofd Blom door Harting reets gepresenteerd 

had, om zynen zoon legent van Sourabaya te maken. 

Qu: Welken en by wat gelegentheyd ? 

Antw.: Sassra Diningrat ter gelegentheit dat de wettige opvolgers 
▼an dit regentschap zig des onwaardig gemaakt hebbende, in hare 
plaatse andere van geringe afkomst, namentlyk Wiera Sareya en 
SaWn Galing thans Tsitja en Sassra Nagara genaamt, daartoe 
aangesteld, maar naderhand de Compagnie ook afgevallen waren. 

Qu: Heeft hy in die tydt de ondervinding gehad, hoe weynig een 
opperhoofd buyten de regering uytvoeren kan, hoe kon hy er nu 
800 groeten staat op maken ? 

Antw.: Hy sou er verders niets van seggen, als dat hem al te 
poote verseekering gegeven was, sig niet kunnende verbeelden, dat 
de Compagnie er sooveel tegen hebben sonde. 

Abt. 21. Wat overleg hij ten dien eynde al gemaakt hadde na 
den aftogt van Cartasoera en het terugtrekken zyner volkeren na 
den Oosthoek ? 



Digitized by VjOOQ IC 






76 

Ad abt. 21. Geen voornemen gehad te hebben , maar dat bj 
zyn volk ter ordre van den commandeur hadde laten afkomen. 

Qu: Waar hy zyn volk heeft geemployeerd na den aftogt van 
Cartasoera ? 

Antw.: Hy hadde yder aan zyn handwerk laten gaan. 

Qn: De Baliers ook? 

Antw.: Ja, en waren maar drie hondert man sterk geweest, als 
hondert, die hy vanouds gehad en twee hondert, die in de Chinecse 
revolte bygekogt hadde. 

Aht. 22 

Abt. 23. Wat gedagten hy gemaakt heeft, wanneer den thans 
regeerenden Gouverneur-Generaal alhier aankwam , en wat hy sig van 
de verandeiïnge in de regeeringe alhier beloofde? 

Ad abt. 23. Hy hadde zig veel van zyn Hoog Edelh'. beloofd, 
of hy een der grootste gunstelingen van hem zyn zoude, vermits 
geen moeite toe gespaard, en soowel voor als na Zjti Hoog Edelh». 
komste, besendingen met schenkagien herwaarts gedaan hadde. 

Art. 24. Of hem doenmaals niet alle versekeringen zyn gedaan, 
dat men zyner in zyne goede diensten in de Javase troubelen aan 
de Compagnie bewesen ten goede gedenken sonde, als hy maar zyne 
troupen van Java terugtrok, zig stil hield, het onnoodige krygsvolk 
en vooral de Baliers afdankte, en de Compagnie liet begaan, om 
verder voor hem en zyne familie te sorgen, gelyk de Compagnie tot 
hiertoe by diverse importante omstandigheden hadde gedaan, en als 
hy sig maar vergenoegde met hetgeen hem de Compagnie sonde 
toeleggen ? 

Ad abt. 24. Ja, hy was overtuygd van Haar Ed. goedheyt, 
hadde ook die beloften gehad, zoo voor hem, zyne kinderen en kinds- 
kinderen, onder conditie dat hy ydercen niet gehoor moest geven 
omtrend hetgeen hem van de Compagnie mogte worden voorgepraat, 
maar ten eersten daarvan moeste kennis goven, zoo hem best voor- 
staat, voegd hierby, omdat hy een oud man en wat vergeten was. 

Qu : Of het niet dese conditien syn geweest , dat hy sig stil moest 
houden , laten de Compagnie begaan , en dat hy 't onnoodige krygs- 
volk, maar insonderheid de Baliers moest afdanken? 

Antw. : Ja , gelyk hy ook gedaan en zyn volk aan haar ordinair 
werk of den landbouw gesteld heeft, dog de Baliers, die hy zegt van 



Digitized by VjOOQ IC 



77 

zyn schoonvader geleend te hebben, had hy toen onmogelyk met de 
westwinden ter zee kennen wegkrygen, maar over land willen zenden 
over Djipang, alwaar sig den inwoonder tegen de doormarsch aan- 
gekant, en soowel de Baliers als Maduresen aldaar vyandelyk gehan- 
delt hadden. 

Abt. 25. Of hy niet geveynsd heeft sig daarmede tevreden te hou- 
den y dog niettemin zyn volk op de been , en zoowel zyne nytgesette 
troupen, als den geheelen Oosthoek in beweeging gehouden heeft, 
dan onder dese, dan onder gene pretexten van vyandelykheden , die 
zyn volk zelfs quam aan te regten ? 

Ad art. 25. Hy bekend ja, onder de hand volk op de been te 
hebben gehouden , zeer qualyk daaraan gedaan te hebben , en versoekt 
vergiffenis, segt verder dat hy in plaatse van 't volk af te danken 
andere met de piek weer hadde laten aanleeren. 
Qu : Waarom , met wat oogmerk ? 

Antw, : Alleen voor syn pleisier om 't volk braav te sien exer- 
ceeren, en ook ter zake hetzelve wel eens benoodigt konde hebben. 
Qu : De vreede was toen reeds op Java gemaakt, hoe kan hy dan 
telken 't volk nog noodig te hebben? 

Antw.: Dit is wel drie k vier reisen beantwoord, met dat hy die 
Toikeren enkeld en alleen voor zyn plaisier gehouden, dan de best 
g'exerceerde by wisseling in zyn dalm genomen, en wel andermaal 
tot syn vermaak tegens de schoonste jonge kerels verandert hadde , 
«eggende ten laasten ; terwyl men op 't stuk bleef, dat hy maar 't 
sedert de verovering van Grissee en Djipang meer volk op de been 
bad gehouden , by gevolg ten dienste van de Compagnie. 

Abt. 26 

Abt. 27 

Abt. 28 

Abt. 29 

Abt. 30. Of hy niet op de komst van den Heer Veryssel op Soe- 
fabaya in de maand Augustus 1744, wel gemerkt heeft dat het soo 
gemakkelyk niet afloopen soude, als hy wel dacht , en waarom hy dat 
gedacht heeft, item, wat hem bekend was geworden van Batavia, en 
door wie, nopens deredenen der afsendinge van gem. heer Verysel? 
An abt. 30. Eerst ontkent hy van Syn Edelh". komste eenige 
kennisse te hebben gehad, voor deselve op de hoogte van Sidayoe 



Digitized by VjOOQ IC 






78 

was, wanneer hy van syn soon Soera Diningrat berigt dientwegen 
kreeg; dog naderhand verklaard hy, dat seker Mixties op Samarang 
namens Simon , met wie hy correspondentie had gehouden , drie dagen 
voor Syn Ed. arrivement op Sourabaya, naar Madnra by hem wa« 
gekomen, om te waarschouwen de Ed. Heer Verysel zonde in den 
Oosthoek komen, dies hy maar op zyn hoede mogt wesen. Egter 
de waare reeden van welgemelde Zyn Ed» afsendinge had hy eerder 
niet geweten, als na hem die door Gecommiteerdens een en ander- 
maal bekent ware gemaakt , eens door Harting alleen , en de tweede 
reis door Ilarting en van Such telen te samen, namen tlyk dat Zyn 
Ed. gekomen was om de limieten van Java nevens hem Pangerang 
te reguleeren, waarover hy sig ook met Djiwa Raga hadde beraden, 
om na Sourabaya by den Heer commissaris te gaan, dog dese soo 
min als Radeen Bangi en Aria Topasana hadden zulx konnen goed- 
vinden, ter oorsake hierboven sub art. 18 vermeld, waaraan hy sig 
refereert. 

Abt. 31. Wat mesures hy daarop genomen heeft, om t^ns de 
Compagnie de wapenen op te vatten, en wat hy zig verbeeld heeft 
daarmede te zullen uytvoeren? 

Ad abt. 31. Na 't vertrek der Gecommitteerdens had hy syn 
mantries vergaderd, en haar de saak na tydsgelegenheyd voorgesteld, 
welke eenparig van gevoelen waren, zoo het de compagnie opregt 
met hem meende, dat dan ook aan zyne verzoeken voldaan soade 
worden. Kort waarna het geval exteerde was^rvan Soera Diningrat 
onder vele doleantien de quade gevolgen voor hem en de gantsche 
familie ten eersten wel voorspelde, dat namentlyk Djiwa Raga zonder 
zyn voorweeten in stilte na de rivier van Slower (sic?) was uitgetrok- 
ken, dog qualyk ontfangen en teruggeslagen was, wordende hierover 
wel te rede gesteld , die hy voorgaf dese te wesen , dat de Soura- 
bayers Carangier op Grissee hadden willen in de brand steeken, en 
hy daarom in de voorbaat geweest was, dog dit niet te redresseeren, 
mitsgaders hy ondertusscheu meer en meer in twyfel geraakt en van 
de Compagnie verwydert zynde, zoo had hy zig vervolgens in postuur 
van defensie gesteld, alhoewel met slegte hoop, egter met een vaat 
voornemen om sig sooveel mogelyk te defendeeren. 

Abt. 32. Hoe het in die tyden gesteld was tusschen hem en de 
Engelschen van Bancahoeloe y en wat voor verdere hoope van assistentie 



Digitized by VjOOQ IC 



7^ 

hy hadde, item wat ammunitie yan oorlog en andere benoodigtheden 
hy van deseive heeft bekomen ? 

Ad abt. 32. Met de Engelschen had hy nog niets te doen gehad, 
maar wel van Banjir assistentie verwagt, kmyd en lood was hem 
van Banjer ook gesonden. 

Abt. 33 

Abt. 34. Hoe hy aan .al dat geschut gekomen is, dat men op 
Sambilangang en elders gevonden heeft? 

Ad ABT. 34. Verovert op Cartasoera, dumanap, Qrissee en Toeban, 

ook eenige gekogt op Banjer, zonder te kunnen speeificeeren hoeveel. 

Abt. 35. Hoe het komt dat hy, siende dat het de Compagnie ernst 

was om hem met de wapenen aan te tasten, niet gezogt heeft vrede 

te maken, maar in al die tyd van het najaar 1744 tot de maand 

Mey 1745 hardnekkig by zyn voornemen gebleven is, en wie hem 

aangeset heeft om de saaken tot zulke uyterstens te laten komen ? 

Ad abt. 35. Uyt vrees, dat hy niet gepardonneerd, maar omge- 

bragt sou worden, hy was wel voornemens geweest om sendelingen 

hmraarts te senden; maar niemand der zyne hadde zig daartoe willen 

Uien employeeren, ontkennende dat hem iemand tot hardnekkigheyt 

mik hebben aangeset, maar hy had telkens nog gedagt te sullen 

geholpen worden. 

Qu: Wanneer die besending geschieden soudeV 

Antw. : Kort na 't bemagtigen van Grissee door Compagnies troupen. 

Abt. 36. Wat volk hy niet al van de Compagnie heeft laten 

ombrengen, die ongelukkig, soo te water als te land in de handen 

van zyn volk gevallen zyn; wat burgers en ingesetenen deser stadt 

daaronder zyn geweest , en of hy in verbeelding is geweest , dat door 

al dat moorden de Hollanders bang voor hem worden souden. 

Ad abt. 36. Twee Mardykers die op Grissee en drie Europeers die 
by Pouk) Minata syn gekregen , sooveel hem bewust en bekent gemaakt 
is, maar ontkennende ooyt ordre tot massacre te hebben gegeven , zelfs 
niet by wyse , alsof hy 't wel lyden mogte , want hy nooy t bloedgierig 
geweest is, en hem gevolglyk daarom trend ook niemand kan beschul- 
digen; ondertusschen het egter wel wesen koude, dat het in actie en door 
de zyne geschied was, gelyk dat de oorlog ook gemeenlyk medebrengt* 
Abt. 37. Wat voor gedagten hy gemaakt heeft als men zyn volk 
vjm Sttmanap verjoeg en schielyk doortrok tot op Jamplong? 



Digitized by VjOOQ IC 






80 

Ab akt. 37, Toen dagt hy dat het ten eenemaal met hem gedaan 
was, want de tyding quam dat Sampang al over en Sassra van Watoe 
Bessi bereits ook op de vlugt was, die egter siende dat onse troupes 
niet verder quamen, gem. plaats op nieuws weder geoccupeerd had^ 

Abt. 38 

Art. 39. Wat verbeelding hy heeft gehad , wanneer *8 Compagnies 
volk sooveel maanden op Jamplong bleef liggen sonder hem verd» 
aan te tasten? 

Ad abt. 39. Dit stil liggen had hem groot quaad gedaan en zeer 
veel volks gekost, meer als twee duysend man waren gestorven en 
vergaan, alleen maar gerekent uyt degene, welke successive siek uyt 
den train terug quamen , hoewel hy gehoord had , dat het onder de 
Sumanappers ook niet beter gesteld is geweest, maar hoe daaromtrent 
onder de Europeesen was geweest, had hy niet kunnen ervaaren. 

Abt. 40. Wat zyn voornemen geweest is in dese rebellie, om als 
het hem naar wensch was gegaan verder uyt te voeren? 

Ab art. 40. Hy had zig nooyt laten voorstaan te overwinnen, 
maar wat hy gedaan had, was geschied tot syn behoud en defensie. 

Abt. 41 

Abt. 42. Waarom hy na de verovering van Grissee en op de 
beweging onser troupen op Jamplong, niet liever de partye gekosen 
heeft sig aan de Compagnie te onderwerpen, als de vlugt te nemen, 
en hoe hy het laatste heeft werkstellig gemaakt ? 

Ab. abt. 42. Cyt vreese dat geen pardon voor hem te verkrygen 
was , want de major en keyser hadden het hem by een brief door 
bestelling van een adjudant wel aangeboden pardon voor hem te 
zullen uy twerken , als hy overkomen wilde , dog daarvan nader geen 
verseekering kennende krygen , nog antwoord op zyn brief die hy 
aan gesegde officieren, nevens duysend Spaansche matten voor den 
eerste en vyf honderd voor den laaste met den adjudant terug sond, 
ongeagt hem dat soo vast beloofd was, soo had hy gevolglyk alle 
hoop moeten opgeeven , 't uyterste egter nog afgewagt en eyndelyk, 
tot de vlugt geresolveerd, welke hy verklaart in diervoegen te «yn 
Werkstellig gemaakt. Onze troupen tot aan Balega zynde genaderd, 
had hy zig na Arosbaya op een van de vaarttiygen laten brengen, 
die soowel daar als veele andere in de rivier van Mabyoe aan de 
binnenkant van Bancallang, gelyk ook in de rivier van Panjo Sanka 



Digitized by VjOOQ IC 



81 

gereed lagen, en al bevorens met goederen waren afgeladen; met eetl 
getal Tan wel daysend stnx vaartuygen, zookleynals groot, was men 
na de Baviaan (Bawean) overgestoken, dog niet aan de wal gelaten; 
hy hadde toen de goederen , die in de rivier Halayoe en Pai\jo Sanka 
zyn afgescheept, in zyn vaartnyg laten overbrengen en daarmede 
weder onder zeyl gegaan na de rivier Bentaw, behoorende onder 't 
gebied van Banjer , alwaar een sendeling van den sultan bij hem was 
gekomen, die hem duysent Spaanse matten afgeëyscht, dog niet 
meer als vyffhonderd getrokken had; de rivier van Banjar vervolgens 
gullende opzeylen, was hy door de westwinde soover weder in zee 
gedreven, dat hy geen land meer sien of bekennen kon, hy hadde 
daarop wel driQ maanden lang gesworven , seer veel ellende nytge- 
staan, ja wel genoegsaam twee maanden sondcr eeten of drinken, en 
ten laatsten soo ver heene geweest , dat hy tgeene twee etmaalen nog 
80U hebben goedgemaakt; eindelyk was hy aan 't land van Banjer 
weder ter houw gekomen , had Sassra nevens zyn vrouw en de meesten 
van 't geselschap te voet na den sulthan opgesonden , en admissie door 
een brief van ged. Sassra na verloop van IJ maand bekomen, waar na 
^y de rivier selfs opgevaren en dus op Banjer gekomen was , liftende 
voor de rivier een Engelsche chialoup leggen , en wel de eygenste die 
zyn jongste soon op Bancahoeloe gebragt heeft, die van Passir zullende 
retoomeeren, gevallig omtrend zyn verblyfplaats wasgeankert, opheb- 
bende buyten voorwaarts gemelden Mr. Joen, nc^ een tweede hoofd, 
die sig meester 'Qarki liet noemen , aan dewelke hy veertig duysend 
Spaanse matten van de daar weder opgegravene vyftig duysend toe- 
vertrouwt, en nevens een goude kom van hondert en veerthien en 
een goude pinangdoos van hondert en sestien realen op gem. bodem 
ter bewaring overgegeven hadde; waarmede deselve, zoo op Banjer 
gesegd wierd , na Batavia onder zeyl waren gegaan , in plaatse dat sy 
volgens de afspraak aldaar soolange hadden moeten vertoeven, tot een 
vertrouwd persoon synent wegen van Banjer daarom afgesonden was. 

Art. 43. 

Art. 44. Werwaarts zyne vlugt is geweest, met wat contanten, 
goud, silver, juweelen en wes meer, en waartoe het eene en het 
andere, mitsgaders hy selfs ook tsedert die tyd vervaaren is? 

Ad. aut. 44. De vlugt was genomen met seventig duysend Spaanse 
niatten, wel een picol goud, een halve picol silver, een groene en 
X 6 



Digitized by VjOOQ IC 



82 

vyff groote gesette diamanten, en nog dnysent stucx diamanten tot 
't lyff van zyn dogter Radeen Ayoe behoorende, die ook op Banjer 
onder haar verbleven waren; van 't verdere waren thien duysend 
Spaanse matten aan den snlthan en de groeten aldaar gespendeert^ 
agthien dnysend had hy wel nytgegeven, om veertig duysend was 
hy door 't Engelsche vaartnyg bedrogen, en twee daysend waren 
met hem overgekomen, aan goud had hy nog vyfentwintig katjes 
aan boord van 't Engelse schip Onslow gebragt, dog niet meer als 
vyff terug gekregen, die nu met hem overqnamen, nevens de sea 
vermelde ringen, behalven nog drie andere met diamanten beset, 
item ^n kist met alderhande fijne kleeden, en verscheyde medicyn- 
sakken van zyn wyven , waarin ook nog goud , geld en juweelen soa 
geborgen weesen; dog hy kon niet seggen of 't van importantie is, 
maar zyn zoon had rykelyk goud en juweelen medegebragt, onder 
anderen ook twee fraaye kritsen, waarvan de scheede en 'thegt van 
de eene op zyn Macassaars en van de andere 't hegt op zyn Balys 
met diamanten was beset, afïirmeerende zyn aangebragt goud wel tot 
vier hondert realen aan swaarte. 

Abt. 45 

Abt. 46 

Abt. 47 

Abt. 48. Wat gedagten hy gemaakt heeft doen hem de tyding 
to^ekomen is, dat deze zyn zoon regent van Madura geworden was, 
mitsgaders hoe, waar en van wie hy die tyding gekregen heeft? 

Ad abt. 48. Die tyding had hy op Banjer gehoord, van een 
vaartnyg dat van Grissee terug quam, terwyl hy nog in de rivier 
lag; hy betuygt daarover groote blydsehap, dat niettegenstaande zyne 
misdaden egter zyn zoon die gratie bewesen is. 

Abt. 49 

Abt. 50 

Abt. 51. Hoe hy eyndelyk in handen der seheepsoverheeden geko* 
men is , die hem herwaarts hebben gebragt ? 

Ad abt. 51. Ses k seven dagen na zyn komste op Banjer was 
de Hollandse brigantyn daar ook gearriveert, den gesaghebber voor 
de tweedemaal versogt zynde was eyndelyk by hem gekomen; hy 
hadde sig aan denselven bekend gemaakt, met versoek dat hem 
geliefde mede te nemen na Batavia, dog sonder reguard te nemen 



Digitized by VjOOQ IC 



83 

op de presentatie van twee duysent Spaanse matten , had't de gesag- 
hebber finaal geweygerd , onder een llaauw voorwendsel y dat hy een 
YTj man en om te negotieeren hier gekomen was. maar niet om hem 
op te soeken, dog soo men hem brieven wilde medegeven, die sou 
hy bestellen; hy hadde sig daarop by den snlthan vervoegd en zyn 
beklag gedaan, maar tot antwoord bekomen, 't was hem ook niet 
geraden met dat vaartnyg na Batavia te gaan, hy mogt wel eerst 
schriflelyk om pardon versoeken , de snlthan son 't ook doen , en hem 
intusscben wel weten te bergen op een plaats int gebergte, daar hen 
niemand vinden sonde, tot soo lange antwoord van Batavia terng 
qoam. Egter hiertoe in 't geheel niet inelineerende, ook vr^^nde 
dat de Compagnie nog onkosten om zyn persoon m<^e doen tot 
Terzwaaring van zyn qnaade zaak, en sig verbeeldende dat den lieer 
Commissaris nog op Som*abaya son vinden , zoo hadde hy geresolveerd 
derwaarts te gaan, om zig de Compagnie en den heer commissaris te 
onderwerpen, waartoe ook des snithans permissie in persoon en 
genoegsaam door alle groeten versogt, dog niet verkregen had; 
zynde daarop tot een besiny t gekomen in stilte den weg na Sonrabaya 
in te slaan, inkomende in de rivier was hy door de Hollandsche 
brigantyn g'attaqneerd en hevig beschooten, dog des ongeagt door- 
gezeylt tot aan den morgen , wanneer hy eerst 't vaartnyg van Sasra 
tennist, en daarom teruggekeerd had. By den snlthan vervolgens 
zynde gekomen, presenteerde hem die voor de tweede maal in 't 
gebeigte soo lange te laten schuylen tot tyding van Batavia en 
pwdon voor hem verkregen was. Kort waarop op het Engelsehe 
sehip was aangekomen , aan dies Capitein hy zyn saak bekent gemaakt 
en 't woord van hem gekregen hadde, dat hy hem sonde medenemen, 
«1 selfs voor syn leven wilde instaan. Hy was daarop by den captyn 
um boord gekomen , dog hadde na een verblyf van vier k vyif dagen , 
uyt de correspondentie tusschen zyn en 't Hollandsche schip al bemerkt 
dat het om zjn persoon te doen was; waarover hy den capitein ook 
aangesproken en versogt had, liever vry na 't Hollandsche schip te 
nwgen ovci^aan, dan by wyse van uytlevering. Hy was egter door 
den capitein door hooge en dnure betuyging weder gernst gesteld; 
nogthans op sekeren morgen ter zyden van zyn vrouw en 't onver- 
^^agtste met geweer overvallen , gevleugelt , in de schuyt geworpen , 
en 800 op 't HoUandsohe schip gebragt. 



Digitized by VjOOQ IC 



84 

Abt. 52 

Qu : Of hy wel weet waarin hy denkt de Compagnie beledigt te 
hebben ? 

Antw. : Voornamentlyk hierin dat hy een Balyswyf getrouwt en 
t^en de Compagnie geoorlogd had. 

Qu : Of hy ter weereld niets meer weet bekend te maken dat de 
Compagnie diende te weten ? 

Aktw. : Hy moet bekennen ook die fout te hebben begaan , dat hy 
de nytgewekene princen in 't Malangs gebergte, volk tot assistentie 
hadde toegesonden, nadat de actie op Jamplomg was voorgevalleD, 
voegende ten laasten hierby een verzoek om verder aan Zyn Hoog 
Edelheyd te worden overgedragen, dat schoon hy wist groot qoaad 
gedaan en daarom ook groote straf verdiend te hebben, al egter hem 
't leven geschonken, mitsgaders zyn kinderen op Banoaholoe en Banjer 
in bescherminge genomen mogte worden. 



XII. KORT BEGRIP van hetgeene gedunrende de visite 
der comptoiren langs Java geordonneert is door den 
ondergeteekende, Gouverneur-Generaal, met zyn ver- 
trek van dies custe den Commandeur en Raad tot 
Samarang nagelaten ter opvolging en narigt, als ook 
ter verdere uytvoering van dien daar het üodig is, 
mitsgaders tot een rigtsnoer in de behandelinge der 
saken, totdat iets naders daaromtrent geordonneert 
mogte werden. * 

1. In den Oosthoek heeft de Compagnie op Java altoos het meeste 
spuls gehad ; het is dan in 't gemeen nodig dat op den Oosthoek ook 
het meeste agt gegeven werde ; dit is eene der reden die my geper- 
suadeert hebben inspectie van de meeste dier plaetsen te neemen. 

2. De vorige veelvuldige troublen aldaar voorgevallen, zijn meer 
gesmoort of toegedekt geworden, dan uyt den grond genesen; de 
laaste mag men hoopen, dat een eynde sullen gemaakt hebben aan 
alle de onlusten in die quartieren en het is onder Godes zegen ook 



1. Zie de aanteekeningen 1 en 2 oüdcr aan bladz: 62 hierboven. 



Digitized by VjOOQ IC 



85 

wel apparent; door de geheele veranderde forme van regering , die 
men denkt dat op dese voet dnursaam kan zyn. 

3. Madure heeft daartoe de gelegendheyd verschaft door de onbe- 
paelde heerschsngt van dies gewesene regent Tjacraningrad, of naar 
zyne proscriptie Radeen Djoerit, van den welken hier verder niets te 
seggen valt, dan dat hy thans een banneling zynde, egter altoos in 
't oog gehouden moet worden , om of hy in persoon , of iemand van 
de zyne of iets van hem te agterhalen mogte zyn. 

4. De oudste, en so het schynt de compagnie getrouwe zoon van 
desen gewesenen regent is onlangs door den ondergeteekende selfs 
voorgestelt als regent van Madure of eygendlyk van die districten 
op dat eyland, die van ouds onder die naam begrepen zyn, onder 
den titul van Radeen Depatty Satja ^ Diningrat, die hem voortaan 
sal moeten g^even worden. 

5. Bnyten den afstand der Sabandharyen , die generaal is aer 
geheel Java, heeft hy daarvoor belooft aan de Compagnie op te 
brengen vier dnysend Spaanse realen 'sjaars, nevens twaalff dny«end 
kannen clapperoly en sestig coyangs» cadjang , dog voor dit loopende 
jaar kan hy volstaan met de helfte van het geld en oly, sonder 
cadjang; maar anno 1747 moeten de twee eerste articulen compleet 
en van de cadjang veertig coyangs inkomen, en van anno 1748 af 
moet alles compleet wesen; vid: de poincten daarvan opgesteld als 
eene bylage deses L*. A. . 

6. Dit is dan hetgeene by myn aanwesen met den tegenwoordigen 
r^ent van Madura verhjindelt is, de retroacta 't sedert zyne over- 
komste tot de Compagnie zyn ÜE. bekend en bij de ordinaire pa- 
pieren te binden; het voornaamste daaronder, dat ook daarom hier 
werd geciteerd, bestaat in de poincten hem voorgeschreven, en door 
hem in forma aangenomen , dewelke int generaal omtrend desen regent 
strekken tot een regul en voorschrift, vid: Bylagen lA B. * 

7. Voorts moet hy onder de nakominge van 'teen en an^^re ook 
gehouden werden tot eene personele opkomste ter voldoeninge van 
zyne verpligting; dit jaar egter, omdat hy vry wat werks binnen 



1. ils rfgent van Sidajoe hfetie hy Soers-di-niograt , nu echter kreeg hy den naam 

itia-di-nincmi 



▼an Satja-di-ningrat 
2. Zie boven N^ IX. 



Digitized by VjOOQ IC 



86 

zyn district zal hebben eer hetselve opgeruymt en weder in ordre is, 
soude hy van de reyse na Batavia geexcuseert kannen werden sdfc 
ook wel van de opkomste naar Samarang, soo hy daarvoor goede 
redenen weet te allegeeren. 

8. Men heeft hem gegeven twee pepattys .... 

9. Ook heeft men hem toegestaan op Bancallang te gaan resi- 
deeren , en dan sal van de militie die voor Sambilangan geschikt is 
by het reguleeren der guarnisoenen in den Oosthoek twee derde 
aldaar moeten leggen en de rest op Sambilangan, nadat hy voor haar 
sal hebben geapproprieert cene bequame plaatse tot posthouding op 
Bancallang voorn, daar agt off thien stukjes canon l^gen kunnen, 
waarna Sambilangan geheel gedemonteerd sal moeten worden, ma- 
kende van 4 of 6 stnkjes canon een batterytje op een der twee nyt- 
stekken voor de tegenwoordige benting, welken opstallen dan voor 
het vervolg snllen dienen voor logement en packhuysen. 

10. Die twee nytspringende hooffden moeten beyde in ordre ge- 
houden werden, omdat zy des noods beyde bequaam zyn tot dek- 
king van het vaarwater na Grissee, en hiertoe kan men ook nog 
vier stukken yzer canon van wat swaarder caliber in een der op- 
stallen van Sambilangan aan de hand laten blyven, tzy sess off agt 
ponders, de batterye in tyd van vi-eede kan wel volstaan met drie- 
of vierponders, ja zelfs tweeponders, en alles wat daar en op 
Bancallang legt, moet maar yser geschut weesen. 

11. Het intrest van de Compagnie bestaat dan thans omtrend 
Madure in het houden van dien regent tot een compleete voldoeninge 
van het beloofde, en hem onder eene vriendelijke en geschikte be- 
handelinge gedurig aan te setten tot verbetering van zyn land. 

12. Hieraan volgt aldemaast Sumanap en Pamacassan, thans 
weder van den anderen gesepareert , sooals het ook sal moeten blyven 
int vervolg. 

13. In Sumanap heeft men hersteld den jongen Tommagong 
Tsiacra Nagara, en de Radeen Ayoe zyne moeye nevens haar man 
IHnta Nagara de huur opgesegt. 

14. De laaste hebben egt er vryheid gekregen daar te blyven 
wonen off naar Sourabaya of Passarouang te gaan. 

15. Men heeft ook den eerstgem. geordonneert noch dese gewese 
administrateurs, noch eenige andere mantries, die niet van zyne 



Digitized by VjOOQ IC 



87 

partje zyn geweest, eenig leed aan te doen; dat heeft hy beloofd, 
en daartoe zal hy ook gehouden moeten worden. 

16. Zynepepattys zyn Poelang Djiwa en Poerba CoesBoema, waar 
van de eerste door hem selflfs gekosen , dog de laasten maar half van 
zyne smaak is, zynde bevorens wat meer geweest voor zyne tegen- 
partye; egter moet hy die beyde houden, omdat eensdeels de onge- 
wilde een beqnaam en geaccrediteerd mantrie is onder de Snmanap- 
pers, en aan de andere kant dit het beste middel is om deese jonge 
en nog vry wat onbedreven en onbezadigden knaap soo wat in 
toom te honden; ook heeft hy tot jaxas off regters gekr^cn de 
mantries Sawon Galeen Poespanagara, Pandje Mangoenagara en Wangsa 

Mangala, mitsgaders Martanagara tot of fiscaal, alle meest 

selfs door hem opgegeven, dewelke dan in hare diensten en fonctien 
behoorlyk moeten gemaintineerd werden, namentlyk int afdoen van 
dagelykse kleine voorvallen en civiele geschillen onder het volk, 
want verder mag hy niet gaan sonder de Compagnie , volgens het 
jongste voorschrift, dat stipt gevolgt moet werden, omdat Sumanap 
moet worden aangemerkt als de voorganger en het model van Pama- 
cassan, en wanneer men het eene in goedo ordre houde, heeft het 
andere ook geen swarigheid om uyt te spatten en volgt alsvanselfs, 
waarom men op Sumanap steeds de noodige toesigt moet houden. 

17. Men heeft ook om dese reden een detachement militairen onder 
commando van een officier , van Passourouang aff te lossen , voor Su- 
manap geprojecteerd en den Luytenant-Collonel van der Poll is reeds 
derwaarts gegaan om die afflossinge te laten geschieden, voor welke 
posthouding den regent aangenomen heeft een fortje te sullen be- 
sorgen, maar waar men hetselve begrijpen sal is niet gedécideert, 
het voordeeligste schynt te weesen die post aan de rivier te leggen 
by off omtrend Pama Vingie ^ of op het eynde van de soogenaamde 
diergaarden, daar een plekje van een hoog land, byna rondom met 
laag en sompig land gedekt, sig uyt de natuur sterk en daartoe be- 
qoaam vertoont; dog het is wat verre van de rivier, en die meteen 
voorpostje off een klein batterytje te dekken en het veldschansje op 
de hoogte te leggen, sonde misschien een expediënt wesen wat te 
nytgestrekt voor dat kleine guamisoen; het beste zal dan wesen dat 

1. Ze1£s by benadering niet te gissen welke plaats, waarvan de naam door den 
co(ust destyds in Indie is verliaspeld, hier bedoeld is. 



Digitized by VjOOQ IC 






/• 



88 

den ingenieur Huiler, nadat hy de nieuwe kaart van Grissee met 
desselfs environs sal hebben afgemaakt dit acces nader vestige en 
vervolgens het b&te kiezen. 

18. De verpligting van desen regent, om jaarlykx 12500 kannen 
klapperoly en 50 coyangs catjang te leeveren, met de mitigatie die 
omtrend het laaste articulvoor de eerste jaaren is gemaakt en wat 
hem verder is voorgeschreven en by hem aangenomen , kan nader ge- 
sien werden by de bylage L'. C. 

19. Het interest van de Compagnie is important en van veel 
uytsigt voor het vervolg omtrent Sumanap, bestaande hooflfdsakelyk 
daarin dat het land wel bestierd, wel bebouwd en verbeterd, de 
verpligtinge aan de Compagnie compleet gelevert en op de sluykeryen 
goede agt gegeven werde , hetwelke een geduurig voorwerp der attentie 
van de ministers moet wesen. 

20. Famacassan geeft de helfte van hetgeene Sumanap contri- 
bueert. Vid: Bylage L\ D, 

21. Men heeft daarin gesteld Maas Mail onder den titul van de 
voorige regenten, Radeen Aria Adicara, dog hem geen pepattys of 
andere hoofden toegevoegt, maar gelast die ter preuve selfs aan te 
stellen en vervolgens de confirmatie en approbatie van de compagnie 
te versoeken en af te wagten na bevinding van saken. 

22. Zyne pointen zyn met veranderinge der namen deselfde als 
die van Sumanap, dog een militaire posthouding heeft men daar 
niet noodig geoordeelt en kan ook na gedagten wel gemenageerd 
werden. 

23. Om deese laaste reden heeft de Sumanapper versogt, dat 
die van Famacassan volgens het oude gebruyk ook een derde mogten 
contribueeren tot het onderhoud der posthoudinge op Sumanap, waar 
over zy zig met den anderen in der minne' mogen verstaan. 

24. Belangende Famacassan valt ten opsigte van *s Compagnies 
interest niets anders te zeggen als omtrent Sumanap. 

52. Fassourouang met de daaraan ten oost en westen grensende 
districten van Bangar en Bangil zyn arme landen, die in haar selfó 
seer onbevolkt en nu door de geduurige stroperijen der Malangers 
tseedert veele jaaren nog meer bedorven en geruineert zyn. 

26. Alle mogelijke middelen moeten dierhalven worden aangewend 
om dit land weder op te beuren. 



Digitized by VjOOQ IC 



89 

27. Want Passourouang heeft vele avantages van de natuur, een 
vaarbaare revier en goede situatie voor den handel, een land dat 
altoos bezayd werden kan , omdat het van de bergen bev<^igt werd , 
en een goed terrain daar alles groeyen wil. 

28. Men heeft ook deese regenten weynig off niets opgelegt, om 
aan de (Tompagnie op te brengen, ten eynde haar des te meer aan 
te moedigen tot verbetering van het land, en haar selfs laten vol- 
staan met de bloote belofte van jaarlyx aan de Ck)mpagnie te leveren : 
Banger, drie picols wax, Bangil drie eoyangs rys en Passourouang 
sestig eoyangs rys, dog anno 1747 dertig, 1748 veertig en anno 
1749 eerst de volle tax van sestig , zynde voor dit jaar geheel geëx- 
cuseert,waar benevens zy, zoowel als die van Madure alles wat haar 
land verder uytlevert aan de Compagnie moeten geven voor betaling 
by preferentie. 

29. Soerabaya thans de Compagnie geheel en al, ja alleen toebe- 
hoorende, is door den heer Commissaris Veryssel gesteld onder ver- 
pligting, by de bylage L*. E. te sien. 

30. Een important artieul onder die verbindtenisse is den opbreng 
van 700 eoyangs rys of by misgewas 500, en voor het overige 2000 
^ttansche realen in gelds, met dit jaar in de maand October aan- 
staande te beginnen. 

31. Het is dan zoowel van de uyterste noodsakelykheyd als aan- 
gelcgentheyd , dat die menschen al aanstonds tot een compleete nako- 
minge van hare belofte werden gehouden. 

32. En soo men om haar daaraan te gewennen van Batavia 
menschen send om de rys, die zy aldaar gekogt en betaald sullen 
hebben op Sourabaya off elders in den Oosthoek te ontfangen, dat 
die menschen spoedig voortgeholpen werden. 

33. Buyten dese ryst kan Sourabaya nog veel producten voort- 
brengen, soo de regenten haar werk maar maken van de bebouwing 
der landen, een vigilant hoofd kan de Compagnie daaromtrend van 
veel nut zyn en nimmer gedaan werk krygen, omdat hy een ruym 
(veld) voor sig heeft om zynen iever daaraan te besteden. 

34. Hoedanig nu Soerabaya thans gesteld is tot een hoofdcomptoir 
om de Oost, egter allesints gesubordineerd aan Samarang, kan UE. 
nader blyken uyt de huysselyke schikkingen omtrend de huys-en 
guamisoenhouding in den Oosthoek by de notulen van het gebesoi- 



Digitized by VjOOQ IC 



90 

gneerde en voorts gearresteerde ook ten deele reeds geeflfectueerde 
nader te sien in de bylage L\ F. 

35. Onder dese schikkinge is ook eene notable veranderinge ge- 
maakt omtrend Grissee en nademalen dese plaats , soowel als alle 
de stranden de Compagnie nu nog veel meer waardig geworden is 
tsedert dat de voorsz. stranden door den Soesoehoenang jongst geheel 
en al aan de Compagnie zyn afgestaan, soo kan men UEd. soowel 
als de ministers in den Oosthoek niet genoeg recommandeeren het 
favoriseren van deese plaats, soo gelegen voor de bovenlandsche 
negotie, door de naby deselve uytloopende mond der revier Solo, 
welkers valsche correspondentie met de rivier Awe door het le^en 
van twee dammen en het plaatsen van eenige Europeesen op Patanta 
thans gestopt is, en voor de buytenlandsche door hare fraye situatie 
voor die van Bomeo of de zoogenaamde Overwalders. 

36. De regenten van dit dtstrict en de verdere die van Toeban 
af en beoosten hetselve nog resteerden, om de 5000 coyangs rys by 
het contract van den 16" November 1743 van de Soesoehoenang be- 
dongen, met de nog manqueerende 800 coyangs te accompleteeren 
distinctelyk by de bylage L». G. zynde de obligatoire acte van hare 
leverantie te sien en aangewesen, moeten al aanstonds in dit eerste 
jaar vooral tot een compleete voldoening van hare verpligting worden 
gehouden, want de twee hondert van Toeban moeten allen op Rem- 
bang gelevert werden, de overige ses hondert raken den Oosthoek, 
en dewyl het daar seer gemakkelyk is voor de scheepen te laden, 
en van daar voorts door de straat Madure naar de drie Oostersciic 
gouvernementen te vertrekken, werwaards men gewend is byna die 
quantityt ryst jaarlyks tot provisie te senden , soo sullen UE. m )eten 
sorgen, dateraltydt bequame subjecten aan de hand zyn tot lootsen 
om de scheepen , die ten dien eynde derwaarts gesonden zullen werden 
over de bank by Bedoio en over die by Quo Anjer te lootsen, beyde 
modderige ondiepten daar egter scheepen niet dieper als 19 en 20 
voet gaande met de volle en nieuwe maan over kunnen, en dewelke 
de eene pas een myl, en de andere circa drie myl breed, mitsgaders 
de eenigste droogtens zyn van naam , die in dit vaarwater leggen en 
de scheepen hinder toebrengen kunnen in haare reyse. 

37. Wat nu omtrend de plaatsen die direct onder Samarang sor 
teeren hooflfdsakelyks te seggen is, bestaat wel meest in het voor- 



Digitized by VjOOQ IC 



91 

gerallen'tot Samarang en aan het hoff, hetwelke door de meeste der 
ministers persoonlyk bygewoond zynde hier ook maar summierlyk 
behoeft te werden gerepeteerd. 

38. Vooraff sal men hier nog noteeren, dat Toeban thans onder 
Eembang staat volgens de schikking door den heer Commissaris 
Veryssel gemaakt en in dese visite ook in diervoegen gelaten, ge- 
volgelyk met het Toebangse district of desselfs oostcrlimieten het 
gesag der Sonrabayse ministers ophoud. 

39. Dat men aan het scheepstimmervolk op Rembang gepermitteerd 
heeft na het absolveeren van de los en moddervaertuygen voor Ba- 
tavia nog een bark aan te maken en deselve gaende te houden, tot 
dat het werk op het veel beter gelegene eyland voor Japara aan de 
gang is , dog dat na deesen op voors. Rembangse werff maar sullen 
gemaakt worden los en kleyne kruysvaartuygcn , gelyk de stroo 
pantjallangs , waarvan er dit jaar nog ses moeten werden aangemaakt 
800 suffisant van timmerwerk als het sonder de zeylage te benemen 
immers vallen kan, ten eynde van langer gebruyk te weesen, dog 
toegetuygt even als de inlandse, om niet van verre bekend te zyn. 

40. Het overige van den Rembangsen omslag moet met de baas 
OTogaan na Japara en sooveel timmerluyden daarby als daartoe te 
persoadeeren zyn, dog vermits het werken op een eyland gelyk de 
Nesse, die menschen niet seer behagen sal, zo zy niet tot Japara 
Toorm. een aparte colonie stigteu , daar met wyf en kinder wonen , 
en bnyten het dagloon van de Compagnie nog iets verdienen kunnen , 
80 zullen UE. en den resident Falk onder wiens bestier dese werff 
nu hooffdzakelyk staat, haar uytersté vleyt moeten aanwenden om de 
Kembangse timmerlieden naar Japara over te lokken, en by deselve 
nog andere van den eygen landaart aan te queeken. 

41. Ook sal men moeten voortgaan met de besorging van genoeg- 
saame steen en kalk tot Japara tot voltooymg van de opstallen 
op dat eyland voor reekening van de Compagnie, soo als nader te 
8ien is by de besoigne op den eersten Juny tot Tagal gehouden over 
de resterende poincten van Java , die de bylage is onder L' G. 

42. De Residenten van Rembang en Japara, hebben ook eenige 
mentie gemaakt van verschikking omtrent de dessas , onder daar niet 
thnys hoorende regenten gesteld, schoon naby die plaatsen gelegen, 
in den laatst^em. voomamentlyk over de kleinheyd van dat district , 



Digitized by VjOOQ IC 



-n^- 



92 

schoon thans wat meer dan bevorens , beswaard met de diensten van 
de Compagnie door de voors. nieuwe timmerwerff, dog de tyd heeft 
niet toegelaten die saken omtrent haare en misschien ook wel in 
^^ejU^oegen omtrent andere districten te ondersoeken en in orde te 
brengen, weshalven UE. dat al nog moeten doen, dienende de Hooge 
Regering van India van berigt vóór de maand October, opdat men by 
het verschynen der strandregenten tot Batavia daarinne kan voorsicn. 

43. Tot Joana legt nu een ondercoopman als resident , zynd^ den 
ge weesenen secretaris van Goens, door den ge weesenen i-esident Tout- 
lemende met avancement tot de qualitey t van ondercoopman op Sama- 
rang vervangen; men meent dat er wel een schip van die residentie 
komen kan om rys te laden, en indien dat soo is, gelyk U£. nader 
sullen moeten ondersoeken , soo legt dit plaatsje gelyk voor den han- 
del , als ook wel gelegen voor de rysleverantie ayt de naburige landen 
van Patty en Grobogan, ook gedekt voor de weste- en noordweste- 
winden door de hoek off liever het hoogeland van Japara, soodat 
men daar in de quade mousson vry secuur laden konde. 

44. Niettemin oordeele ik, dat dese leverantie en affscheep op 
Joana moet geschieden sonder prejuditie van het alzo wel gelegene 
Qualla Damak en is men voorleden jaar genoodsaakt gewceat de 
rys van daar na Samarang over te brengen met inlandse vaartuy- 
gen, omdat het nieuw, dog qualyk gemaakte pakhuis deselve niet 
bevatten konde, maar wegsonk, soo meene ik egter dat dit moet 
hersteld worden ten koste van degeene, die dat pakhuys soo qualyk 
geordonneerd en opgetimmerd heeft, dat het de Compagnie sooveel geld 
koste sonder gebruyk daarvan te hebben, hetwelke UE. nader sullen 
moeten ondersoeken en verbeteren, want als de rys op de plaatse 
der leverantie selfs kan affgescheept worden, geschied het sekerlyk 
met minder ongemak en kosten, als dat dezelve eerst van de eene 
plaats na de andere moet worden gesleept. 

45. Het is te hoopen, dat het avancement van den resident die 
hier legt tot ondercoopman en de recommandatie die men aan de 
regenten in persoon gegeven heeft, de landsdiensten in dit district, 
daar nog veel in te verbeteren is, merkelyk sal doen voortschieten , 
en daartoe sal het niet quaad syn dat de voorgenomene opruyming 
van de landweg van Samarang naar Damak worde voortgeset en 
tot perfectie gebragt , want het is zeeker , hoe meer men selfs het 



Digitized by VjOOQ IC 



93 

oog kat gaan over het land, vooral in het aanqneeken der prodncten ^ 
hoe me^r men de goede gevolgen daarvan onder Godes zeegen te 
wagten heeft. 

4€. En op de klagte van de regenten, dat hare buren de landen 
van Coedoes, Patty en Grobc^an , sig 't sedert eenige tyd onttrokken 
hadden de onde verpligting om haar in de leverantie van het tóut 
behulpsaam te zyn, heeft men dat weder op den ouden voet gesteld 
en daarop sal het ook gehouden moeten worden. 

47. . Van Samarangs domestique gesteldheid zal men in deesen niet 
spreeken, dewyl men in verwagting is de daaromtrend gestelde ordres 
buyten des wel van eflTect sullen zyn op de mondelinge recomman- 
datien daartoe gedaan. 

48. Dog wat den Sabandhaer belangt sal men verwagten, dat den- 
selven sig voortaan met niets mesleeren sal, als met het eygentlyke van 
zyn dienst, dat is de inkomende en de uytgaande regten op de zeetol, 
maar niet met de op- en afgaande goederen , off de landtol , veel 
minder met persoonen die een pas moeten hebben om na boven te 
gaan, ja zelfs niet met de bazaars, want dat heeft geen betrekking 
off eygenschap tot off met zyn dienst , en soo ÜE. oordeelen , dat er 
op de bazaar voor het houden van de kraampjes op het verkoopen van 
die goederen op die plaatsen iets betaald kan worden, zoo zal men 
die bazaars veel liever apart verpagten , gelyk tot Batavia geschied , 
soals ook de topbanen en de hoofdgelden der Chineese, het slagten 
van buffels , en soo er verder eenige gemeene middelen tot verbetering 
der inkomsten te vinden zyn, en over het eene zoowel als over het 
andere sullen ÜE. ten spoedigste hare consideratien moeten opgeven 
aan de hooge regeering. 

49. Men denkt ook dat het voors. hoofdgeld der Chineesen op 
aQe andere plaatsen, daar Sabandhaars zyn thans kan werden ^eïn- 
troduceerd sonder eenige swarigheid, op den voet als hetselve op de 
onderhorige comptoiren dit jaar nog wel annex kan zyn aan voors. 
Sabandhaars plaatsen , dat UE. mede nader examineren en op hetzelve 
des noods jeen kleyn reglement maken kunnen, dat men in de pagt- 
couditien insereren sal, zoo het maar vroeg genoeg op Batavia komt, 
weshalven ook dit articul spoed vereyscht. 

50. Het is wel waar, dat door dese veranderingen de inkomsten 
van een Samarangs Capitain off hoofd der Chmesen grotelyx dimi- 



Digitized by VjOOQ IC 






94 

nueeren, soo niet ten naastenby geheel tot niet loopen sullen, maar 
daaraan is weynig verbeurt, want gelyk de oude instellinge der 
officianten, zoowel op Batavia als elders maar geweest is, om haar 
onder dien titul te doen zyn de voorspraken harer natie, waarby na 
dato nog eenige weynige voorregten gekomen zyn, die egter weer by 
usurpatie als wettig zyn uytgedyt in den volgenden tyd, soo kan 
het ook nog in desen dagen toerj^ken dat zulk een persoon zy primns 
inter pares, en die eere, nevens eenige avantages, die hem zyn 
aanzien onder zyne natie van zelfs genoeg toebrengen, om door de 
negotie en andere gepermitteerde wegen en middelen zyn bestaan en 
voordeel te vinden , sufficieert om iemand uy t de voors. Chineesen sulx 
steeds met gretigheid te doen ambiëren, vooral op een plaats als 
Samarang, daar sulk een officiant vry wat geextolleerd werd en daarom 
is het al ruym soo goed, dat de differente pagten, die daar thans 
staan te vallen, ook door andere kunnen worden aangeslagen, als 
dat alles onder den titul van Sabandhaar in één persoon met het 
ampt van Capitain vereenigt zy. 

51. Onder den afstand der stranden geheel en al aan de Compagnie 
jongst van den Soesoehoenang op Soeracarta geobtineerd, volgens de 
copia van de daaraff geformeerde acte, desen onder L' H annex, is 
ook begreepen dat van de Sabandharyen langs dezelve voortaan geen 
reekening sal worden gedaan aan Zyn Hoogheyd, maar dat dezelve 
geheel en al aan de Compagnie zyn. Hieruyt volgt UE. verpligting 
om geen middelen onbesogt te laten, dewelke, zonder aanstoot te 
geven aan de inlandse regenten en gemeenten, kunnen strekken tot 
verbetering van dat fonds, waaromtrent onlangs een favorabel besluyt 
voor den handel tot Batavia genomen en de vaart van de Overwal 
weder voor Grissee en Samarang opengesteld is, waarby men thans 
tot nadere explicatie dier orde heeft verklaart, dat die vaart wel in 
het komen sal moeten geschieden bepaaldelyk in deser voegen , maar 
dat de vaartuygen weder derwaarts vertrekkende of nieuwelings der- 
waarts geëquipeerd wordende , van alle plaatsen op Java , ilaar de 
Compagnie residenten heeft , kunnen afvaren , tot gemak der negotianten 
dewyl die soo suspect niet zyn als de komende, schoon niettemin 
die vaart altoos veel toesigt en oplettendheyd vereyscht. 

52. Aan dese mitigatie der voorige restrictie tot verbeteringe van 
den handel op Java, moet egter geen al te ruyme interpretatie g^- 



Digitized by VjOOQ IC 



95 

ven worden, want ten ware het anders in der tyd wierd verstaaa, 
800 brengt de sin der ordre, soowel als het interest van de Compagnie 
Tooralsnog mede, dat onder de Overwal maar werden verstaan het 
groote eyland Bomeo, en gelyk de communicatie tusschen Java 
en alles wat beoosten hetselve legt van outs verboden is, dat alsoo 
ook hetgene bewesten legt, vooral Banca en Palembang hieronder 
niet begrepen zy, ten minsten niet so onbepaald, dat het eene deure 
tot allerley morssing openen kan, veel min de vaste cust van ^falacca 
tot China toe, dewyl die vaart sonder eenige belemmering off beletsel 
voor den navigant wel kan bly ven op Batavia alleen , off ten minsten 
vooraf en wat onlangs toegestane vryheeden aan de Palembangers 
betreft, om het thm, dat zy by ignorantie van het verbod op Java 
aanbrengen mogten aan de Compagnie te mogen leveren, die parti- 
culariteyten zyn UE. bekend en moeten in dier voegen werkstellig 
gemaakt worden. 

53. En dewyl men dns ongevoelig op het articnl van den handel 
geraakt is, so zal men ten opsigte van die der maatschappye nog 
byroegen, dat men onaangesien de vaart der burgers op Java ten 
diensten van de Compagnie noodig geoordeelt heeft, dat hare pack- 
bnysen, ten minsten op Samarang en Grissee, steeds voorsien worden 
gebonden van hetgeene de Overwalders gewent zyn thans van par- 
ticulieren in te coópen, en dus veel tyds niet eens krygen kunnen, 
sollende den verkoopsprys UE. teffens van Batavia werden aange- 
schreven, wanneer zy, gelyk haar by dese gelast werd, van die goe- 
deren eenen matigen eysch komen te doen ter preuve. 

54. Nevens den afstand der voorschreve stranden aan de Com- 
pagnie, ook onlangs verkregen zynde het regt om de binnenlandse 
tollen op Java te mogen reguleeren naar welgevallen, gelijk de 
voorgeciteerde bylagen L' H. aanwyst , zoo zyn daaruy t voortgevloeyt 
de publicatie nopens het afschaffen der tollen in de Bovenlanden, het 
introduceeren van een landtol aan de stranden , op de weegen die na 
boven gaan, voor de op en affgaande goederen, nader by de besoigne 
van den eersten hujus bepaald en nog nader by de pagtconditien te 
bepalen, omdat men die strandtol apart van district tot district sal 
Terpagten onder ultimo July aanstaande, gelyk ook die van het 
chiappen der cleeden inlands geweest op de bovenbazaaren , de eenigste 
tol, die in de Bovenlanden overblyft, item de vc^lnesten en Ked^ 



Digitized by VjOOQ IC 



96 

doese tabak alle UE. reeds bekend, soo sal men ten opsigte van dit 
alles maar zeggen, dat dewyl dese gemeene middelen grotelyx contri- 
bueeren moeien tot het bestaan van do Compagnie op Java, ÜE. 
ook ten spoedigsten sullen moeten opgeven , wat zy vermeenen mogten 
nog te weeten tot verbetering van dezelve , om daaraff nog gebruyic 
te kunnen maken in de pagteonditien , dewelke met ultimo hujus aj 
onder de persse sullen moeten syn om tydig by een yder bekend te 
werden. 

55. Maar wat de inlandse regenten aangaat langs dese stranden 
thans onder de Compagnie alleen staande, vallen nog vier poincten 
te remarqueei'en , die van geen geringe importantie syn: 

1°. Dat men thans bedagt moet wesen om de regeering der vol- 
keren onder die regenten zoo gemakkelyk voor de gemeente en pro- 
fitabel voor de Compagnie te maken, als immers mogelyk is, waardoor 
men hoofdsakelyk verstaat het limiteeren van die onbepaalde magt, 
die zy zig aanmatigen, zoowel over crimineele als civile gevallen, 
en tot het doen opbrengen van exorbitante contributien , sodat er 
voor de gemeente byna niets overschiet en haar de lust benomen 
werd om het land te bebouwen. 

2°. Dat nadien de voors. regenten voortaan aan de Compagnie 
sullen moeten opbrengen hetgeene sy bevorens aan .de Soesoehoenang 
etc. gewend waren te contribueeren , hetwelke men ten opsigte der 
hooffdgelden meest geschikt vind naar eene oude taxatie der tjatjas 
off huysgezinnen , waarinne sekerlyk door' den tyd veel verandering 
moet gekomen weesen, UE. met den eersten hieromtrend de noodige 
informatie moeten neemen, al was het ook maar provisioneel voor 
dit jaar, door den eygen opgave der regenten, welkers deugdelykheid 
off ondeugdelykheyd dog wel door het canaal der sabandhaars off 
andere landkundige menschen by de residenten na te gaan is, opdat 
men dezelve daarna kan laten doen de voors. opbreng in het najaar, 
en daarvan niets verloren ga wat de Compagnie indemniseeren kan 
.van hetgeene zy daarvoor aan den Soesoehoenang betaalt. 

3". Dat ook de soo even en passant vermelde opkomste der voors. 
strandregenten , haar selfs ten deele mondeling reeds aangesegt, door 
ÜE. nader in gedagten werde gehouden, opdat zy tegens ult^ October 
off medio November aanstaande op Bsltavia mogen zyn en dus ge^ 
wend werden aan die verpligting. 



Digitized by VjOOQ iC 



97 

4*. Dat eyndelyk ook zooveel mogelyk werde belet hare inhaligheyd 
by de betaling van de rys, die aan de Compagnie geleverd werd, 
met den gemeenen man weynig off niets daarvan te geven, schoon 
men wel weet dat alles op den tegonwoordigen voet niet belet kan 



56. Want ofschoon men om redenen er thans nog sooveel te doen 
is, dit jaar de voors. lysleverantie nog laten sal op den voet der 
twee vorige jaaren, soo moet er egter gezorgd worden voor twee 
hoofdsakelyke pointen in deesen, het eencn dat door de inhaligheyd 
der reenten den landbouw niet in verval gerake, en het andere dat 
de Compagnie nevens de agtcrstallen der vorige jai-en, tendeele nog 
maar ingepalmt, ook haar volle leverantie bekomen voor dit jaar, 
ea opdat dit laatste eenmaal moge geschieden , sonder het dwang- 
middel van het slnyten der revieren, waardoor de gemeente tot Ba- 
tavia nu twee jaren na den anderen in de maanden Augustus en 
September gebrek aan rys door sobercn aanbreng gehad heeft, soo 
hebbe ik gelast , dat de inzameling van voor d*E. Compagnie dit jaaj 
pari passu sal geschieden, op goede reckening door de residenten 
selfs, te gelyk met den opkoop die de regenten door Chineescn en 
alleriey slag van volk laten doen, en ik sal seer attent daarop zyn 
W die ordre geëxecuteerd sal werden, want dat is dog in meest 
aJIe zaeken de knoop die alles toebiud, dewyl niemand in deesen 
onkundig kan weesen van de intentie. 

Van de dienaren op Java sal ik alhier niets anders zeggen dan 
dat de schikkinge en verschikkinge om trend en onder deselve ge- 
maakt by voors. besoigne van primo Juny tot Tagal gehouden door 
UE. met den eersten Averkstellig sal moeten gemaakt werden, en 
dat ik voorts niet alleen voor nogmaals by deesen gerecommandeert 
sal houden de noodige vigilantie in de residenten en hooffden der 
plaatsen, tot verbetering van den landbouw, accressement der pro- 
ducten en tot voordeel van de Compagnie en de gemeente, waarby 
sy selfs ook selden schade lyden , wan t dat zyn de meest geper- 
mitteerde wegen om fortuyu te raaken en teffens eerc in te leggen. 

Maar dat ik ook in dier voegen tot slot van sakcn UE. nogmaals 

vil hebben aanbevolen eene precise nakominge en uytvoering der 

ordres in desen begrepen , totdat ÜE. omtrend het eene off andere 

iets naders van de Hooge Regeering van Indien werd aangeschreven , 

X 7 



Digitized'by VjOOQIC 



98 

met vryheid om by het eene off andere poinct te voegen hare coiwi- 
deratien, soo er nog iets voordecligers voor de Compagnie omtrend 
deese off geene dingen voorkomt na tyds gelegentheyd. 
(Onderstond:) Tanjongpoera den 9» Juny 1746. (was getekent) 

G. W. B" TAN Imuoff. 

Xlll. Obdonnantib voor Commissabisses 
Van Zve-en-Cominetrie-zaahn dvv Vaart en Hmukl 
van ParticuHcren in Indien. 

I. Tot Commissarissen voorm: zal altans en in *t vervolg werden 
verkoren een Kaad van Justitie als Pi-aesident, nevens ses Leeden, 
waar onder, als aan de hand zyn, een a twee Oud -Scheepenen, oi 
in 't geheel vier Dienaren en drie Burgers, zullende de Praisident 
800 wel als de Leeden eontinueeren , zo lange 't haar gelegentheyd 
en aanwesen zal toelaten, de Verkiesinge derselver aan de Hoge 
Regeeringe verbly ven , en dit Collegie in Rang immediaat naast dat 
van Hvctnraden volgen, mitsgadera ten hare dienste hebbe een Secre- 
taris , soodanig dat den PrsDsident en ses Leeden ook met eenen sullen 
wesen Commissarissen van de Bank, en de Bank-Cassier fangeeren, 
als Secretaris van Zee-en-Commercie-Zaaken. 

n. Deselve sullen in de Bank van Leeninge hare Vergaderplaats 
hebben, en ordinair zitten, wanneer er Zaken ter Rol gepresenteert 
zyn, Maandags, Woensdags en Saturdags 's morgens, van 8. tot 11. 
uuren, en extraordinaris, als z' daar toe versogt synde, de zake 
het vordert 

III. Voor dese Commissarissen zullen ter eerster Instantie moeten 
dienen alle zaken , directelyk de nu open gestelde , en verder in train 
geweest zynde, of nog te opene particuliere Vaart aangaande, 't zy 
wat Natie ook daar toe gepermitteert werde. 

IV. En dat wel specialyk tusschen Koopman en Koopman, over 
koop, huur of vragt van Schip of Scheepen, en derselver aangebragte 
of te vervoerene Cargasoenen , geheel of ten deele ; wyders alle zaken 
en geschillen, ook civiele Actiën van Injurie, kyvagie, enz. tusschen 
Koopman en Schipper, Koopman en Bootsgesel, Schipper en Schipper, 
Schipper en Bootsgesel, Koopman en Lootsman, Lootsmanen Schipper, 

.Inladers en Uitladers, Reders en Reders, Reders en Schippers, in 



Digitized by VjOOQ IC 



99 

zaken de Vaart betreffende , onder elkander voorvallende , daar onder 
ook Zaken van Bodemary en Assurantie op dito vaart; en zullen de 
Reeders voor den Schipper vcrschynen, in 't gcene op haar ordre 
njtvoert ; en laatstelyk de verschillen tusscheu Coopluyden en Boots- 
gezellen ter eene, en de hoorders of voerders der Los-Vaartuygen , 
Pakkers, Weegers en Los-Coelys ter anderen zyde; mitsgaders tus- 
schen vertolders en de Pagters van den In- en uitvoer dog dit laatste 
alleen, als eene provisioneele schikkinge, om verder volgens de Pagt- 
Conditien by de Hoge Regeringe gedecideert te werden, gelyk ook 
alle civiele zaken, onder voormelde Persoonen en over voorsz: Mate- 
rien voorvallende, en voor Commissarissen gebragt wordende, door 
deselve finalyk by aiTest zullen mogen werden afgedaan, sonder dat 
daarvan eenig appel zal komen te vallen, wanneer deselve niet hoger 
lopen dan tot een bedragen van twintig Kd: inclusive. 

V. En zullen Commissarissen in 'tregt sprceken gehouden zyn te 
volgen de Placaten op desen handel zedert de jongste openstelling in 
Ao. 1748. en 1744. g'emaneert, of nog te emaneeren, nevens het 
Reglement voor Vry-Schippers en Boots^esellen van hecden, en wyders 
de Wisbuyse Zee-Regten , zo ven-e geene speciale ordres of Placaten 
dö Indiase Regeeringe daar tegen stryden. 

VI. Voor dese Bank zullen parthyen niet vermogen te occupeeren 
by Advocaat of Procureur, maar zullen g*».houden weesen, in alles 
nwndeling geding te houden, en in Persoon te compareereu; dog by 
eenig wettig Excuus, ook eerbare Vrouwen, zullen iemand in haar 
plaatse mogen senden mits Advocaat of Procureur zynde. 

VII. De Citatien zullen daags voor de Rol, en Saturdags voor 
's Maandags moeten gedaan werden door een Bode, op zodanigen 
profyt en boete, als voor Commissarissen van kleene Zaken gebmy- 
kelyk is. 

VIII. Commissarissen de zaken tusschen parthyen niet konnende 
afdoen in der minne, of by wege van willige Condemnatie, zullen, 
des nodig oordeelende , de saken mogen laten beschry ven , tot Duplicq 
inclusive, dog niet verder, tenzy by de uytterste noodsakelykheyd , 
en dat gehouden zyn hare producten tot yders defensie over te 
leveren, op de Termynen, dewelke ter Secretarye van 24 tot 24 
nnren, of na bevinding van zaken, en nyterlyk van twee dagen tot 
twee dagen, zullen gehouden werden, dog alles peremptoir^ en de 



Digitized by VjOOQ IC 



100 

plano regt doen, en by goed regt, Provisie van Namptissement ver- 
leenen, en in het diflSnitive, Condemnatie en Absolutie, na bevinding 
van zaken. 

IX. De Vonnissen zo interlocutoir als diflSnitivc, sullen ter exe- 
cutie gesteld werden, als die van Commissarissen van kleene zaken 
egter sonder eenige termynen te houden, maar alles ten spoedigstcn 
zo Commissarissen zullen oordeelen te behoren; en zullen Commissa- 
rissen tot inning der boetens, en om de uytvoering der Executien 
zo ver 't personeel is, te helpen sterken, haren Bode tot Water- 
Onderschout houden. 

X. Die hem by eenig diffinitiv vonnis, ongerekent die ecne dis- 
positie over de waarde van twintig Rds. en daar beneden mogte 
includeeren, beswaard vind, zal do interjectie van appel moeten 
doen, binnen den tyd van 24 uuren, na de pronuntiatie van het 
vonnis, namptiseerende tefifens den veertigsten penning tot boete voor 
't appel; en als de somma boven de tien duyzend Rds. loopt, waar 
over het verschil is, den tachentigsten penning, waarna hy het 
versoek tot admissie sal moeten doen , by d'eerst aanvolgendc Verga- 
dering ,van den judex ad quetHy schoon ook maar 24 uuren na de 
interjectie voorvallen mogte; en na de obtenue van deselve, het 
appel op de aldereei*ste, het zy ordinair of extraornair Roldag, 
moeten prosequeeren, en ter roUe introduceeren , op poene van de- 
sertie, sonder dat selfs den Triumphant in prinm Instanlia versoek 
tot desertie zal behoeven te doen, maar sal het voorschreven appel 
alsdan eo ipso gehouden werden voor desert. 

XI. Tot spoediger expeditie van justitie, in saken de Vaart en 
Commercie betreffende, en van dit Collegie van Commissarissen by 
hoger beroep, 't zy in de tweede of derde instantie voor den Raad 
van Justitie of Schepenen komende, zal by beyde die CoUegien van 
Justitie alhier des Saturdags morgens, ten minsten wanneer parthyen 
van het voorenstaande departement ter roUe werden gebra^, gehou- 
den werden, eene extraordinaire of gepreviligeerde rolle, en deselve, 
dan wel de ordinaire Rol-dagen, die zaaken, 't zy bepleyt, of by ge- 
schrift voldongen, afgedaan werden, met zo veel kortheyt en accele- 
ratie, als den Appellations Regter oordeelen sal te kunnen geschiedeu. 

XII. Tot onderhoud deser Kamer, sal by 'tverleenen van Passen- 
of Licentie Brieven voor Scheden of Vaartuygen, voerende meer als 



Digitized by VjOOQ IC 



101 

25 Lasten, voor ieder Last vier en twintig stnyvers; tusschen de 
thien en vyf-en-twintig Lasten, twaalf; en onder de thien Lasten, 
ses stuyvers, per Last, ingevordert werden , om onder Commissarissen 
en Secretaris verdeelt te werden. 

XlIL 's Woensdags zullen Commissarissen, na 't aflopen van de 
Rol, zitten, om aan te horen, wat ten beste der Commercie door 
Koophiyden of Zeevarende zal voorgesteld werden, om, zo zy 't goed 
vinden j daar van de nodige voordragt te doen aan de Hooge Re- 
geeringe. 

Gegeven in H Casleel Batavia den 21. Oclober vl'. 1746. [: onderstond :] 
Ter Ordonnantie van haar Eds. den Gouvemenr-Greneraal en de Raden 
van India. [:was getekend] P. A. van der Parua, Secrets. 



XIV. Conditien ter opregting van de Bataviase Bank van 
Leening, en ordonnantie voor deselve dd. Batavia 
27 augs. A'. 1746. 

(Reeds gedrukt in het werk getiteld : De Bataviasche Bank-Courant 
1746—1794 door N. P. van den Berg) en vroeger, in de Neder- 
Undsche jaarboeken van 1747. 



XV. Ordonnantie voor 't Bataviasche Post-Comptoir dd. 25 
aug*. 1746 (de hoofdinhoud van deze ordonnantie is 
medegedeeld in de Nederl. Jaarboeken van 1747, 
bladz. 422.) 



XVI. Instructie voor de geswore Makelaars. 

I. Ten eersten zal niemand vermogen cenige wettige Makelaardye , 
't zy in Koopmanschap, Wissel, Assurantie, Actiën, Crediten, ofte 
andersints te exerceeren, onder wat praetext het ook zoude mogen 
wezen, zonder alvorens daartoe specialyk by de Edele Hoge Regc- 
ringe deser Landen gecommitteerd te zyn. 

IL Zullende derhalven op het Makelaardyschap van de geene , die 
<laar toe niet zyn g'authoriseert en op derselver Registers en Aan- 
teekeningen geen geloof geslagen, nog by de Banken van Justitie 
daar op Regt gedaan mogen werden , verder als een Getuyge, 



Digitized by VjOOQ IC 



102 

III. Een Makelaar zal zynen Meester, 't zy Koper of Verkoper, 
in alle Opregtigheyd dienen, en zynen last ten meesten profyte des- 
selfs getrouwelyk uytvoeren. 

IV. Zal meede gehouden zyn, alzulken last, als hem van iemand, 
voor zo veel zyne Bedieninge raakt, zoude mogen gegeven werden, 
hoedanig dezelve zy , ook secreet te houden , ende aan niemand open- 
baren , tenzy hy deselve van eenige Weeskinderen , ofte andere onder 
voogdye staande , die haar meuble ofte inmeuble Goederen zogten te 
alliëneeren , bekoomen hadde, in welke gevalle hy haare Monboirs 
ofte Voogden van zynen last, zonder eenige Simulatie, behoorlyk 
adverteeren zal. 

V. Zal niet vermoogen eenige Waaren ofte Koopmanschappen, in 
Conformite van zynen last , geprocureert hebbende , by hem te houden, 
om met deselve een goed Vrind ofte andere als zynen eersten Mee- 
ster te benificeeren, ofte aan iemand van eenige voorvallende par- 
thyen de voor-presentatie te doen tot prsejuditie van andere, op 
Poene van Privatie van zyn Officie. 

VI. Zal een Makelaar meede niet vermogen op eenig Contract van 
twee diverse Coopluyden, na ccn en dezelfde Waren staande, twee 
Goodspennipgcn te ontfangen , nog soo lange iemand in 't bedenken 
van een zaake staat, en de handeling niet opgezegt is, een ander 
Meester daarover aan te neemen, op Poene van een hondert Rd. 
ten behoeve van de Burger-Officieren , naraentlyk den Baillieuw en 
do Land-Drost, ieder in zyn District. 

VIL Zal mede niet vermogen eenigen Koophandel te dryven, ofte 
in eenige Koopmanschap part ofte deel te hebben, nogte hem met 
eenige Factorien bemoeyen, directelyk of indirectelyk, op Poene van 
arbitrale Correctie. 

VUL Maar zal hem moeten laten vergenoegen met een alzulke 
Salaris ofte Loon, als op het makelen al rede gesteld is, te weten: 
een half ten hondert van Goud, Silver, Obligatien, Actiën etc, 
ende een per Cent, voor al het overige, ende hier namaals nog zoude 
mogen gesteld werden, te betalen door den Koper en Verkoper, elk 
de helft, ten ware anders geconditioneerd wierd, zonder dat hy Ma- 
kelaar die tax zal mogen vermeerderen, of verminderen, of te min 
als hom toegelegt is van iemand te prsetendeercn. 

IX. Welk Salaris ccn Makelaar, last bekomen, ende uyt ki'agten 



Digitized by VjOOQ IC 



103 

Tan dien eenige paiiliyen opgelopen hebbende, ook zal genieten , in- 
dien de Contractanten daar na , 't zy om geen Cortagie te geven , of 
andersints, sonder behulp van den Makelaar eenige parthyen sloten, 
invoegen of hy present by het Contract geweest ware. 

X. Zal een Makelaar meede niet vermogen te staan, over eenige 
Koop of Contract , hoedanig hetzelve zonde mogen zyn , als hy weet 
de Contractanten, of e^n van hun insuffisant te zyn, gelyk hy zig 
meede niet zal mogen bemoeyen met eenige Contractanten, die frau- 
duleus, bedriegelyk, dubbelsinnig en valsch zyn, en tegen de ge- 
meene Wetten, Statuten, Placcaten en de Ordonnantien zyn strydende. 

XI. Zal gehouden zyn goed ende pertinent Register te houden, 
van alle Contracten, die hy zoude mogen aangaan, daarinne distinc- 
telyk aantekenen de namen van de beyde Contractanten, tyd, quali- 
teyd, ende quantiteyd , mitsg. de Conditien van de Contracten , waarvan 
hy, des verzogt zynde, parthyen aan wederzyden Extract geven zal. 

XII. Ende op dnt hetgeene voorsz. is, religieuselyk naar gekomen 
weide, zullen de Makelaars voor d'Exercitie van haar Ampt, den 
naarvolgenden Eedt doen. 

Eed voob dbk Makelaab. 

Ik belovo ende s weere, dat ik al zulken last, als my van iemand, 
nopende eenijxe Contractanten, myn bcdieninge aangaande, hoedanig 
die ook zoude mogen zyn, sal gegeven worden, aan niemand zal 
opcnbaaren maar alles secreet houden. 

Dat ik, 't zy Koper, ofte Verkoper, die my employeert, en zoude 
mogen verBoekcn, getrouwelyk dienen, ende zynen last punctelyk 
nakomen zal. 

Dat ik van iemand last bekomen hebbende, zyne versogte Waren, 
Goederen ende Koopmansz., voor geen ander Vriend, op hope van 
meerder profyt sal ophouden, nog aan ymand van de parthyen, die 
my souden mc^en voorvallen, de voor-pwesentatie doen. 

Dat ik geen Koophandel dryven, ofte in eenige Koopmanschappen 
part of deel zal zoeken te hebben, nog ook eenige Factorien doen, 
directelyk of indirectelyk. 

Dat ik my zal contenteeren met al zulken Loon, als airede op 
bet makelen gesteld, of hier namaals nog sonde mogen gesteld werden , 
8onder min of meer van iemand te pnetendeeren. 



Digitized by VjOOQ IC 



104 

Dat ik geene Contracten die valsch , abusief ende tegen de gemeene 
Regten, Statuten, Placcaten, en Ordonnantien zyn strydende, me 
ymand zal aangaan, maar my in alles so dragen sal, als een goed, 
getrouw ende vroom Makelaar toestaat ende betaamt. 

Zoo Waarlijk moei mij GOD Alnüigtig helpen. 

EXTRACT uyt de Generale Resolutien des Casteels Batavia, 
genomen in Rade van India. 

Op Vrydag den 25. August 1746. 
Ook is op den voorstel van ged: Ileeren Raden, ten opsigte der 
Makelaars, verstaan, dat dezelve, nevens de Vendumeesters, vortawi 
sullen assisteeren by dèn verkoop van immeublaire Goederen, waar 
van zy de maneance hebben, daaronder begi'eepen Schepen en 
Scheeps-portien , en alle verkopingen in 't gros , by Coi^gies of 20. 
stucken, dan wel packen te gelyk, genietende een vierde van het 
Salaris daartoe staande, dat goedgevonden is voor het vervolg t« 
stellen op twee en een halff ten hondeit, en daarvan een qu&rt pr: 
Cent voor den Afslager, blyvcnde het Salaris van de Vendumeesters 
en Afslager omtrent de meublaire goederen, als thans in gebniyk 
is, te weten vier ten hondert voor de Vendumeesters, en een ten 
hondeii; voor den Afslager, mitsg: aan ged: Makelaars te permitteeren 
het waarnemen van Commissien , bnyten slands , mits dat zy in al 
zulke saken niet sullen vermogen te ageeren als makelaars, maar 
daarvan moeten afsien, item aan de Europeese Makelaars toe te 
voegen de Rang van Boekhouder. 



XVII. De Gouverneur-Generaal Gustaaf Willem Bar", van 
Imhoff en Rade van Indie aan de Bewindhebbers 
der Gen. Oost Ind. Comp. (Heeren XVH.) 



Batavia, dd. 31 dec.^ 1747. 

Wel Edele Hoog Agtbare, enz 

In den aanleg der schepen geprojecteerd tot, enz. ._.... 
Java is thans in een^ draaglyke geateltheyd ^n zyn Hoff in vreede, 



Digitized by VjOOQ IC 



105 

uyigezonderd eenige nog zwervende princen uy t 's vorsten huys , die 
dan eens door de onsen verjaagt worden en dan eens de onsen, als 
die roekeloos genoeg zyn om sig ter onregten tyd te exponeren een 
kleyne neep geven ; want het eene soowel als het andere is gedurende 
den loop van het jaar 1747 al eens in de boven- en-benedenlanden voor 
gevallen. . . . ; terwyl die swervers sig ondertusschen nog main- 
tineren in de ontoegankelyke gebergtens en den gemeeuen man nu en 
dan eens ontrusten , sonder verder eenig naamwaardig quaad te doen. 
De strandregenten zyn in de laatste maanden van dit jaar byna 
allen in persoon hier geweest en men heeft te dier Oceasie ook by 
onee jongst afgegane rescriptie van 22 dezer maand de judicalure 
over die landen in behoorlyke ordre gebragt, door de erectie van een 
landraad tot Samarang independent van den ordinairen raad van 
justitie aldaar en naar 'slands wetten suilende wyzenby arrest, excepto 
de approbatie der doodvonnissen die wy aan ons, soowel van desen 
als van den justitielen raad en van de laatste thans generalyk en 
niet meer, gelyk op fundament van het geresolveerde aan dese tafel 
by resolutie van den 21 dec. 1708 tot hiertoe in gebruik was, van 
deEuropesen alleen, hebben voorbehouden, met ordre aan de bedien- 
dens om van de voors. wetten en gebruyken der Javanen in het 
oordeelen over civile en criminele gevallen te formeren een kleyn 
eorpus of verzameling om vervolgens daaraan te kunnen verleenen 
de magt der uytvoeringe, waarvan men de eere hebben zal UEdh. 
oi> zyn tyd copia toe te zenden ' ten eynde alzoo die Tolkeren , die 
thans van onder de heerschappye des Soesoehoenangs onder die van 
de Comp. zyn overgegaan niet te ontnemen het natuurlyke voorregt 
waarvan men haar sonder onbillykheyt en inconvenienten te verwek- 
ken niet zoude kunnen doen desisteren, om na hare eygene lands- 
wetten, sooveel onder ons oppergezag geschieden kan, geoordeelt te 
worden evenals dat ook omtrent de Cheribonse, Preanger en Jacatrase 
bovenlanden in gebruyk is. Voorts kan by onse eerste rescriptie naar 
Java van dit jaar of by den brief derwaards onder 3 febr. geschreven, 
het verhandelde met de voors. regenten worden nagegaan by hare 
Torige opkomste in 1746 



1. Het compendium der civiele wetten werd eerst overgezonden in 1760, t* deel, 
Bat 1761. Zie hier achter N^ . LV. 



Digitized by VjOOQ IC 






106 

De Sabandharyen geven ons dit jaar sooyeel haspelens niet meer 
ala onder het gezag van den gedimoveerden Commandeur Sterrenberg, 
dewyl de presente Commandeur Hohendorflf sonder eenige opschuddiD» 
komt te besorgen, dat termynen van tyd tot tyd inkomen * . . . 

De negotie in een land, dat nog naauwelyks ten halve bekomen \% 
van de ongeschiktheid der huyshouding en de gevolgen van oorlogs- 
beroertens kan dan ook van geen grooten aanschouw zyn , egter heb- 
ben wy de vei-wagting, dat het slot der boeken onder ulf aug. 
1746 . . . soo erg niet zal zyn als dat van uit' aug. 1745 . . . 
waarby wy alleen noteeren, dat dese custe by die boeken /^ 746170:16:8 
en in vergelyking met het slot onder uit' aug. 1744 wel f 187471:7 
meer veragtert is, dat wy hertelyk wenschen nimmer weder beleefd te 
werden , want anders sonde gewisselyk maar al te hoog op stok loopöi. 

De producleii des lands hoe seer men die op sig selfs anders goed- 
koop heeft, want volgens de schikking in dit jaar gemaakt voor de 
komste der regenten, te vinden by aankomend Samarangse brieven 
van 20 May en 30 october 1747 ' en na een behoorlyk onderzoek 
by het aanwesen derselve hiernader gedaan by onse thans afgaande 
rescriptie van den 22"»deser maand geapprobeert, zullen de hotUwerhm 
voortaan de Comp. niets anders kosten dan eene vrylatinge van hoofd- 
gelden omtrent de volkeren, die deselvc leveren moeten, ter somma 
van ± COOO sp. realen en eene verstrekkinge van omtrent even soo- 
veel aan de regenten tot het jaarlykse inkoopen van buffels , diedeselve 
slepen moeten, hetgeen te samen nog geen vierde bedraagt van bet- 
geene deselve eertyds de Comp. te staan quamcn en om alle bezwaar- 
nissen verder daaromtrent weg te nemen , sal men ook het overbrengen 
van deselve laten aanbesteden en op een vasten voet doen breagen. 

De rysllevctwdie [is ook op eenen anderen voet geschocyt, te weten : 
dat de regenten voortaan sig niet meer sullen bemoeyen met dies 
inkoop en leverantie ; maar dat de Comp. sulks selfs sal laten doen en 
door hare residenten de noodige vooruytverstrekkingen op het gewas, 
dewyl men bevind , dat sonder deselve de landen maar ten halve 
worden bebouwt , doordien de Javaanse grooten , volgens haren soi^ge- 



1. Deze schikkingen betrofifen meer byzonder de plaatse» waar, de IcveraotieD 
geleverd zouden worden en de >vyzc waarop de achterstallen zouden worden aangevuld. 
Op dit laatste bestond toen echter reeds weinig uitzigt ten gevolge der inYallen van 
Mangkoe-Boemi. 



Digitized by VjOOQ IC 



107 

loosen aart ; sig om niets minder bekreunen als om de florissance van 
hare landen en al wel tevreden zyn als zy maar nevens haar volk 
wat te eten en van de laatsten de noodige of liever ten meerendeele 
noodelooze diensten hebben, dus sal het dan soowel het interest als 
de pligt van alle de bediendcns van de Comp. op Java zyn te besor- 
gen, dat het land meer en meer bebouwd en de rystprocuro bevor- 
derd worde, want wy hebben gelast, dat de Comp. alleen daarvan 
door hare residenten opkoop sal laten doen voor 10 R.**" de Coyang 
en wat zy niet voor haar zelfs benoodigd heeft weder afzetten aan d© 
handelaren ten vryen en on verhinderden vervoer, soowel naar Batavia 
als na de overwalsche plaatsen voor 20 R.*^ courant en dat de insa- 
melaars voor hare moeyte, risico en ongelden zullen hebben 100 pond 
van de 3500 als het ryst is tot 's Comp.' benodigtheyd strekkende; 
dog 2 picols van de 28 uyt soodanige quantileyten als aan de gemeente 
worden gedebiteert, alles verseld met soodanige verdere cauteelen en 
restrictien, als wy vermeend hebben dienstig te zyn om een ieder 
tot zyn pligt te houden, by on se yoors. rescriptie van den 22 deser 
maand en de generale resolutien deses casteels onder 30 nov.*" bevo- 
rens omstandiger te zien , waaronder ook is , den alom geïntroduceerden 
eed van trouwe behandeling, jaarlyks onder uit' aug. of by het sluyten 
der boeken af te leggen en met des te meer regt, dese ministers 
thans almede geïmponeert, als men door voors. arrangementen haar 
heeft toegevoegt een genereus middel van best" in , soo zy zelfs maar 
het voordeel van der Comp., dat van de gemeente en haar eygen, als 
aan den anderen geaccrocheert komen te behartigen ; want boven dese 
profyten uyt do r}'stleverantie heeft men haar ook nog bevorens by 
missive van den 8 January 1747 vyf ten honderd toegelegd van alle 
de mkomsten van de Comp. op Java en dat zal men haar misschien 
ook nog wel geven van de verderc producten van peper, indigo, 
catoene garen, staartpeper, cadjang en boonen, welkers aanbreng 
wy nevens de ordinaire tsamentrekking van alle hetgeene derwaarts 
verzonden en van daar ontfangen is 't sedert 1' January — ulf 
dec.'« 1747 , onder het schry ven deses nog onaangeroert moeten laten 
dewj'l daarvan geen compleet berigt kan worden gegeven .... 
Wy voegen dan nog maar kortelyk hierby , dat men op de inlandse 
^aarl van en op Java met relatie tot de overwalsche plaatsen by 
resolutie deser tafel van 24 en 25 aug. 1747 gemaakt 



Digitized by VjOOQ IC 



108 

soodanige nadere ordres en schikkingen, dat wy niet twyfelen of 
men zal thans , daarmede eenmaal gedaan werk hebben gekregen en 
de laatste hand is daar aan gelegd omtrent de vaart op Bantam by 
onse thans afgaande .... missive dd. 22 deser. ^ 

Onder veele andere arrangementen , die de hnishondingeoncemeren, 
citeren wy hier maar voomamentlijk onse gegeven ordre om Sama- 
rang als het Hooftcomptoir en eene plaats voor de Comp. al van 
vrij wat importantie mitsgaders ook niet qoalyk daartoe gelogen 
zynde te laten fortificeren 

Bantam heeft dit jaar 1747 een fraeye party van wel 3551625 ^ 
peper nytgelevert en is ook in vrede en rust gebleven sonder eenige 
merkwaardige verandering omtrent het Hof, buyten hetgeene in de 
Commissie van den presenten Heer Directenr-Oeneraal, aldaar ter 
occasie van de proclamatie van 's koniugs schoonzoon tot Pangerang 
Ratoe of Kroonprins voorgevallen is, waarop men het noodige ge- 
disponneerd heeft by onse secrete resolutie van 28 november deses 
jaars , dat men volgens onse gemeene resolutie van den 1ste septemb. 
de in anno 1746 herwaarts gevlugte pangerangs, by onze voorjarige 
beschryving van 31 dec. 1746 vermeld, tot voorkoming van quade 
gevolgen na Ceylon versonden heeft om aldaar te hebben eèn onder- 
houd waarvan zy bestaan kunnen 

Wy excuseren met UEdH. believen de omstandigheden van alle 
die saken en hetgeene verder by het rapport voorkomt nopens des 
lands gesteldheid, 'skonings inkomsten, hofhouding, familie regerings 
wyse , met meer andere particulariteiten , ons vergenoegende met 
een woord aan te halen , dat ons het eene soowel als het andere 
voorgekomen is ten dienste van UEd. soodanig behandelt te syn, 
dat wy by voors. resolutie van den 28 november na resumtie van 
dat rapport den heer Mossel hebben bedankt voor de daartoe aange- 
wende vlyt en moeyte, enz 

Maar een ander verzoek, dat met veel empressement in voorz. 
commissie door den Sulthan gedaan is om de Engelschen van Ban- 
coelo te helpen verdryven en dat gem. Heer Commissaris ad rvfercn- 
dum overgenomen heeft, kunnen wy hier teffens met onze verlegen- 
heyt over hetselve voor UEidh. niet verbergen, nademalen de Koning 



1. Zie de Resolutie van 25 aagustiis 1747 hierachter onder N". XVIII. 



Digitized by VjOOQ IC 



109 

sterk heeft geklaagd over het nadeel, dat hy by dat etablissement 
leed en de comp. gesommeert heeft om hem de hulpe te praesteren, 
die by contracten aan het Bantamse ryk beloofd is en wy verzoeken 
hierop LiEdh.agtb. hoogwyse consideratien en ordres, ons refererende 
tot de commissoriale papieren, die daarvan spreken met meerder 
omstandigheyd , te wenschen zynde dat 'daaromtrent een expediënt 
konde gevonden worden, dewyl dit etablissement der Ëngelschen te 
wederzyden tnsschen de onzen en zoo naby deze hoofdplaatse liggende 

sekerlyk meer dan één inconvenient verwekt 

Batavia j Eer wy, enz. 

Gelyk de opregting m den voorleden jare , zoo heeft ook de voort- 
gang van het coUegie van zee-en-commerciezaken ons dit jaar vry 
wat werks verschaft en verscheiden dispositien vereyscht, sonder 
eens de voormelde geschillen met den raad van Justitie by resolutie 
van 25 ang. en met schepenen by die van 20 oct: te tellen; want 
onder 10 Jannary, 21 Maart , 6 Jnny, 23 dier maand en 6 Oct. zullen 
UËd. ontmoeten diverse interpretatien en nadere schikkingen, soowel 
de bank van leening als de regtbank concemerende en by die van 
21 April, 2 Mey, 9 Juny, 13 Oct. 14 en 17 Nov. en 29 Dec., 
diverse schikkingen omtrent het huisselyke wesen van het eene en 
andere, zynde door de bank van leening volgens ons besluyt van 20 
Sept op het sluyten der eerste boeken onder uit', aug. deses jaars 
rekening gedaan voor 2 gecommitteerde leden deser vergadering, by 
welk rapport onder aanwysing van eenige remarques tot meerder 
accuratesse in het honden der boeken, Commissarissen by onse re- 
solutie van 6 oct. aanbevoolen o. a. ook blyken kan, dat de voorsch. 
Iwuik van leening voor de eerste maal heeft uitgedeeld twee ten 
hondert, hetgene vry passabel is, dewyl nog maar seven maanden 

in treyn was geweest 

Ik Inlandsclie saketi van dese hooftcolonie gaan onder Godes zeegen 
met verbetering voort, gelyk UEdh. by het berigt van den opper- 
coopman en gecommitteerden tot de saken der inlanders Pieter van 
der Velde (blyken kan) .... want alschoon de leverantien der 
twee principaalste articulen van de producten deses lands de koffy 
en peper dit jaar iets minder zyn dan a", pass^ , zynde de coffy maai* 
ter quantiteit van 9248^ picols of 1053 picols minder en van de peper 
399 picols of 14 J minder gelevert tot ult^ decembet of dato deses 



Digitized by VjOOQ IC 






UO 

dan in 1740^ soo is dat nog maar toe te schryven aan een misgewas 
door de droogte veroorzaakt, hetwelke men hoope heeft dat het vol- 
gend jaar wel weder vergoed zal worden , en alle de overige arti- 
culen van leverantie zyn anders groot er in quantiteit dan a". 1746; 
want catoene garens zyn er 18937 ffi of 1250 ffi meer ingekomen, 
de indigo-leverantie bedraagt 5449 J ® of 873^ ® meer en soo is het 
ook met het verfhout Binkoedoe genaamd. . . . waarvan men dit 
jaar gelevert heeft gekregen 3812 ® en wat de peper aanbelangt 
daaromtrent is de hoop niet kleyn , dat er binnen we3jniig jaren wel 
sooveel duysent als thans honderden van picols zullen inkomen, 
dcwyl men aan dat product vooral in de preangerlanden vlytig de 
hand houd. Maer dewyl de coffij zig zoo langsaam herstelt van het 
groote verval dat door eene buytensporige extirpatie daerin veroor- 
saakt is en men vreesen kondc, dat dacrna weder zooveel te veel als 
thans te weynig geleverd zoude worden, soo heeft men op een be- 
rigt van bovengem. Van der Velde, by resolutie van den 21 Febr. 
deses jaars daaromtrent eene Taste bepaling gemaakt en 24000 picols 
voor de leverantie uyt de Jaccatrase bovenlanden vastgesteld , dewelke 
men pari passu met de leverantie van de benoodigde padi of ryst in 
doppen aan de Comp. voor een redelyke en tevens civile prys van 
20 Rd. de tsayong over de voornaamste bovenlandse districten heeft 
gerepartieerd, opdat ieder weten mag waarnaar hy zig rigten kan 

in den aanleg zyner plantagien • . • 

Omtrent de particuliere of inlandse vaai't heeft men by resolutien 
van 24 en 25 aug*. nu finale ordres gesteld ^ en deselve van Java 
naer alle plaatsen van dese binnenzee onder de noodige restrictien, 
ook op de thoUen , by resol. van laatstgem. datum onverhindert open- 
gesteld, dewyl de vreese voor sluykeryen om welkerswille men die 
voomamentlyk gesloten hadde, door de thans al vast gewortelde 
schikkingen, soowel omtrent den amphioen als vele andere dingen 
niet zoozeer meer te apprehenderen was, waardoor de Javase strant 
en handelplaatsen thans merkelyk zullen floreren en. rykelyk goed 
maken, door vermeerdering harer inkomsten, hetgeene men hier door 
vermindering der thoUen mogte missen; dewyl men niet als genood- 
saekt en gedwongen zy van het andere expediënt oflf de prohibitie 



1. Zie dese Resolatie van 25 ang« hierachter onder n», XVIII. 



Digitized by VjOOQ IC 



1X1 

dier vaart heeft bedient om eei-st de nieuwe arrangementen , dewelke 
ineu anders nooyt te bovengekomen zoude zyn volkomen in treyn 
te brengen en het andersints onwedersprekelyk ïsy dat de dwang om 
altoos eerst op Batavia te moeten komen of van daar af te varen , 
niet anders dan stremming en verhindering in die vaart toebrengen 
kan, dewyl er niets is dat de smalle handelaars in 't byzonder en 
den inlander in 't gemeen meer rebuteert dan diergelyke bepalingen 
en dus ook niet kan worden tegengesproken, dat schoon men al 
denken mogte, dat de vermeerdering van de vaart op Batavia wel 
weder goed kan maken , hetgeen men aan den anderen kan verliest , 
znlx in geenendeele na de constitutie van desen landaart te wagten 
is, bnyten dat vooral dese smalle handel, gelyk doorgaans de negotie 
in 't gemeen den vryen loop willen hebben en de vaart te deser 
plaatse meer onkosten subject is, als die van de Javase stranden 
in voegen dan nu de handel hier weder bekomen hebbeftde ecne on- 
belemmerthey t , die niet te vreesen is en eene kleyne bepaling, tot 
gerustheyt deser tafel tegens eenige attentaten om quade gangen te 
gaan, die geen de minste empechementen aan deselve toe brengen 
kan, onder Godes zegen beter zal floreren als ooyt, indien de zaken 
cp den voet waarop zij thans geschikt zijn , maer komen te bly ven. 



XVIII. Resolutie van Gouverneur-Generaal en Rade dd. 25 augs. 
1747, houdende openstelling van en reglement op de 
vaart van Java in 't gemeen. 

Onder de besoigne over de saken van Java op de gronden gisteren 
1^8 omtrent de vaart op Palembang gelegt , alsnu ook nader gedeli- 
bereert zynde over de Javase vaart in 't gemeen na de aanleyding, 
die daartoe voorquam , door de consideratien by de ministers opgegeven 
in hunne brief dd. 20 may pass^ op de daartoe verleende qualificatie 
by de jongst voorg. generale rescriptie onder 31 Maart deses jaars, 
ter zake dit poinct, 't sedert dat die vaart tusschen Java en de over- 
val in den jare 1743 is gesloten geworden , tot nog toe niet heeft 
knnnen gebragt of gehouden worden, buyten allerley traversen en 
obstacelen nadeelig aan die vaart zelfs en verdrietig voor dese regering 
mitsgaders schadelyk aan de inkomsten van de Comp. ten minste 
langs de stranden van Java , aangesien het niet in twyfel te trekken 



Digitized by VjOOQ IC 






112 

ia , dat hetgene dese vermeerderen door meerder ruymte aan die vaart 
te geven , die van dese hoofdplaatse weder verminderen sullen , door 
minder toevoer van andere plaetseu , wanneer die direct op Java varen. 
Dan aangesien dit niet sooseer in aanmerking gekomen is by het 
slnyten dier vaart, en sulx ook doenmaals van anderen aanschouw 
was, als thans, dat de Oomp. soowel by de strandpagten van Jara 
als by die van de inkomende regten alhier profiteert, maer vooma- 
mentlyk het gevaar der sluykeryen en wel bysonder in den amphioen, 
welk articul men denkt nu cenigermate te boven te zyn gekomen, 
en dus de noodsakelykheyt om de Javase havens meer dan bevorens 
gesloten te houden, thans vry minder is als doenmaals; terwyl het 
aan d'andre kant ook thans met den uytvoer der producten van daar 
soodanig door gelykstelling der uytgaande regten met Batavia is ge* 
schikt, — dat de Comp. soiider prejuditie den inwoonder kan laten 
jouisseren van de ruymte, die hem een vry en onbelemmerd debiet 
zyner landsvrugten verschaffen kan en den smallen handelaar van 
de menagie, die in den directen vervoer dier dingen van daar naar 
Malacca soowel als naar Borneo en Macassar resideert in vergelyking 
van de meerdere lasten, die de vaart over dese hoofdplaatse subject 
is, soo is om deese en meer andere redenen alsnu goedgevonden en 
verstaan : 

1°. De vaart van Java open te stellen naar alle plaatsen van desön 
archipel, ook naar den overwal namentlyk naar Malacca, dog niet 
direct na eenige andere landen of plaatsen van de vaste cast van 
Indien beoosten de Ganges , dan na praealabele aangiering op Malacca , 
werwaarts alle passen van Java na die overwal verleend wordende 
sullen moeten luyden om voorts aldaer te nemen een pas van den 
Gouverneur dier plaatse, wanneer genegen zjDl van daar verder langs 
die of de overcuste te trafiqueren. 

2**. De vaart van Java ook open te stellen naar Amboina, Banda, 
Temate, Macassar en Timor, dewyl die geen gevaar voor sluykeryen 
onderworpen is en maar strekt tot gerief van die landen met de 
Javase producten, behoudens de restrictie op den vervoer der ruwe 
witte, roode en blaauwe lywaten by de jongst daarover gevallen en 
alsnog standgrypende resolutie van 6 nov**»®' 1746 gemaakt * die 



1. Zi6 boVea bladz. 21 noot De opgegeven resolutreu komen niet met elkander overeen. 



Digitized by VjOOQ IC 



113 

TOOT alsnog sal moeten opgevolgt worden, item behoudens d'ordre, 
dat niemand van eenige andere plaatsen op Java zal mogen afvaren 
als Tan de desulfó daar de Comp. residentien heeft. 

3*. Dat daarentegen in het wederkeeren van Amboina, Banda, 
Temate en Timor alle aangiering op Java alsnog verboden zal zyn , 
en blyven, en van daar geen vaart gepermitteert worden als op dese 
hooflplaatse en dat alsoo omtrent dese temgkeerende naviganten sal 
blyven stantgrypen de clansnle, die tot hiertoe tsedert 't jaar 1743 
in de passen heeft geYnflneert, namentlyk: dat zy in het tangkeeren, 
de Javase stranden niet binnen de drie mylen sullen mogen naderen , 
of dat zy door de kruyssers zullen kunnen worden aangedaan als 
snspect en oj^bragt tot nader onderzoek. 

4'. Dat door de vaart op Macassar ook niet anders moet worden 
verstaan, als de vaart op bet Hooftcasteel Rotterdam of Dioempandang 
en van daar op dat gedeelte van Celebes tot Cajeli toe, hetwelk 
onder het gouvernement aldaar gehoort na de bepaling van 1745 
daarop gemaakt by resoL van 16 sept. en dus geensints tusschen 
Bomeo ^ Macassar door rondom Celebes, veelmin op plaatsen onder 
Tematen gehorende, gelyk ook alle passen naar de Oostersche 
proYintien luydende, volgens d'ordre by even geciteerde resolutie 
dd. ]6 sept. 1745 daarop gesteld, niet verder sullen mogen verleend 
worden dan op de hooftplaatsen derselven en soo ook op Timor. 

5. Dat egter van alle plaatsen gantschelyk geen vaart gepermitteerd 
zal zyn op alle de Javase spruy ten en kreeken , maar alleenlyk direct 
opClieribon, Samarang en Orissee of Sourabaija, dat hetzelfde is, en 
dat op die plaatsen alle vaartnygen sooveel mogelyk alvorens sullen 
moeten worden ondersogt en gevisiteert en voorsien van een blyk 
hnnner aangiering aldaar, sonder hetwelke, indien eenige overwalse 
vaartnygen op andere plaatsen gevonden wierden, deselve siaissisable 
en na bevinding van saken confiscabel wesen sullen. 

6*. Dat onder dit uytdrukkelyk beding van alvorens te moeten 
komen tot Cheribon, Samarang, Grissee of Sourabaya ook admissibel 
en vry sullen wezen, alle vaertuygen van den overwal varende 
van plaatsen, daar het haar niet mogelyk is geweest van passen 
van d'Ed. Comp. voorsien te worden en sonder deselve bevonden 
wordende, aan dewelke by retour naar die plaatsen sullen mogen 
gegeven werden passen om daarmede terug te keeren, waarmede 
X 8 



Digitized by VjOOQ IC 



114 

vooTs. vaartuygen ongemolesteert alomme sullen mogen passeren m 
ook geëzcipieert zyn van de art. 1% geordonneerde praealable aangie* 
ring op Malacca^ verstaande onder dese plaatsen buyten de eylan- 
den daar de comp. geen residentien heeft , ook aan de vsstewil 
alles wat beoosten en ten noordoosten van de Straat Sinci^;K)am legt, 
maar geensints de plaatsen bewesten deselve, welkers handeUus 
voortaan sonder passé op Java komende wel voor de eerste maal vry 
sullen wesen van confiscatie, dog ook met eenen by haar retoarbriefje 
schriftelyk in de tale by haar verstaanbaar sal moeten worden ua- 
geduyd , dat zy van daer verder op Java willende varen 's Comps. 
passen op Malacca sullen moeten nemen , ten eynde men dus nog 
eenig oog en opsigt op deze uytgebreyde vaart houden kan. 

T, Laatstelyk is naar den voorstel der Samarangse ministers ver- 
staan by nadere interpretatie en explicatie van hetgeene haar te& 
dien opsigte aangeschreven is, by missive van den 31 Maart passato 
belangende de noodzakelyke veranderinge in het poinct der vertöUinge 
op een van alle plaatsen, waar mede volgens d' instellinge der pagt- 
conditien van de Sabandharyen van den 8 July 1746 vry zyn op 
alle andere verder aangegiert wordende plaatsen, dog waarondff 
groote fourberien tot fraudatie der thoUen werden gepleegd , alsnn te 
ordonneren, dat alle vaartuygen sullen moeten vertoUen geheel en al 
op de plaatsen daar sy eerst last breken, mits dat zy van hetgeen 
aldaar niet omsetten kunnen en genoodsaakt zyn, weder terog te 
nemen en elders te brengen , niet alleen geen uytgaande thol snOea 
betalen; maar zelfs ook de helfte van den reeds betaalden inkomenden 
thol aan haar gerestitueert sal worden, mits welken sy vervolgens 
gehouden zyn, den inkomenden thol wederom geheel te betalen op 
de plaatse, daar sy andermaal aangieren en soo vervolgens by non- 
verkooping aldaar, totdat zy hare lading quytzyn, van alle hetwelke 
de ontfangers of sabandhaars behoorlyke briefjes sullen geven aan 
degenen die vertolt hebben. 

Batavia, in 'tCasteel, dato voorz. 
(w. g.) G. W. van Imhoff, P. Mossel , D. Nolthenius, S. M. Cluysenaer, 
Jb. van den Bosch, B9. Veryssel, A. van Broyel 

en P. A. V. de Parra, seei^* 



Digitized by VjOOQ IC 



XIX. Rapport van den eersten raad en Directeur-Generaal 
Jacob Mossel aan Goavemeor-Generaal en Rade van 
Indie, over zyne volbragte commissie naar Bantam 
en beschryving van het ryk van Bantam ^ dd, 21 febrr. 
a*. 1747. 

Uet oogmerk mynerafizendinge volgens Uw HËd. instructie dd. 15 
January, ten principalen wesende het authoriseerend assisteren by de 
toegestemde krooning van des konings schoonzoon Pangerang Ratoe 
Sarieff AbduUa Mochamed Chafiel tot kroonprins in dat ryk, zal ik, 
sonder Cw HËd. noch my, op te houden met een verhaal van de 
reyse, die in vier dagen of den 21 January volbragt is, de ontmoeting 
van den koning en de koningin aan boord van Akerendam , selve eer 
men de rheede van Bantam bereykte, de ceremoniële en dagelyksche 
?isiten over en weder, noch met de pragtlge krooning selvs, welke 
alle myns eragtens eygentlyker in het dagiegister gehooren , alleenlyk 
zeggen, dat deselve krooning met buytengewonen luyster en soo niet 
met groot genoegen des volks, ten minste sonder blyken van onge- 
no^en gecelebreert is op den 6 febr. onder den toevloey van eene 
groote menigte volks en een weerklinkend gejuich en met de ceremo- 
niën in sulke gevallen gebruykelyk, zynde tot meerder aansien ten 
dien selven dage ook publicq aan dien prins geoffereert de geschenken 
velke UWHËd. behaajgt hebben voor denzelven mede te geven alles 
onder betuygingen van de grootste en eeuwigduurende erkentenis en 
dankschuldigheyd door koning, koningin en prins, welke eerste ook 
besonder voldaan geweest zyn voor de milde geschenken, welke 
UWHE. de goedheid gehad hebben by dese occasie S. H. toe te deelen . 
^ aan denselven nevens UWHË. missive op den 29 January toe- 
gebragt geworden zyn door de medegekomen gecommitteerden d^ Ed. 
Gerardus Cluysenaer, oud secretaris der N. Ind. regering, den major 
en ritmeester Hugo Pieter Faure, den opperkoopman Pieter van de 
Velde en de onderkoopluyden Jean Oampie, Jean Simeon Ëlui en 
^dolph Christiaan van Imhoff nevens andere gequalificeerden. Daags 
daaraan ben ik met den Bantams Commandant David Brouwer den 
Koning gaan ontmoeten om met denselven te verhandelen de poinctj)^ 
welke UWHEd. my hadden aangerecommandeerd en na een ^ j^q^^ 
gesehakelde verhandelinge derselven ruym drie uren lai^^f; ^f qj^^ 



Digitized by VjOOQ IC 



116 

ons wat gaan vertreden, vattende het afgebrokene en by gebrek van 
tyt als anders nog onverhandelde weder op, by volgende visites, in 
sooverre dat niet sonder moeyte en na al vry wat patientie verkregen 
hebbe de helft in de goudgravery van het Lampon Toelan BauwaBgs 
gebergte en den vollen eygendom van 600 roeden lands bewesten de 
rivier van Ontong Java of Tangerang tot in en over het gebergte, 
nevens de sonvereiniteyt over de inwoonderen dier vol bewoonde 
strooke lands alleen met voorbehouding 's vorsten heerschappy over 
de egte Bantammers, meer titulair als inderdaad, gelyk het weder- 
zyds geteekend contract UwHoogËd. snlx in 'tbreede vertoont * dog 
stelle vast, dat byaldien ik na haare begeerte de krooning alvorens 
hadde laten voortgaan, het voors. nog soo faciel niet sonde gevlot 
hebben en daarom verschoof ik die ceremonie tot na het afdoen 
deser zaaken. 

Zyn Hoogh met veel drift sprekende van den Engelsen indrang 
en Lampon SiUiboe, waardoor seder 1745 geen corl peper meer van 
daar bekomen heeft, versogt een en andermaal comp." hulpeom deselve 
van daar te verdryven en dat land weder onder zyn heerschappy te 
brengen en heeft vervolgens daarvan een acte doen opstellen met 
verband tot restitutie van alle de kosten, die daartoe snllen aange- 
wend werden , welke mede de eere hebbe nevens desen over te leggen ^ 
hopende DWHE. in *i voorvermelde als het principaalste myner com- 
missie genoegen sullen gelieven te nemen. 

Onder dese verhandelingen heb ik meer dan eenmaal en omstandig 
met den Koning en Koninginne gesproken over de peperculture en 
versekering gekregen, dat daartoe alle hare vermogens inspanden, 
hetwelk ik redenj§bb^ te geloven, soowel om den vermeerderden 
insaai»--* — ^'"^ Sergte, als d'oplettentheyt van de Koningin 

'omsten te betragten, hebbende ook het 

onders of die de peper overbrengen deug- 

* toe staat , maar boven dit alles heb ik 

^n, dat desselvs groote bouwlust met 

- c» ^ 

^ % ^ ^ef niet meer aanwezig; het berust Termoe- 

H ^ \ naar 't schynt niet Kcwvsiird irn. voken 



naar 't schynt niet gewysigd zyn, volgen 



^o 



Digitized by VjOOQ IC 



117 

Teranderlyke concepten van maken en breken de gemeente drukte en 
den landbouw benadeelde en dat blyft seker, schoon zy my wilden 
doen geloven dat geen peperplanter daartoe ooit geprest wierde, want 
bayt^ dien corl moet het Bantams land voortbrengen ryst tot levens- 
onderhond, hoewel Cheribon en Batavia het gebrek vervullen, Indigo 
tot de verweryen en kapas of katoen tot de weveryen, dat alles 
mede door manspersonen behandeld werd en te zamen tot den land- 
bouw gehoord en dewyl het openbaar is, dat dese landen met veele 
andere Oosterse gemeen hebben een groot gebrek aan volk, waartoe 
de overgroote hofhoudinge van honderden opgeslooten vrouwen en 
hetgeene verder daaruyt voortvloeyt mede het hare toebrengt, zoo 
heb ik na ondersoek wegens voorsz. verwstofie en catoene garen niet 
hard konnen staan op die leverantie aan de Comp. noch ook van 
brandhout; wyl ik ondervonde dat er indigo en catoene garen nog 
van Cheribon en elders hier ingevoerd wierde en dat het hout hier 
duorder was als te Batavia, egter heb ik den Koning en de Koningin 
venogt iemand naar Aiyer te mogen zenden om de indigo, die tot 
nog toe van daar in potten ongedroogt overkomt tot koelges te maken 
en dus te sien of de Comp. daarmede dienst geschieden kan , hetwelk 
het minste prejudiciable schynt, alsoo daar omstreeks weynig of geen 
pq^bergen zyn en dese indigomaker konde daar met eenen als 
resident liggen om te berigten wat er in de Straat Sunda omgaat. 
Orer de voldoening van de a* 1731 sonder interest geleende 30000 
Spaans en van de kosten der bezetting op Lampong Toelang Bau- 
wang heb ik syn hooght. onderhouden, dog met weynig succes, 
vragende my hoe hy thans in staat konde wesen dese som af te 
leggen, die bevorens tot de krooningskosten opgenomen was, daar 
hy tot sulx by den een of ander selvs weder geld soude moeten 
soeken, verklarende daarenboven soo slegt te staan met syne finantien , 
dat hy selfis geen termyn konde stellen waarin hy die schulden soude 
konnen verevenen , soodat na myn gedagten een goed jaar sal moeten 
worden waargenomen om het dan in de peperrekening te korten, 
soover mogelyk sal wesen. 

Tot het stellen van syn vlaggen langs de stranden op het gebergte 
of op de eylanden heeft de vorst volle permissie gegeven, en mede 
toegestaan het maken van een waterloop na het oude fort, of onze 
bezetting aan den Dalm, zoo het geschieden kan. 



Digitized by VjOOQ IC 



118 

Ook heeft de vorst aangenomen ordre te stellen, dat de synen sig 
geene jnrisdictie aanmatigen over de Wedangers of Ooster- Javanen, 
Bouginezen, Maccassaren, Malyers, Balyers, Chinezen en andere 
buytenlandsche volkeren , die in dit ryk wonen en volgens contracten 
onder de comp. staan ; maar daar is een groot* dispuut en different 
hoedanig die naam van Wedangers uytteleggen, wyl de Koning 
volgens Bantamsen brief na Batavia dd. 30 July 1734 sustineerde, 
dat alle kinderen uit Bantammers van de eene syde geboren, geen 
Wedangers maar Bantammers en dus zijne onderdanen wierden en 
H.Ed. soover ik kon nagaan sig daarover niet verklaard hebben. 

Thans trekken zy de lyn wel wat sagter naar het schynt met 
alleen onder haar te trekken de kinderen van Bantamse moeders en 
die van Bantamse vaders. en vreemde moeders onder de Wedangers 
rekenende 

Ingevolge L'w H.Ed. besluyt van 11 November 1746 over de 
vrouwen, kinderen en goederen van de prinsen Gusty, Bantam en 
anderen van hun aanhang, den vorst sprekende, konde hg zijn toom 
niet inbinden, oordeelende dat desulke welke syn vader, den Koning 
had willen vermoorden en vervolgens voor het oog van de geheele 
wereld met gewapend volk op de passebaan durven verschynen, des 
dalems buytenhuysen bestormen en soo niet gestuyt ware, verder 
zoude gegaan zyn, niet waardig waren te leven, veel min eenige 
eygendommen in de wereld te hebben, dog dat buyten des alle desa 
prinsen niets nagelaten hadden, dat haare schulden konden evenaren 
en dat de vrouwen ongenegen waren na hare mans te keeren, welk 
laatste de commandeur ook bevestigde: biddende haar HEd. deselve 
tog tot rust van Bantam verre van hier te willen verzenden, aan- 
nemende haar onderhoud na het goedvinden harer HoogEd. jaarigks 
te voldoen en dewyl voors. prinsen zig nooyt door iemand harer aan 
my geadresseerd hebben gehad, om op te geven waarin hare pre- 
tensie eygentlyk bestonde, heb ik het daarby moeten laten berusten. 

Het zy my gepermitteerd nu nog een woord te spreken van de 
gesteldheyt deses lands, desselfs regering, producten, finantien en 
Comp». handel en ommeslag in deselve, waartoe aanvang make met 
het rijk Bantam of het westerdeel van het groot eyland Java. 

Bantam is de hoofdstad, bewoond door 10,000 ingezetenen van 
allerley slag, behalve deze zeeplaats vind men nog dorpen vnn b^' 



Digitized by VjOOQ IC 



119 

Iftng iti de Straat Sunda, genaamd Morak, Anjer, Siconing, Seringy 
en Tjeritta; die beoosten Bantam liggen zyn van weynig aanmer- 
kinge en meest dependent van de snykennolens en te landewaart is 
het volk maar sober in getal, hier en daar by gehngten wonende, 
wesende in H generaal door de revolte en het pressen tot Konings 
dienst velen na de Jaccatrase landen geweken, hetwelk de afstand 
van 600 roeden aan de westoever van de rivier Tangerang tot in 
en over het gebergte nog waardiger maakt als voor desen. 

De presente Koning Paducca Siry Sultan Aboel Fatgi Moeghammad 
Sifa Zamoel Arifien A" 1733 ten throon verheven is in regte linie 
van de eerste Bantamsche vorsten oorspronkelQk. 

De. Konhigin Ratoe Sarifa is eene vronw van veel verstand en 
waaraan hy een groot deel geeft in 't bestier der saken, ja in 't 
pnblicq alom het honnenr, dat hy zelve geniet; haar neev met 
's Konings dogter getrouwd is thans na Uw H.Edl*. licentie gekroond 
tot Kroonprins na het verstoeten en vingten van zyne zoonen, die 
bequaame jaren hadden, wesende zyne verdere kinderen van het 
manneigk oir nog aankomende en schoon die in 't vervolg daarmede 
uet van harte in hnn schik konnen zyn, zoo sal egter soolange zy 
M apparent alles zig wel na hare geneygdheyt schikken als politie 
genoeg besittende om haren man in te nemen en sig wel te doen 
bedienen. 

De Koning regeert dit rQk souverayn in den hoogsten graad, ge- 
lyk onder de oosterse volkeren gewoon; dog als hy te verre gaat, kan 
de vmnd-en-bondgenootschap der Nederl. Gomp. niet dulden, dat 
men hem niet ten beste sonde raden en het welsyn van hem en syn 
ryk en volk betragten, welke verptigtingen aan Gomp*. syde behoor- 
lyk en sonder partyschap nytgevoerd wordende, de vorsten eene 
wederverpligting oplegt, waarin zy algaande weg dieper gewikkeld 
nkenj nadat zy het goed gevolg van dien ondervinden en onder- 
tnsschen werd de comp. en de vorst bemind bQ de onderdanen die 
htm heil en bystand gevo^elijk van de hulpe der onsen verwagten. 
Het land is bergagtig en daarom beqnaam tot de pq)ercultnre ; 
dog daar sonde vlak land genoeg wezen voor ryst en andere levens- 
middelen ware er volk geno^ om dat te bebouwen. Wijders geeft 
hetzelve in 't oosterdeel zuykerriet, waarvan de znyker na Batavia 
gevoerd werd, mitsgaders daar en elders tot eygen behoeff, indigo 



Digitized by VjOOQ IC 



ISO 

catoen, areek en omtrent 20000 Rd'. aan Bantams catoene geweeff 
jaarlijks. 

De voornaamste peperplaats is het gebergte Panimbang in 't say* 
den y 12 uren van Bantam gelegen j de indigo komt meest van Anjer 
en Seconing en de arreek ten grootendeele van Seringy. 

In 't gebeigte Tjiasjahan omtrent 5 nren W. Z. W. van Bantam 
groeijen eenige nootenmnscaatboomen welke al in vorige tyden be- 
denkingen gegeven hebben aan de Ed. Hooge Indiasche Regering 
biykens aparten brief naar Bantam 1738 en waren te dien tyde bv 
gedaan ondersoek in 't selve gebergte toen wel 12 mylen ver gesteld, 
bevonden elff jonge en negen vmgtdragende notenboomen, waarvan 
twee onrype vrugten aan H.Ed. gesonden, zoo my berigt is, voor 
wilden zyn aangesien ; doch in 't gebeigte Kamoeny en Taman , noch 
op het eyland Toenda toen daarvan mede snspect waren geene ontmoet 

Ik heb dat egter daarby niet konnen laten , maar my al ten e^rstoi 
van derselver vrugten doen brengen, die schoon niet volkomen ryp, 
egter soo.foely als noot eene aromatykheyd hadden, welke alvry wat 
na de Bandasche sweemde, nietjegenstaande de vers- en gevolgelyk 
onvastheid van dese noot; wyders nagevorscht derselver oorspronk, 
vermenigvuldiging, dragt en debiet, is my berigt dat er te Tjias- 
sahan door een priester een boom soude gevon^^en zyn, waarvan 
alle de presente afkomstig zyn , bestaande thans in 50 vmgtdragende 
en 60 halfwassene, mitsgaders een groot getal kleynen, die in 't 
gras staan, wesende te vinden op de bergen Blag-aGandong, Tjias- 
sahan, Taman en Tjokop, onder het opsigt van het volk van de 
Koningin, welke onlangs geen swarigheyt gemaakt heeft eenige 
weynige op Tjiassahan staande aan den commandeur Brouwer te 
toonen en dese syn alle aromaticq, daar zyn boomen onder, die over 
de duysend vrugten in 't jaar geven , dragende meest het gantscbe 
jaar door; den tegenwoordigen debiet werd in 't jaar begroot op 
20000 stucx en het hondert voor een ropy verkogt en de koopers 
verhandelen deselve weder geconfyt synde, dog die te ryp zQn wer- 
den noten en foely gedroogd verkocht en komen al naby den prys 
der Bandase noten de 100 stuks op een pond gerekende 

Dit nu een poinct van groot belangvoordeC(Mnp. kennende worden, 
heb ik lang overlegd hoedanig dat gevaar te weeren; want den 
Koning en de Koningin de extirpatie aanbevelende zouden zy waar- 



Digitized by VjOOQ IC 



131 

Mhynlyk deselve q) verborgen plaatsen conBerveren; die door eygen 
volk clandestine ayt te roeyen vond ik beswaarlyk, nadien de extir- 
patie van 800 een groot getal wyd en zyd veel tyds vereyschte en 
de oplettendheyd van de Koningin dat aldra merken zonde en met 
geweld daartoe te treden heeft onder anderen ook die swarigheyt, 
dat men moeyte sonde hebben imand te vinden , die alle deselve 
sonde konnen en willen aanwysen, soodat dese saak hoedanig ook 
gewend, syn swarigheyd in heeft, waarom en omdat aldaar na het 
seggen goede wagt gehonden werd, goed geagt heb daarmede te 
snpercederen en snlx aan het wys besluyt Uwer H.Ed. over te laten. 

De Lampmigtj zynde het oosteynde van Snmatra van het Palem- 
bangs gebied tot aan de znyderzee bergagtig, matig hoog en aan 
den zeekant laag, ja verdronken land tot nnren ver, rekent de vorst 
onder zQne onderdanen en zy betonen dat door de leverantie van 
peper etc. dog den Lampong Toelonbanwer had er veel tegen, vóór 
dat de Gomp. het door hare hnlpe en nytspraak decideerde. Dese 
landen worden ten deele door Bantamse Gouverneurs , ten deele door 
hui eygen hoofden geregeert en leveren veel peper uyt, item hand 
en bindrotting en Lampon Calombajan ook vogehiestjes, die te Bantam 
ter sluyk worden verkogt, mitsgaders cofl^; maar Lampim SUMm, 
dat de westhoek van de straat Snnda is, hebben de Engelse sedert 
weynige jaren door haere sterkte te Poeh Pisang en.hooge betaling 
ain haar verbonden , soodat Bantam geen peper meer van daar bekomt. 

Alle de voorm. landvrugten worden niet door eygen ingezetenen, 
maar door Bantammers, Maleyers en die het den Koning permitteren 
▼il, ovei^bragt, wesende dese handel ook wel door Bantamse prinsen 
gedreven en geschied deselve met dagelyksen opkoop voor geld , lywaten , 
amphk)en ter sluyk etc. by kleine parthyen tegelyk, komende daar- 
mede, wanneer eene lading bekomen hebben en de mousson het toe- 
laat direct naar Bantam. 

Landak omtrent Succadatia op Boméo gelegen, het Bantamse jok 
van synen halse geworpen hebbende, heeft de Koning met behulp 
▼an 'sCcHnp*. magt A* 1698 deselve weder tot gehoorsaamheyt ge- 
bragt 1 en laat aldaar een Pangerang of prins synentwege het gebiet 
voeren, gevende de mynen een goede qnantiteyt ruwe diamanten. 



1. Zie Deel VIU (V) blads. 98 en 9d. 



Digitized by VjOOQ IC 



122 

waartoe de vorst nu en dan vaartnygen ny tsend , welke na 3 & 4 
jaren retourneren. Het laatst geretourneerde dat over 5 i 6 maanden 
te Bantam aangekomen is, schat men wel 100000 Rd*. aan d*. steenen, 
goud en besoar med^ebragt te hebben, waarvan de Koning meest 
alles na sig neemt, wat hem bekend raakt daarmede te wesen over- 
gekomen en onlangs is weder een vaartuyg derwaart gedepecheert 
De finatUien van dese te samen gevoegde ryken maken al eene 
fraaie somma uyt, de hofhouding is ook groot en pompeus. 

De winst op de peper bedraagt 'sjaars tegen 6 en 7 spaens per 

baar gerekend: 

spaansce realen van achten 60000 

7 suykermolens werden verpagt voor 3000 

Sabandhery, hoofdgeld der chinesen, passaars etc. . 8000 

Amfioen, arak en topbanen pagt 4800 

Sabandhery op Tanara, Cobong panjang, Lonthair 

en Pontang 700 

Zout en grondgeld etc ... • 500 

Diamanten bykomt 10000 

Maakt dit alleen buyten veele toevallige voordeelen 

eene som van E'. 87000 Sp*. 

of twee en een halve ton florynen. 

Comf. Handel in dit Bantamse ryk werd gedreven in Speelwyk, 
eene vesting aan de zeekant in de stad Bantam gelegen door een 
Commandeur of gezaghebber en eenige mindere dienaren, hebbende 
by zig en by den Koning een tamelyk groot guamisoen van drie 
compagnien. Het principaalste en byna eenigste articul is de peper, 
welke corl sedert A'. 1683 tot 1733 of in 50 jaren tot 490000 
bhaaren van 375 ^ ingekomen is, makende 'sjaars 3675000 S maar 
sedert is het wat verminderd blykens de byliggende specificatie als 
makende voor de naaste thien jaaren 's jaars ® 3375000; voor de 
baar betaalt de Comp^ 15 sp". en sedert 3327000 §1 , rekenende t 
130 per 100 rd*. dat de ordmaire Bataviase prys is, /^ 46.16 wesende 
/*9.16 de 100 ff , en de Koning betaalt aan die het af en overbrengen 
agt Spaanse, excepto alleen voor de Samanka en Toelonbauwangse 
die negen sp. realen van agten genieten. 

Den verkoop kan byna dien naam niet voeren alsoo de lywaten, 



Digitized by VjOOQ IC 



123 

welke hier met 50 pereents gesleeten worden eerder dienen tot geriev 
yu het gnamifloen en andere als tot negotie en men die winsten te 
Batavia wel kan behalen. Deselve bedragen 'sjaars c. circa 
200 p^. gninees gebleekt bengaals de 72 cor. 
400 „ gerassen dito dito 36 „ 

100 „ bruin blaaaw gninees cnst. 

80 „ „ „ Salempoeris „ 

480 „ „ „ parcallen ^ 

100 ,, „ „ moeris 

200 „ gninees gebleekt 
160 „ parcallen „ 

160 9 Salempoeris „ 
100 „ gingang Drongang 
100 „ „ pienasse. 
waarop de winst omtrent bedragen sal ....... / 8000 

bet opgeld op soldyen bedraagt gewoonlyk - 12000 

en op 6000 Rd'. aan duyten , die 's jaars soo hier als te 
Limpon, werwaart die ter prenve hebbe doen senden, 
koimen nytg^even worden, is te advanceren - 7000 

f 27000 
welke tot de Bantamse winsten mogen gerekent worden, schoon 'dese 
/ 7000 Batavia ten goede komen. Hierent^en moet men voor de 
lasten ordinair stellen een ton schat, soodat de winsten op lywaten 
en opgeld van soldyen afgetrokken, dat Comptoir ten agteren teert 
ƒ 80000; hetwelk als men het over de peper wilde verdeelen op 
ieder 100 ^ byna drie gnlden zon beloopen. 

De Comjf* heeft alhier in eygendom de fortres Speelwyk, met' wat 
grond ten oosten en ten westen, de pnnt Oarangantoe aan de ooster- 
mond der rivier gelegen en het eyland Panjang. Op het fort en de 
punt hebben gelegen 45 stnx Canon ^ waarvan 4 onbeqnaam . . . 

In 't front van 'tfort Speelwyk staan over de rivier eenige wonin- 
gen die Comp'. dienaren en onderdanen toebehooren 

tiet vom^. eyland Panjang is door den yver van den Commandeur 
Brouwer nu al byna kruyselings met een weg doorsneden eu rondom 
ook ten deele begaanbaar, de grond is er hoog en goed genoeg om 
er posteleyn en diergelyke grove groente in overvloed te hebben en 
kan men er drinkwater vinden soo sal daar groot gerief voor de 



Digitized by VjOOQ IC 



124 

schepen , die heen en weder varende daar digte by passeeren te b^ 
komen zyn en konnen de tonwen en ankers welken na desen ter 
waarloos gesonden worden ter selven ey lande bergplaats vinden, dit 
daa veel gemak en 't op en afschepen geven zal , alsoo kort aan het 
eyland ankerplaats voor schepen is, ook valt de warii\jeboom aldair 
in overvloed, van welks binnenbast eene soort van lyn geslagen 
wordt welke de eere hebben üw ÜEd. thans te vertoonen. 

AUe vreemdelingen die wonen of sig nedersetten in 't Bantamse lyk 
en onderhoorigen staan volgens de tractaten onder de protexie es 
jurisdictie van de Gomp. stellende den Commandenr de noodige hoof- 
den over deselve, makende soo oosterjavanen, mooren, maleyen, 
oosterlingen etc. al een naam waardig getal, op welk articul gevolgelyk 
als een aangelegen saak moet gelet worden, schoon men wel schyat 
te sullen moeten opgeven het dispuut tusschen de Koningin en de 
onsen over de kinderen van Bantamse moeders en uytlandse vaden^ 
die van nytlandse moeders , dat seldsaam voorvalt aan de Comp. 
blyvende; ook mag nu en dan wel wat inprejudiciable discretie ten 
gevalle van den vorst plaats hebben ; maar moet dit voorregt evenwd 
geensints in verval komen, om hetwelk te beter te weren gelast heb, 
eens 's jaars door de hoofden te laten opnemen , wat manschap ider 
onder sig heeft en aan ieder derselven een bewysbrieQe te geT^, 
sonder egter de eerstemaal iets daarvoor te laten betalen en is voonü 
noodig dat de hoofden van Poelomorak, Tjeringi, Anjer en Tjeritta 
en andere a%elegen plaatsen ten minste eens 's jaars overkomen en 
rapport doen van het voorgevallene, speciaal rakende den handel, 
sluykeryen en vreemde natiën, en het was eene goede zake, konde 
men ook een op Jonkolan agter het nieuwe-eyland en die met eeoen 
over het volk op het princen-eyland aanstellen, hetwelk derhalve 
gerecommandeerd heb na mogelykheyt uyttevoeren. 

Verhopende hiermede, enz 

{gel.) J^. MossBL. 
ingeleverd ter vergadering van H. HEd. te Batavia den 21 Febr'. 
A\ 1747. 



Digitized by VjOOQ IC 



125 

XX. Conceptacte van verband by Padncca Siry Snlthan 
Aboel Fatacbi Mocbamed Sifa Dzainoel Arifin, 
koning van Bantam, aan den Hoog Edelen Hoog 
Agtb. WelGeboore Heer Gostaay Willem Baron van 
Imboff, Goavemeor-Oeneraal, en de Edele Heeren 
Raden van Nederlands India, verleend en opge- 
dragen, met nedrig verzoek om Compagnie's bnlpe. 

Den Koning na den anderen sedert eenige jaren by berbalinge 
Compagnle's bulpe versogt bebbende tegen den onwettigen indrang 
der Engelse, beeft door bet ontstaan van betzelve met bertelyke 
droevbeyt moeten zien dat ze zoover gegaan zyn, dat er tbans geen 
peper meer voor den vorst van Lampong Siliboe komt, maar dat 
de Engelse die met geweld en list alle na sig nemen, by beeft baar 
den bandel en verblyff aldaar voor twee jaar door expresse zende- 
lingen laten verbieden, maar ze zyn onbescbaamt. 

Daarop beeft by weder in October anno 1746 Compagnie's bulpe 
verzogt om deselve te doen delogeeren en Compagnie's bezetting op 
beqnaame plaatsen in dies steede te leggen. 

fin na versoekt by den WelEdelen Heer eerste Raad en Directeor 
6<3iQ^, midtsgaders Commissaris Jacob Mossel als nog, om dese 
sx) nodige bnlpe tot beboud van zyn landen ; en bid de Edele Hooge 
Indiase regeering, te Batavia ernstig, daartoe bet noodige in 't werk 
te stellen , waartoe den Koning best oordeelt met Bakoenat te begin- 
nen, belovende en zig verbindende de kosten die daartoe noodigzyn, 
tzy maandgelden, kostpenningen , ammonitie, woning en wat er meer 
T^eyscbt, ten genoegen te zullen betalen, en versoekt de postbouding 
ook in selver voegen ten zynen laste zoo lange bet de Compagnie 
noodig zal oordeelen, en zal den Koning ernstig sorge dragen dat 
un de pepefinzamelaars ten minsten zooveel in goed geld voor deselve 
betaald werden als de Engelse nu geven. (Was geteekend) J^. Mossel. 

Concept articulen van overeenkomste nyt naam en van wegen 
den Hoog Edelen Agtb. WelGebore Heer Gustaav WiDem Baron 
van Imboff, 6ouvemeur-(3eneraal , en de Edele Heeren Raden 
van Nederlands-India , representerende de generale Vereenigde 
Nederlandse Oost-Indiscbe Compagnie in dese landen , geslooteu 
en geteekend by den Heer Jacob Mossel, g'eligeei-d eerste 



Digitized by VjOOQ IC 






126 

Raad en Directeur-Generaal vau Nederlands-India en expreaae 
commissaris van het Bantamse hoff, ten eenre, 
mitsgaders Paducca Siry Salthan Aboel Fatachi Mochamed 
Si£A Dzainoel Arifin , Koning van Bantam , ter andere zyde. 

Art. 1. Eerst en vooraf beloven de wederzydse contrahenteo de 
tractaten en overeenkomsten tosschen de Compagnie en het ryk vu 
Bantam geslooten, nevens de actens by een derzelve verleend, soover 
deselve in desen niet werden veranderd , heyliglyk en opregtelyk te 
sullen onderhouden en nakomen, en doen onderhouden en nakomt. 

Art. 2. Dewyl in Lampontoelabauwas goudrivieren door de vem 
afgelegendheyd van Compagnie's post, Palembangse dieven komen, 
die met de voordeelen doorgaan, en de Lamponders daartoe niet 
mogen opgaan, omdat sulx de peper inzaam seer benadeeld, zoo ver- 
soekt de Koning aan den Hoog Edelen Wel (Geboren Heer Gustaav 
Willem Baron van Imhoff, Gouverneur-Generaal, en de Edele Heeren 
Raden van jNederlands-India, daartoe eenig volk te employeeren, en 
alle andere van daar te weeren , zullende de lasten van zoldy , kost, 
ammonitie, gereedschappen, woning en wat meer noodig zy halv ai 
halv by de Compagnie en by den Koning gedragen worden, en de 
winsten sullen ook dus halv en halv gedeeld werden, en zoo de 
Compagnie zal goedvinden dat te verpagten, zoo sal het geld van 
die pagt halv en halv gedeeld werden. 

Art. 3. Den Koning accordeerd dat van heden af onder de Neder- 
landse Compagnie gesteld werden de landen langs de rivier Tange- 
rang, -en desselvs naaster arm van de zee tot aan desselvs oorspronk, 
nevens alle degene die aldaar thans woonen , hetzy ook van wat 
natie, exepto de egte Bantammers die Konings onderhorige blyven, 
dog egter de Compagnie in alles altoos zullen moeten ten dienste 
staan, maar niet ten oorlog elders versonden werden, blyvende de- 
selve strook land met al de voordeelen die daarvan konnen komen, 
voortaan onder de Compagnie als haar souveraine eygen goed , en sal 
den Koning een persoon senden om die ses honderd roeden breete te 
zien meeten en scheydpalen te stellen* 

(was geteekend) J^ Mossel. 



Digitized by VjOOQ IC 



127 

XXI. Extract uit een Secreet Besoigne gehoaden in Rade 
van Indie op Dingsdag 14 Maart 1747 naar aanlei- 
ding van een door den Gonvem/ Oener.' ingebragt 
vertoog hondende : „ Bedenkingen over de jaarlyk- 
sche retonren uyt Indien voor r lening van de O. L 
Maats.^ der Ver. Nederl," ten eynde daarmede tot 
eene verdere verbetering van den staat der saken 
voor de Nederl. Maats.'' in deze gewesten te sup- 
pleren en dus ook te voldoen aan het doelwit ter 
herstelling der vervallen zaken. 

(Dit vertoog y waarmede de raad van Indie zich hoofdzakelyk ver- 
eenigde is verdeeld in Hoofdstukken waarvan het eerste handelt „ over 
de schepen tot retour dienende; het tweede over de wyse van versendüig 
der retouren uyt Indie naar Nederl. ; het derde van de differente soorten 
tjon reUmren , de quantiteiten , die men daarvan uyt Indien naar Nederl. 
vervoeren A-a», item het getal der schepen daartoe benoodigd; het vierde 
wm hel capilael, dat tot hel retour werd vereyscMy de vergrooting van 
dien i» Nederland en Indie ên de influentiey die hetzelve heeft op de 
wsentlyke verbetering van *s Comp.' staat. 

(Het eerste en tweede Hoofdstuk mag , naar ik meen , worden achter- 
w^ gelaten, daarin worden onderwerpen behandeld, waarvan het 
belang is voorby gegaan, in het derde komen echter eenige belang- 
ryke punten voor , inzonderheid rakende den handel in en de cultuur 
van de kofly. 

De inhoud van het vierde Hoofdstuk versterkt andermaal het ver- 
moeden, dat van Imhoff vlytig de plannen van Jan Pietersz. Coen 
en anderen zyner voorgangers als Maetsuyker , van Hoorn , enz , bestu- 
deerd heeft. Uit het 3* en 4* Hoofdst. van van Imhoflb betoog op 
14 Maart 1747 tot resolutie geworden; laten wy thans hier eenige 
iiittreksels volgen.) — 

n Van die articnlen van retour die wy meer of min privative en 
boven andere natiën hebben, zyn de speceryen van de eerste soort 
^ geheel en al privatief. In sommige opzigten slechts zyn ons alleen 
^ygen de cofiy en de suyker." ,, Dese tweede classen heeft men gezegt 
^el meest te bestaan in cofl^ en zuyker. Om het eerste te exami- 
iteeren en te bepalen moet men het oog houden op andere aanbren- 



Digitized by VjOOQ IC 



128 

gers nevens ons, ten opzigte van het laatste moet men sigrigten na 
de benodigtheyd tot onderlaging van de schepen. 

r. de coff^ werd bnyten onsen aanbreng nyt onze eygen colonien 
en als een articnl van negotie nyt het Roode-meer ook nog door de 
Engelschen en Franschen van daar en voorts ook door de franschen 
nyt hare colonien op Bianritins en Mascarenhas vervoert, waaiby 
komt de aanbreng nyt de I^evant en van de West-Indien, waarvan 
de laatste considerabel is. Het is dan seker, dat er meer cofly reeU 
groeyt als er geconsnmeert worden kan in de bewoonde wereld, schoon 
men een vierde verliest by het gebrnyk en dat het dns moeyelyk is 
met opsigt tot de consumptie eene bepaling te maken omtrent de 
qnantitejrt, die men aanvoeren moet, dewyl er zoovele en meer zyn 
als men noodig heeft, die hetzelfde kunnen doen. Maar dewyl het 
voomamelyk hierop aankomt wie de coffy het beste koop leveren en 
dus het langste aan de markt blyven kan, zoo heeft de Comp. van 
Nederland hier omtrent veel voorregt; dewyl haar dit art. tot onderlaag 
van de scheepen dienen kan en zy dus niet enkeld en alleen daarop 
varen moet en dat kan men niet doen noch met de Mochase, omdat 
men die by geheele scheepsladingen vervoeren moet, dewyl Mocha 
weynig anders uytlevert en den handel op het Eoodemeer ook niet 
veel is als men geen cof^ van daar in retour t^ug brengen en daarop 
ook winst hebben kan; noch met de Bourbonsche, dewyl de consti- 
tutie der francen en de situatie van hare colonien niet toelaat sulks 
zoo zuinig te overl^gen, daar wy integendeel en op Ceylon en op 
Batavia de coffy gereed en aan de hand hebben tot sulken eynde; 
noch met de Levantsche, dewyl die buyten des te duur uytkomt, 
omdat voomamentlyk in Arabien groeyt en van daar ten deele te 
lande moet vervoert worden, naar de havens van'deMiddellandsche-zee 
en dewyl de ondervinding leert, dat selfs de Mochase leverantien, die 
'nog naderby liggen, verloopen als de coffy so laag in prys daalt, zoo 
moet die aanbreng nyt de Levant nog vry meer daarby lyden. 

Ëyndelyk kan dit ook niet geschieden met Westindische cofiy^ 
dewyl de schepen die dezelve aanbrengen, daarop voor het grootste 
gedeelte varen en de planters haar bestaan daaruyt vinden moeten, 
dat geen rekening geeft als de uytkoopsprys op een schelling loopt, 
noch voor den overvoerder tot vracht, noch voor den Colonier, die 
alles wat tot den landbouw noodig is, daar veel duurder als hier 



Digitized by VjOOQ IC 



129 

bekostigen moet; noch ook voor den koopman, die deselve aanbrengt , 
dewyl hy al eens 50 ^/q daarop winnende geen capitaal genoeg daarin^ 
besteden kan, als de markt zoo laag is, om soodanigen soberen 
artieul aan de hand te houden. 

Als dan de probabele consumptie van coiiy gerekend werd op agt 
en de aanbreng op tien milliaen potiden , schoon de HolL Comp. daarvan 
na alle waarschynlykheid alleen de helft wel aanbrengen en debiteren 
of opleggen (zal) soo zj het goedvind, te meer dit een artieul is, 
dat in eenige jaren niet bederft noch verergert; maar in de eerste 
jaren selvs beter wordt. En dit bewyst dan ook dat vyff miUioenen 
potuien coffy of plus minus 4 groote schepen van 150 voet met dat 
artieul alleen, niet te veel zyn voor de rekening, die men thans 
opmaakt. 

2^. de suykei' is van eene geheel andere consideratie als de coffy, 
want daarvan dient men a) geen ander gebruyk te maken, dan voor 
soo verre het tot supplement kan strekken voor onderlaag van de 
sehepen, omdat hiervan sulken abundantie valt in onse oygene en 
andere plantagies in de West-Indien , dat die altoos en op den duur 
op zoodanigen lagen prys is en blyft, dat het niet veel beschieten 
bm, omdat onse Colonien ook dien aftrek naar Europa zoo hogelyk 
niet benodigt hebben als de coffy , dewyl de laatste geheel niet; maar 
de eerste zeer wel zonder dat, in Indien te debiteren is. b) De quan- 
titeyt van deselve behoeft dan zoozeer niet bepaald te worden , dog 
om er egter een gissing op te maken, onderstelt zynde, dat er van 
de coffy twee scheepsladingen werden gehouden, voor een vroeg- en 
een na-schip , dat de resterende scheepsladingen , onderlaag voor agt 
schepen geven, de cauris voor een negende en de salpeter voor agt 
anderen en dat er dus nog voor drie k vier schepen onderlaag man- 
qneren kan, soo kan men één scheepslading of van 10 tot 12 maal 
100/m. ® zuyker voor Europa rekenen, enz 

(9 Het IV* Hoofdstuk van van Imhoffs betoog, handelende: van het 
Oapitael, dat tot het retour werd vereyscht, de vergrooting van 
dien in Nederland en in Indie en de influentie, die het heeft op de 
wesenlyke verbetering van 's Comp." staat aan alle oorden " verdeelt 
hy in 2 afsnydingen. De 1« handelt over „ het jaarlycx retour aan 
kapitaal of inkoops kostende*'. Voorop stelt v. L „dat het retour 
flhoog op stok zal loopen, schoon het maar ten deele gegist kan 
X 9 



Digitized by^^OOQlC 



130 

„ worden. De directe bezending nvt China met twee schepen eoo 
„ putcert men apart op ongeveer 12 ton en het overige retow f 
„ 54 tonnen gouds , zoodat de Comp. in Indie tot retour besteda 
n kan , met het Chinesche retour en met de thee op vracht tu 
„Batavia, 08 ton.'' In de tweede afsnyding behandelt van ImM 
de vergrooting van het kapitaal in Nederland en Indie en zc^ 
daarvan in verband tot het voorgaande o. a. het volgende:) 

„Maar op die wyze wordt hel; ordinaire kapitaal, dat de Coup. 
van hare retouren in Nederland gewend was te maken merkelyk 
vergroot en dat van Indie moet gevolgelyk ook merkelyk vangroot 
worden 

Het is wel waar, dat een koopman sig ook in den handel sei 
het licht betimmeren kan met te veel goederen aan de markt te 
brengen , hy kan ook met te veel by der hand te nemen zig io te 
grooten omslag steken tot z}ii schade en het capitaal, dat hy litt 
roulleren wel te veel vergrooten, meer als hy met profyt heheerei 
kan ; maar in geen van die drie omstandighedan bevindt zich è 
Nederl. Comp. met het voorgestelde; want de exempelen van tA : 
voorgaande jaren ^ de redenen van den aanvoer, omtrent sommigi 
articulen voorwaarts ge^veu en de presumtive sleet van goederen ii 
Europa, maakt dat de gecalculeerde quantiteyt retouren niet te groot 
is, voor onze maats.', schoon het gebeuren kan, dat zy, byildiea 
andere commercianten op Indie terselver tyd ook op dezelfde articnlea 
zyn gevallen, door te grooten aanvoer de markt dalende, wel eau 
weynig op deze of gene dingen wint; maar dat maakt geen gene- 
rale regel en zy moet zig dat getroosten gelyk anderen en dtt 
verduren totdat de een of de ander het kamp geeft. Niet dat mei 
van gevoelen zoude zyn om anderen het koste wat het wil in d^ 
grond te boren met de goederen te overvoeren en zoo de markt te 
bederven ; want daardoor soude men zig misschien gelyk wel meer in zoo 
grooten omslag kunnen steken, dat men een ander jagende zelft niei 
nalaten zoude ook veel veld te verliezen en dat is misschien hetgeea 
die voormalige groote retouren uyt Indie ten regte voor ruineux moei 
doen aansien .... maar hier wordt integendeel eene bepaüog 
van omslag voorgesteld, zóó kleyn dat dezelve voor zulk een mail 
schappye al niet kleynder vallen kan en behoudens die bq>aliDg 
veiigrooting van het capitaal, waarop het alleen maar aankomt eo 



Digitized by VjOOQ IC 



131 

dos te beden staat of die voordeelig is of niet, waaromtrent men 
alleen in aanmerking moet nemen, dat het retour der maats.* tot 
kierioe nog hei eenigste articul synde der advanceUy die %j in Nederland 
maken en waarvan zy en hare lasten goed doen en aan de géïnte- 
resseerdens behoorlyke intresse van hare capitalen bezoigen kan, al 
T17 wat tonnen verkoops werden vereyscht eer de eerste post effen 
is en voor de tweede iets overblyft en dat dns de vermeerdering van 
het capitaal der retonren in desen opsigten met 'sComp.* interest 
overeenkomende is, volgt van zelfs, zooals ook iemand, die de con- 
stitutie van de Comp. kent niet zal knnnen zeggen, dat het gepro- 
poneerde hiertoe te groot of door haar niet te beheeren is. 

Dit zal ook blyken by de tweede vraag , namentlyk hoe daartoe te 
komen of hoedanig dat capitaal in Nederland en in Indien zoodanig 
te veigrooten is, om een jaarlyx retour van $8 tonnen zwaargelds 
inkoops nyt te vinden. 

In den eersten opslag schynt die vrage ligt te beantwoorden, als 
men zegt, dat hiertoe noodig is jaarlyks voor rekening van de Comp. 
80o?eel meer capitaal aan contanten en coopmanschappen nyt te senden 
en op die wyze kan het ook sekerlyk geschieden ; maar het is myns 
oordeels d^ beste en profytelykste weg niet 

Voor de Nederl. Maats, is het verre te prefereren, dat men het 
beooodigd kapitaal in Indie bezorgt door eene meerdere circulatie van 
contanten buy ten last en hasai'd van de Comp. ; twee hoofddoelen heeft 
die circulatie in Indie, de een herkomstig uyt den inlandschen handel 
en door de binnenlandsche wissels en door de contanten, die deselve 
fimmeren kan; het tweede hoofddeel is de handel tusschen Europa 
^ Indie. Dat er tusschen Nederland en Indie een handel te dryven 
is, die niet alleen de Comp. niet prejudicieert , maar selfs voordeel 
bm geven , moet men hier'' eerst aantoonen om daarna te bewyzen , 
dat daaruyt een groot roulement van penningen voordeelig voor de 
Comp. kan gevonden worden 

Ik hafuid uyt Nederland naar Indie levert niets uyt, of de Comp. 
MQ nog meer voordeel hebben met hetzelve aan iedereen te permitteren 
nyt te zenden onder eene matige betaling van vracht, als met die 
artikelen aan haar zelve te houden, zoo het laatste al doenlyk wa^, 
dat het sekerlyk niet is, dewyl de Comp. reeds permitteerende kassen 
met dranken en het transport van provisien onder die beaming 



Digitized by VjOOQ IC 



132 

veel andere dingen kannen doorgaan en niets permitterende weder 
in deselve inconvenienten vervallen zoude als bevorens, dat men a 
steede van eenen regelmatigen aanbreng, waaraf de Comp. thans 
sonder eenig debonrsement een inkomen van byna 100,000 gnlda 
heeft, een onjegelmatigen aanbreng zou dienen te conniveren, vunf 
de Comp. niets zou profiteren en waarmede haar schepen daarenboTa 
nog belemmerd en selfs in gevaar gebragt kannen worden. De geper- 
mitteerde aanvoer zoa dus nog geëxtendeerd moeien worden tot alle 
stukgoederen , onder betaling van vracht pro rato van de volnme en 
winst die deselve geven kannen, als: manafactaren , krameryeaen 
wat dies meer zy, aan de Comp. reserverende de pondgoederen , gdyk 
yzer, koper, lood, quik, enz. , 

Ja, ook de vervoer van contanten na Indien is thans niet als toot- 
deelig voor de Comp. en deselve van ieder dncaton twee stuyvers 
hadde in Indien , en in Nederland te betalen , dewyl er dan geei 
negotie tot schade van de Comp. kan werden gedreven gelyk bevoreu 
eer men den wisselconrs op 72 stayvers de dacaton nog niet geI^ 
gnleert hadde 

In zelven voege zyn er arllcukn van retour uyt Indien , die de Comp. 
zonder haar schade niet alleen , maar selvs met voordeel permitteeren 
kan, gelyk thans reeds is de thee op vracht, dewelke soo avant»- 
gieas staat, by ontmoeting van ordentelyke pryzen in Nederland, 
dat de Comp. by geen andere volaminease articalen van retonr, 
gelyk de salpeter , de cof/ij, de zuyker, zooveel winnen kan als op 
dese tliec op vragt , de syite is ook een artical daar capitalen aaa 
hangen en waarby de Comp. thans weynig voordeel doet, zy soade 
meer winnen, zoo sy een vracht daarop stelde en een ieder permisaB 
gaf zoowel nyt China als nyt Bengale met hare schepen syde op 
vragt af te scheepen , de vragt vooraf in Indien betalende en het 
goed in Nederland na zig nemende, om ten zynen meesten voordede 
te verkopen en hierdoor soude de fabriqaen van Nederland apparent 
beter voorsien worden als thans door de eygen inkoopen van de Comp. 
De handel in diamanten en alMey edelgestecntens is ook een artical, 
waarvan de Comp. niets heeft en waaraan zy dus ook niets TC^ 
liest ^ met hetselve weg te geven, integendeel, dewyl dat articul ni 



1. Deze handel werd sedert jaren ter sluik gedreven. 



Digitized by VjOOQ IC 



133 

en al in handen vap onse competiteoren is, sonde men de 
Comp. groot voordeel doen , zoo men daarin op die wyse eene afwen- 
ding konde maken en dat kan geschieden als de versending van 
contanten na Indien onder boven bepaalde conditien open is, mits 
die steenen alsmede passeren door het canaal van de Comp. dat is 
door hare schepen overgevoerd en in Nederland aan de houders afge- 
geven werden, nadat in Indien by de versending betaald hebben 
drie teu hotidaL 

Eyndelyk kan ook selfs do vervoer van goud nyt China na Neder- 
land voor de Comp. voordeelig gemaakt worden , met dezelve te per- 
mitteren voor drie teii hondertj onder addresse van de Comp. met 
hare nyt dat ryk retournerende schepen. Alle deze posten moeten 
eene groote circulatie van penningen geven en door de wissels veel 
geld by de Comp. in kas komen. 

llï^ afmyduig. Wat influentie dese voordeelige vergrooting van het 
Indiasche capitaal heeft op de wezentlyke verbetering van 's Comp«. 
staat alomme. „Om het aannemelyke deser voorstellen te betoogen 
moet men het wederzydsche voordeel openleggen. De geïnteresseerden 
'm ^m handel kunnen meer als een gemeen interest daarby hebben , 
al is het ook maar met de verzending van zilver naar Indien tzy 
bv retour in wissels of in goederen. Het directe retour in wissels kan 
Toordeel genoeg geven op de voorgestelde wyze, om vele menschen 
daartoe nyt te lokken en n(^ meer het retour in wissels als men 
het geld twee jaar in Indie eerst laat roulleren. Het retour in goe- 
deren kan nog voordeeliger zyn , dog is nog meer hasard onderworpen. 
Geen minder voordeel is in dezen aan de zyde van de Comp. Voor- 
waarts is reeds grosso modo gegist , dat er een half millioen guldens 
in diamanten te besteden is , misschien kan er jaarlyx de helft van 
dat bedrag in zyde worden aangelegt en drie quart millioenen aan 
thee op vragt, te samen Ij millioen, een half millioen aan goud kan 
jaarlyx nyt China terug gaan en een half millioen direct op wissel 
heen en weder, met nog een half millioen om eerst een paar jaar in 
Me te roulleren , tzy in de negotie op bodemarye, hetwelk te zamen 
drie millioen guldens maakt en als er volgens den gemeenen aert 
der menschen gestelt mag worden , dat daar drie het hare van eene 
saak kannen hebben, doorgaans wel vyf daarop vallen, zoo zoude 
iDcn mogen rekenen, dat er op hope van het bovenstaande expec- 



Digitized by VjOOQ IC 



134 

tatief wel 5 millioen of vyftig ton aan contanten sullen kunnen njt- 
gesonden worden naar Indien. 

Dewyl nu op dese vyftig ton de Comp. vooreerst tegen 3j<^/o, een 
en negen tiende aan winst heeft by de nytsending op de vyf ton aan 
goud en 5 ton aan juweelen, die terugkeeren k 3®/o, dertig dnyseit 
gulden en op 40 ton aaii wissels, die dan apparent sonde g^It 
worden meer 'als thans, drie ton ruym;' want voor de thee en syde 
op vragt met de ordinaire wissels van 10 k 12 of 13 ton gelyk thans, 
moet men de capitalen in [Indien, de weeskamer en die van erfe- 
nissen en besterifenissen in Indien vallende , computeren , zoo blykt 
ook dat de winst, die de Comp. zonde hebben op dit roullement Tan 
penningen zonder eenig verschot of hasard wel op 5 ton of } mil- 
lioen 'sjaars kan loopen, dat sekerlyk important is. 

Drie capitale voordeelen resulteren daaruyt: 

1'. Seven ten hondert meer uyt te deelen zonder eenig verlies; 

2*. den handel van Indie met weynig capitaal levendig te houden; 

3*. nooyt in Indien verlegen te zyn om contanten. 

Het vijfde Hoofdstuk bevat eindelyk eene korte recapitulatie der 
vier vorige hoofdstukken , de wegen en middelen vertoonende om tot 
bet een en ander te komen. 

Die wegen en middelen waren volgens de secrete resolutie, 

1'. in Nederland , dat men een vast charter van schepen aanneme, 
daarvan het benoodigde getal aantimmere en de verdeeling der rc- 
touren beter regele; 

2\ in Indie, dat de retouren ten minste risico wierden verdeeld; 
dat de publieke volmagten of commissien van de bank en bank van 
leening van contanten niet meer quamen te nemen dan 2^|^^] dat 
alle vorenstaande arrangementen omtrent de remises in juweelen, 
goud, zyde of thee, buyten eenige bezwaamisse, na gedane voorstellen 
wierden geëxecuteerd, etc 

Batavia, in 'tCasteel, dato voorsz. 
(w.g.) G. W. van Imhoff , J\ Mossel, D. Nolthenius, 8. M. Cluysenaer, 
H. Veryssel, A. van Broyel, J. H. Theeling 

en P. A. van de Parra, seci*. 



Digitized by VjOOQ IC 



135 

XXII. De Oouverneur-Gkneraal Gustaaf Willem , Baron van 
Imhoff en Rade van Indie aan de Bewindhebbers der 
Gen. Oost Ind. Gomp. (Heeren XVII.) 



Batavia, dd. 31 dec. 1748. 

Wel Edele IIo<^ Agtbare, enz. 
Dat het schip Tolduyn, enz. 
Java^s Oostkust j By onse. enz. 

Belangende de inlandsche zaken ter dezer cnste, heeft men dit 

jaar met den Soesoehoenang bnyten de dagelykse correspondentie niets 

te doen gehad .... den omslag te deser cnste (hebben wy) 

volgens ons besluyt van 24 febmary deses jaars van „het gezag*' een 

gouvernement gemaakt ter zaake daar een accressement van zoo groote 

uytgestrektheyd als dese stranden , '^b Gomp.* gebied niet alleen ; maar 

ook de sonverainiteyt over zoovele aansienlyke provintien als het 

gebeele eyland Madura en de districten eertyds gepronkt hebbende 

met den titnl V8n koningryken, Sonrabaija, Japara en de Wester- 

stranden y desen meerderen luyster scheen te vereysschen en aan het- 

selve met soveel en meer regt deed competeeren en ook tot bewerking 

van des te meerder aansien en ontzag onder den inlander, soo noodig 

was als in verscheyden van de andere provintien , die tot gonveme- 

menten zyn gecre^rt en o. a. dat van Macassar, hetwelk om dese 

reden ook desselfs verheffing uyt eene presidie in een gouvernement 

verschuldigt is, volgens het genoteerde ter resolutie van 25 April 

1694 . 

Bmilam heeft in dit jaar 1748 niet meer dan 2881875 ponden peper 

uytgelevert , De goudgraveryen of liever de opkooping 

van het goud op Lampon van degenen, die men tot het graven en 
opzoeken van hetselve zoekt te animeren hebben dit jaar ook al 
driehoudertvyftig realen goud uytgelevert en men denkt ten vervolge 
van hetgene daaraf almeede gezegt is, dat het daarby niet blyven; 
maar dit werk nog al van meer succes zyn sal in 't vervolg, dat 
thans te beter komt nu de Gomp. voortaan hare posthoudinge aldaar 
van het Bantamse ryk betaald krygen en gevolgelyk voor niet aldaar 
bnjshouden zal ; want dit is eene der stipulatien by de jongste 
revolutie in dat ryk ten haren behoeve bedongen, om dewelke alhier 



Digitized by VjOOQ IC 



136 

te receDseren en teifens te dienen in antwoord op de remarqnes door 
UEd. ter occasie van de huisselyke oneenigheden van dit Bantamie 
hof a"* 1745 uyt de gebreckige en erronnense brieven van den dooi- 
maligen gesaghebber Meder .... gelieven te maken , wy k 
zaken van dit ryk in haren tezamenhang kortelyk alhier recapitukrai 
en dierhalven zeggen zullen , dat men het verbrodde werk der voors. 
huygselyke twisten aan het hoff door gem. gezaghebber Meder, met 
zig noodeloos daarii;i veel verder te mesleren als 'sComps wegai 
dienstig was, nog even ten regten tyde geredresseert gekr^en heb- 
bende door zyne verhaaste oproeping van daar en aflossing in dat 
gezag door den Commandeur Brouwer en vervolgens de reeds vön^ 
gaande bew^ing en oproerigheden weder van zelfs bedaard en gestild 
zynde, door het herwaarts senden der uy tgeweken princen , waaronder 
ook 'sKonings zoon Pangerang Gusty, van dien tyd af door döi 
Koning nóoyt anders genoemd als met den veragtelyken naam vu 
Si-Abdul Raoeff, de saken van het ryk vervolgens ook tranquil en 
de voors. prinsen onaangesien veele herhaalde verzoeken van den 
Koning tot verzending van deselve, hier ongemoeyt gebleven zyn, 
en dat wel voorbedagtelyk om tyd te geven tot nader beraadslaging, 
indien er iets waar mogte zyn van het nagt en dag beweenen van 
zyn zoon, door gez. Meder by die brieven desen Koning soo gratis 
toegeschreven, dog waarvan het tegendeel by onse generale beschry- 
ving van 31 dec. 1746 aan UEd. Hoog Agtb. reets is bedeeld en 
zooverre is gebleken , dat men eyndelyk aan de veelvuldige herhaalde 
verzoeken van dien vorst om voorsz. prinsen te versenden niet langer heeft 
kunnen onttrekken ; maar genoodzaakt is geweest daaraan in het n^aar 
1747 te voldoen , volgens hetgeene üEdh. bedeeld is by onsen vorigen 
van uit*, dec. 1747, zynde dese ^twee jaren en meer verlopen sints het 
eerste geval dat hiertoe aanleyding heeft gegeven en de zaak ten 
eynde is gekomen en in al dien tyd by den Koning geen de minste 
verandering daaromtrent vernomen ten faveure van gem. princen, 
ja zelfs niet nadat zig jongst ten nytersten op den tegenwoordigen 
Kroonprins vertoornd heeft betoond, ten blyke, dat hoe ongeloofl.rt 
het ook in den eersten opslag mag voorkomen een vader soodanig 
tegen zynen zoon geanimeert te zien , in desen noch kunstgreep, noch 
geveynstheyd op het gemoed des Konings eenigen indruk heeft gehad 
en dat wesentlyk zoodanig op den anders volgens het regt der geboorte 



Digitized by VjOOQ IC 



137 

natüurlyken opvolger gebelgt en verstoort is geworden en gebleven 
als zynen onophondelyken aandrang, zoowel dat voors. pangerangs 
versonden, als dat hem by geschrifte versekering gegeven mogte wor- 
den, deselve nooyt van Ceylon terug souden komen, ten overvloede 
hebben aangewesen, zynde het laatste door hem in dit jaar, ter 
occasie dat in persoon alhier op Batavia is aangeweest en sig een 
paar weken opgehouden heeft nog zoo ernstig en met zooveel nadruk 
gedaan, dat men werk gehad heeft sig van die lastige instantien te 
ODtdoen en hy liet niet na zig na alle omstandigheden te informeren , 
die omtrent het secureren der voorsz. princen geobserveert waren, 
selfs op het schip dat tot derselver transport hadde gediend en ten 
tyde zyns'aanwesen ten ey lande Onrust aldaar aan het hoofd lag, om 
sig gerust te stellen omtrent zyn mistrouwen, nopens de versending 
van voorz. princen ontstaan uyt het lange dilay alhier om tot der- 
aelver versending te treden. 

Dog zoo het eenigsints vreemd heeft geschenen 's Konings zoon van 
den troon geremoveert en schoonzoon van den vorst aan hem in de 
opvolging geprefereert en soovele princen van desselvs huys in eene 
onherstelbare disgratie gevallen en van hier versonden te zien, soo zal 
liet nog veel vreemder en verwonderlyker voorkomen , dat men den 
Komng self ten laatste heeft moeten verzenden om het ryk niet geheel 
en al het onderste boven gekeerd te zien. Dit evenement staat in 
alle omstandigheden beschreven sub. datis 9. 17. 18. 20 nov.^' en 
4 dec^ deses jaars en onse rescriptien naar dat comptoir dd. 15 
nov.^ en 29 maand, uit dewelke en onse secrete resolutien van den 
15 en 21 nov.^ item de gemeene van 25 en 26 dier maand wy 
kortelyk alhier sullen repeteren, dat de Bantamse Sulthan 't sedert 
een geruymen tyd al hebbende beginnen te gevoelen de begmselen 
van die buyiensporigheden , die den vader almede in de laatste jaren 
zyner regering, zoowel in zyn ryk als voor de Comp. byna onhan< 
delbaar en onverdraaglyk maakt, uytwyzens de papieren van a'. 1731 
tot 1733 totdat dese prins succedeerde, men hem vervolgens .tzedert 
jaar en dag reeds heeft sien zwerven , dan in het land en dan weder 
by de zee om tyd verdry f te zoeken, plagende zyne onderdanen op 
eene voor haar seer harde wyze , met allerley divertissementen voor 
hem en zyn hoffstoet te verzinnen , met noodelooze werken en allerley 
ongewoone diensten, die de meeste zoodanig drukte, dat zy niet in 



Digitized by VjOOQ IC 



138 

staat waren haar ondertioud te zoeken en met extraordinaire contn- 
butien en allerley lasten aan haar op te leggen, dat het gehedc 
land. onder dese zyne ongebonden regering, met welkers zaken hj 
sig teffens al ten eenemale aan zyn plaisir overgegeven zynde, byna 
in 't geheel niet meer quam te bemoeyen, begon te sugten en alk 
de grooten by hare herwaarts komste , zoowel als de Koninginne daar- 
over begonnen te klagen en de noodige representatien te doen aan 
den eerstonderget. Gouverneur-Generaal, die ook niet naliet den vowt 
daarover gedurig het noodige te laten voorstellen, door soodanige 
boodschappers en den gesaghebber, die 'sComp.' wege aldaar resi- 
deert, hem afradende van alle die woelinge en vermanende tot een 
regulierder manier van leven aan syn hoff, ter beter bestiering van 
het land en tot soulaas van zyne verarmende onderdanen, waarna 
dan voor een korten tyd wel eens geluysterd; doch welhaast weder 
hetzelfde beklag by herhaling vernomen wierd van grooten en kley- 
nen , sonder dat ook selfs het aangieren van den Gouverneur-Generaal 
in persoon; dog incognito, op Bantam, noch 'sKonings speelreyeje 
herwaarts in de maand July deses jaars , ten welken occasie men dien 
vorst dagelyx zag en sprak, daarin eenige verandering ten goede te 
wege heeft kunnen brengen en tot zooverre dat hy ten laatste begon 
over te slaan tot allerley gevaarlyke razernyen , met den een na den 
anderen in zyn hof te mishandelen, ja aan het leven te komen * de 
grooten haar have te ontnemen, om die aan syne bywyven te geven, 
den Kroonprins onder gezochte pretexten te verstooten , die egter door 
eene tydige vlugt naar Speelwyk het levensgevaar nog ontvlood en 
het geheele hoff en land zooverre in gevaar, vreese en wanordre te 



1. In twee secrete brieven van 9 Nov>' 1748 berigtte de resident te Bantam 
G. F. Ifalck o. a. dat de Saltan beweerde, dat zyn overleden vader hom verschenen 
was, en dat deze hem gelast had aan den aangewezen troonopvolger al de insignia 
van die waardigheid, als rykskris, enz. te ontnemen, dat de troonopvolger daarop 
gevlugt was in het fort Speelwyk; dat verder do sultan in de laatste dagen zeren 
menscheu, waaronder zyne zuster met hare dochter om het leven had doen brengea 
en een zyner bywyven in hoogzwangeren staat voor zyne oogen met rotangs had 
doen slaan op zulk eene wyze, dat eene ontydige verlossing en de dood van het 
kind daarvan het gevolg was geweest. De resident beschryft den Sultan als een soort 
van Nero en stelt voor, dat de Comp. zich van hem meester make en een ander 
geregeld bestuur instelle, opdat het volk niet in opstand en de stad en het ryk ia 
handen gerake van moordenaars en een aantal zceroovers, aldaar sedert eenigpn tyd 
in grooten getale aanwezig, (uit 19« deel 1749.) 



Digitized by VjOOQ IC . 



139 

brengen, dat de KoningiDue met de voornaamste ryxgrooten onder 
pretext van een gezantschap aan dese roering om over gem. Kroon- 
prins te klagen, de vlugt nemen en sig herwaarts begaven, terwyl 
do Snlthan door allerley angstvalh'ge gemoedsbew^ingen en gedurige 
ongerustheyd , verserende het Bantamse ryk als sonder hoofd, sonder 
regering en sonder ordre en dns alles een tydlang in die crisis daarna 
geschapen was , dat men eene totale omkeering en destructie kon ver- 
wagten, wanneer de twyfelmoedige onderdaan soolange reeds afgemat 
en als moedeloos gemaakt, door het een of ander incident eens gaande 
gemaakt mogte wesen en de slaafagtige subordinatie, die alleen soo- 
veele plageryen hadde doen dragen eens quam af te schudden, dat 
niet dan van de allergevaarlykste gevolgen konde vergezeld gaan, 
zoodat ook de belangen van de Comp. zoozeer geperecliteerd werden , 
als die van het ryk selfs, dewyl zy in bet laatste soowel ten opsigte 
van de nabuurschap als uythoofde harer bezettingen in dat ryk en 
de leverantien van peper uyt hetselve zooveel deel moest nemen. 
Dog onder Gods zegen heeft men alle die waarschynlyke gevaren 
nog in tyds vooi^ekomen, door eene cordate resolutie, dewelke ook in 
deze zaak, soowel door het „periculum in mora" als door de gevaar- 
lyte situatie der oorlogszaken in Europa en de consideratien , hoezeer 
een vyand by een onverwagte komste aan desen oirt van zoodanigen 
gesteldheyt deses aangrensenden ryks profiteren konde, ten hoogste 
noodig was en zoowel van pas genomen , mitsgaders zoo voorzigtig 
uytgevoerd is , dat Bantam maar voor weynig dagen zig in die crisis 
bevonden heeft en de zaak vervolgeiis tot blydschap van grooten en 
kleynen door ons ter bevrediging van alle de gemoederen in diervoegen 
geschikt is, door de versekering van 'sKonings persoon en zyne ver- 
sending met het schip Eyndhoef naar Amboina , ' dat alles ten 
naasten by weder effen is geraakt , zynde het ryk by de Comp. selfs 



1. Nadat de resident Falrk vruchteloos getracht had de Sultan te overreden, om 
met een Comp.* jagt een • epriogtogtje • naar Batavia te doen, werd op < geheimen 
last der llooge Regering de Sultan op 16 novemher , wanneer hy als naar gewoonte 
des namiddags naar de Passebaan wilde gaan, door den Kapitein Weytman in arrest 
genomen en eerst in de woning van dien Kapitein bewaard en daarna des avonds 
onder militair geleide uaar het fort Speelwyk overgebragt. De Sultan liet geen mid- 
delen oobeproefd om weder vry te komen , ook het middel van omkooping zocht hy te 
béngen; doch zonder opschudding werd de vor^t nu aan boord van een jagt, daarna 
DMT het eiland Edam en cindelyk naar zyne eindbestemming vervoerd. 



Digitized by VjOOQ IC 



140 

als ter bestiering overgenomen^ het maniement van zaken en de 
exercitie van de koninklyke waardigheyt aan de Koninginne onder 
den titel van regentesse opgedragen , onder toevoeging van den Kroon- 
prins, den tachentigjarigen ryxbestierder, zynen adjunct den opper- 
regter en secretaris van het ryk als ryx-en-regeringsraden en voorte 
onder zoodanige conditien als het daaraf geëxpedieerde patent door 
de Koningin en alle voors. ryxgrooten in het openbaar en ten by wesai 
van de Koningskinderen en naastbestaanden, nyt welke eerstgem. h^n 
maar één is gevolgt en waaraf de overigen thans stil en vredig op 
Bantam wonen, ter pnblicque vergaderplaatse op het groote i^eyn 
off voorhoff ondertekend desen in copia verzeilende UEd. Hoogagtb. 

nader aanwyzen zal < en dit alles is met volkomen 

genoegen van grooten en kleenen in diervoegen, reeds zedert ééne 
maand in treyn gebragt, tot merkeiyke gerustheyd deser regering, 
die niet twyfelen wil of UEd. sullen sig dese hare cordate en zoo 
zij hoopt van pas genomen ernstige mesures laten welgevallen, zynde 
de Koning voor 't uylerlyke met alle sagtsinnigheid en deferentie be- 
handeld, door hetjagt de Nederlandsche Maagd, dat in den jarel747 
ten dienste deser regering ten eylande Onrust is aangemaakt, van 
Bantam afgehaald tot den tyd van zyn vertrek ten eylande Edam 
gelogeert en gedefroyeert en vervolgens zooveel volk tot zyne portie 
toegevoegd als hy zelfs heeft gerequireerd en opgegeven, bestaande 
in ruym sestig zoo mans als vrouwen, ook het noodige tot zyne 
receptie, onthaling en verblyf m Amboina, de ministers aldaar aan- 
geschreven, item naar Sourabaya alwaar hy en passant aangieren 
moeste, ter zake het schip aldaar voor Amboina ryst moest laden, 
soodat hy daaromtrent niet te klagen hebben sal, enz 

Batavia^ s hoofdstuk sullende beginnen, enz 

Het fonds van de Bank van leening door den grooten toeloop in 
den aanvang deses jaars niet toereykende bevonden zynde, heeft 
men by resol. van 23 January commissarissen van deselve geqnali- 
ficeert om eene inroeping te doen van 20°/, of 60000 Rd'. , die egter 
volgens onse nadere resolutie van 27 aug. met het sluyten der boeken 
weder zyn gerestitueert , omdat het capitaal toen strekken konde, 
hebbende de voors. bank na het sluyten harer boeken, die volgens 



1. Zie dit patent hierachter onder N». XXIII. 



Digitized by VjOOQ iC 



141 

onse resolatie van 8 oct. jl. nu voor de eerste maal gevisiteerd en 
volgens het genoteerde by ons nader besluyt van 10 deser wel be- 
vonden zgn, en voortaan ook altoos gevisiteerd snllen worden door 
den visitateur en boekhonder.generaal van de Comp. ten eynde onder 
een specialen eed van secretesse begrepen j nn voor een vol jaar niet 
meer nytgedeeld dan 57o hetwelk geen genoegsamen interest zynde 
hier te lande, om hare actiën te honden bnyten verval, soo hebben 
wy om deese en verdere redenen ter resol. van 27 aug. vermeld 
noodig geoordeeld van alle panden zonder onderscheid voortaan te 

laten betalen \ */, , enz 

Nopens de inlandse zaken is ook by Resolutie van 9 febr. nader 

ordre' gesteld tot het aanmaken van 2000 looden penningen op nienws 

tot merkteekenen van de onderscheidene natiën en hoofden .... 

Zynde in dese bovenlanden alles door Godes (joedheid in eene ge- 

wenschte mste en vrede en het aanqueecken der producten vry wat 

toenemende 

Vooral in 't articnl van de peper, waaraf dit jaar wel 722 picols 
of roim SOO picols meer geleverd zyn als anno pass*, of oyt bevorens 
en dewyl men dat attribueren kan aan de nieuwe aanplantingen van 
den presenten tyd, die nu vrugten beginnen te geven en men niet 
opgehouden heeft en nog niet discontinueert den inlander tot gerëYte- 
Deerde aanplantingen op te wekken, soo is er groote verwachtmg 
vin dit articul voor den volgenden tyd en de coff^-leverantie is ook 
.weder hersteld van schaars 5000 picols, die deselve op de komste 
van den presenten €k>uvemeur-Oeneraal maar halen koude op omtrent 
12000 picols, sonder te spreken van indigo en het cattoene garen, 
nevens de twee nieuwe articulen van Cigoe Lacka of Java's roode 
verfhout of de Sintok of wilde canneel , die daar nu nog bygekomen 
zyn, zoodat de meerdere attentie op het werk der bovenlanden en 
den landbouw van goed gevolg schynt te wesen. 

Het strekt den presenten Gouvemeur-Oeneraal tot d'u3rter8te ver- 
pligting, dat UEdh. soo favorabel ten zynen opsigte hebben gelieven 
te disponeren over het land, thans genaamt Buytenzarg of het wester- 
gedeelte van Campong Baroe, in den jare 174d ter bebouwing onder 
handen genomen en door UEdh. soo gratieus aan hem toegestaan; 
dog nadien het schynt dat UEdh. 't zy door wangunstige pennen van 
hier of verkeerde rapporten ginder , daarvan een gantsch ander denk- 



Digitized by VjOOQ IC 



142 

beeld gegeven is, als hetgeene met de weseütlykheid der zaken oTcr- 
eenkomt, so verzoeken wy verlof oin deselve daaromtrent nader te 
elucideren. 

Ëerstelyk ten belange van de hoge heerlykheyd , dat van die saak 
by het adviso, de propositie en het geresolveerde op 10 ang. 1745 
maar aanhaling gedaan iS; om de uytgave van dit land, de aange 
legentheyd van dies betere bebonwing en de middelen om daartoe te 
komen te connecteren met Hgeene UEd. Hoogagtb. in Nederland was 
voorgesteld om het landleven alhier voor de Colonien niet alleen pro- 
fytelyk, maar ook aangenaam te maken, dog geensints met int^tie 
om van dit land een hoge heerlykheyd te maken ; want UBd. ge- 
lieven zelfs maar te considereren , waartoe dat dienen sonde omtrent 
een land, dat suceessive van den eenen Gonvemenr-Generaal op den 
anderen sonde overgaan en waarvan de consecntive bezitter gevolglyk 
in dit land geen hoger heerlykheid behoeft te pretenderen als degeene 
die hy ofQcie wegen heeft en in effecte is het ook met de zaak 800 
gelegen; want dit land Bnytensorg heeft tot op dit uur nog geen 
hoger of ook geen andere jurisdictie als degeene, die alle landen van 
particuliere hebben, waarvan sommigen selfs naby Buytensorg liggen l 



1. Op 10 aog. 1745 was door den GG. van Imhoff in rade van India ter tafel 
gebragt een * schriftunr • waarvan de strekking was , om ten einde de » betere beboa- 
wing der landen binnen de domeynen en uytgestrektheyd van dit Jakatrasche koDiok- 
ryk te animeren, aan den Gouvern.' GenrL van Indie in de bovenlanden gelegcnbeid 
te geven tot aanleg eener landbouwondememing. Daartoe kwam aan van ImboS 
gesdbikt voor de overzyde van Kampong Baroe en stelde hy voor, onder nadere 
goedkeuring van het opperbestuur hem dit land te verleenen tot bovengen. doel, 
gesepareert van de ordinaire jurisdictie en zoodanige vryheden , voorregten en vtrfpa- 
ningen als^by vrye heerlykheden geboren», met dien verstande echter, dat deze dontbe 
zou plaats vinden, onder de clausule de non aÜenando, aan den onderget. aU 6G. en 
zyne opvolgers in officie. • Uit schriftuur is uitgegeven door den heer P. A. Leupe 
in Bydr. taal land-en-volkenk. N. I. nieuwe reeks 7« deel 254. Het werd door 
resol. der Hooge Regering goedgekeurd. Het Opperbestuur schreef daarop dd. iSsept. 
1747 aan de Hooge Regering in Indie hierover het volgende: 

« Dat het cultiveren en beplanten van onbebouwde en woestliggende landea » 
Indie en inzonderheid op Java van zeer groot aanbelang en voordeel is voor de 
Comp. is buyten contestatie en wy hebben ook even daarom geen bedenkelykhcia 
gemaakt om de middelen, die daartoe van hier werkstellig zouden kunnen wordeo 
gemaakt en door GG. v. Imhoflt by zyne bewuste consideratien zyn geproponeert te 
amplecteren en in zooverre ons daartoe gelegenheid aan handen is gekomen, daarvfto 
gebruyk te maken; dogh dewyl het effect van het uiÜe, dat uyt die geamplecteerde 
en te werk gelegde middelen nog moet voorkomen, van den tyd zal moeten wonifo 
afgewagt, zoo begrypen wy ook, dat het alsdan eerst regt tyd zal worden om op ^ 



Digitized by LjOOQ IC 



143 

En ten tweeden sou ook de introductie van zoo groote privilegiën 
alsdehoQge heerlykheden in Europa of ook in Nederland, in 't gemeen 
hier niet dienstig zyn en tot zooverre heeft sig ook de zin van de 
propositie (niet) uytgestrekt, want gelyk UEdh. ten regte aanmerken 
en ook wel waar is, dat die uitgestrekte voorregten en wy voegen 
daarby hier te lande nog meer dan elders, souden kunnen worden 
misbruykt , niet alleen omclat deselve vallen kunnen in quade handen; 
maar ook omdat het inlandsche bestier hier onder een souvereyn en 
onverdeelt gesag dient te blyven en een gemeen Europees, de nieuwe 
boeren niet uytgeslooten , sig nu reets te veel als een heer rekent 
onder den inlander, tot zooverre, dat men werks genoeg heeft deselve 
in toom te houden, zoo zouden ook de inconvenienten soovele zyn, 
die ny t zoodanige verheffing souden resulteren , dat het sekerlyk , nog 
de regering alhier, nog ook de overige coloniers aangenaam souden 
kunnen wesen eenigen 4aaroQder zooverre te distingueren. 

Dus zyn de landen hier, en dat moeten zy ook blyven , pUintagies , 
vrye erven en waar eene specie van heerlykheyt voor zooverre den 
atrt van het land , de gewoontens der Javanen en het oude herkomen 



tweede geproponeerde van den 6G. te denkea, nMneDtlyk of men by dat utiU van 
den landbouw, ook niet het aangename van het landleven zon dienen te paren met 
ket oprigten van dorpen, het inateUen van heerlykheden onder eene gesubordineerde 
jomdictie en waarover wy alsdan, wanneer USd. daartoe propositie komen te doen 
USd. ons goedvinden zullen laten toekomen. Ondertusschen dewyl U£d/ niets 
▼erniyme van hetgeene kan dienen ter bevordering en voortzetting van de culti- 
mug en aanplanting dier landen, zoo willen wy onsen G6. van Imhoff dat 
genoegen gaarne geven, dat wy approbereu de nytgifte van een gedeelte van het 
landschap Kampong Baroe in de Jaccatrasche landen aan gem. Generaal, dogh met 
un zyne snecesseurs indertyd, onder zoodamge condüiett als by het geschrift in 
UW£d. resolutie van 10 ang.* (1745) geSnsereert, staan vervat; dogh dewyl UEd. 
dese nytgifte wel zouden wiUen doen dienen tot oen regel , waarnaar de uytgifte. van 
heerlykheden int vervolg, des goedgevonden werdende, zouden kunnen worden ingerigt, 
xoo moeten wy zeggen , dat wy uythoofde vau een bedngting die wy hebben , dat die 
Heerlykheden niet althoos in zulke goede handen zullen vallen, als wel deze nn valt, 
niet gaarne zien, om alle gevolgen voor den aanstaande te vermyden, dat dezeheer- 
lykheid wierd uytgegeven ook inet hooge jurisdictie; maar dat de uytgüte van deze 
heerlykheid geschiede eeniglyk met lage of ambagtsheerlykheid jurisdictie, als meerder 
oYcrecnkomendc niet het eigen prDJect vau onzen GG. v. Imhoff; te weten: om aan 
iommige gedistingeerde goederen te verlcenen eene gesubordineerde jurisdictie, alzoo 
leUs schepenen van Batavia geen hooge jurisdictie hebben; maar gehouden zyn hare 
doodvoBBi«en aan UEd. ter approbatie te presenteren. » 
Op deze aansehryving volgdo het boven'staande antwoord der Hoage regering. 



Digitized by VjOOQ IC 






144 . 

medebrengen , dat degeene die op dat land wonen den eygenaar sooveel 
als haren landheer rekenen by eene redelyke behandeling hem allerky 
hofdiensten doen ; want by eene onredelyke loopen zy aanstonds v^ 
en laten hem met het land zonder volk zitten en voorts thienden of 
huur, ook wel een vyfde aan hem opbrengen, nadat het land bete 
of slegter is, hebbende alle de aytgegeven landen en dat is den 
eersten oorsprong van alle de cygendommen der ingelanden, dese 
verpligting in 't gemeen, dat zy hare producten van coffy en peper et?, 
aan de Comp. moeten leveren en dat is ook al wat de Comp. daaraf 
heeft, daar integendeel de overige landen, die nog bywege van con- 
cessie zyn onder het bestier der Javaanse hoofden, waarvan dit 
Buitenzoi^ ook een is, als hebbende voordesen ouder het inlandse 
hooft van Campong Baroe gehoort, buyteu deze verpligting ook nog 
gehouden iyn tot allerley diensten voor de Comp. en thans ook tot 
eene vaste leverantie van pady of ryst in de bolster in de pakhuyscn 
alhier . . . welke leverantie by onse resolutie van 8 nov. 1746 
bepaald is en een weynig geschikt na proportie van de coffy, om dat 
servituut goed te maken, dewyl de leverantie van de laatste nog 
eenigsints voor een benefitie werd gerekend, schoon er tusschen de 
eene en andere soort van landen geen ander onderscheid is, als dat 
de eerste in vorige tyden afgestaan zyn in eygendom voor sekere 
taxatien en vervolgens door eygenaars gelyk de anderen door de 
vrugtgebruykers zyn bebouwd en beplant geworden en van den laatst- 
gemelden aard is Buytenzorg of het land ten westen van de groote 
rivier aan den voet van den berg Salak gelegen en sig strekkende 
tot aan de rivier van Tangerang, daar alle het land wederom staat 
onder een ander gemeen hoofd der Javanen, gelyk ten noorden het 
district van een derde Javaanse regent te vinden is ; wiens land ge- 
noemd werd Coedong Badak , blyvende ten zuyden en ten oosten het 
overige land van Campong Baroe, dat sig beoosten de groote rivier 
nog zoo verre uytstrekt tot aan het gebergte, dat het voor dai 
inlandsen regent nog naauwlyks te beheeren is en dewyl hieruyt 
blykt. dat de plaats of plantagie of het land en district nu genaamd 
Buytenzorg niet anders nu staat onder den Gouvern/ QenerJ die het 
woeste en onbebouwde nu besig is op eygen kosten te verbeteren en 
gevolgelyk daaromtrent gelyk staat met de minste der ingelanden, 
die men soodanige landen in eygendom gewend is te geven, dat het 



Digitized by VjOOQ IC 



145 

bevorens ten opsigte der diensten en verpligtingen aan de Comp. heeft 
gestaan onder het inlandse hooft , soo blykt ook dat de Comp. met 
dien afstand niets verliest en by dies bebouwing integendeel wint^ 
doordien de vorige opzigter na hetgeen reeds gezegd is, soo grooten 
district niet kunnende beheeren naar behooren, nu integendeel twee 
voor een aan dies verbetering bezig zyn en de Comp. soude nooyt 
van dat land Campong Baroe, sooals het gecombineert was, dat 
gekregen hebben, wat zy na van Bnytenzorg en Campong Baroe 
beyden krygt, dewyl de inlandse regent nu de handen wat ruymer, 
een goed exempel voor hem en ook door dezo nabuurschap wat meer 
ondersteuning of bynalatigheyd ongenoegen te wagten hebbende, veel 
meer dan bevorens besig is zyn land te bebouwen en bebouwbaar te 
maken door waterleydingen en andere middelen, dio den inlander 
daartoe aanmoedigen kunnen. 

Op dien voet dan is de uytgave van het land Bnytenzorg geschied 
met een oogmerk om de landbouw in 't gemeen daardoor te bevorderen 
en lEdh. begrypen ligt, dat het oog van een hoofdgebieder deser 
landen door al sulke uytspanninge over den landbouw gaande, niet 
anders dan profytelyk kan zyn, voor alle ingeknden, welke lande- 
ryen in 't gemeen ook sedert vier of vyf jaar werkelyk en oogschynlyk 
verbetert zyn; maar indien sulks alleen zoude wesen voor den wey- 
nigen tyd, dat de presente 6ouv. Gen.'' misschien nog in dit bestier 
of in *t leven sal blyven, zoo soude het waarlyk te veel moeyte 
genomen en voor de Comp. ook te beklagen zyn , dewyl dan Bnyten- 
zorg en de landen daaromtrent welhaast weder tot hare vorige woest- 
heid souden keeren, soodanig dat selfs niet te besigtigen soude wesen, 
sooals het bevorens daarmede gelegen was vóór het opruymen der 
wegen en het wegkappen der wildernissen en daarom neemt de pre- 
sente Gouvemeur-Gener.' de vryheid U£dh. nadere gunstige dispositie 
te vragen en te versoeken , dat deselve hem dat faveur gelieven te 
bewyzen, dat zoo veele andere gants gemeene coloniers en ingezetenen 
genoten hebben om het voors. land Bnytenzorg, by eene billyke 
taxatie geschikt naar dies waarde ten tyde hetselvc door dese regering 
vierd afgest;ian in eygendom , voor hem en zyne erfgenamen te mogen 
overnemen, 't zy op dien voet als de andere uytgegeven landen 
door de Comp. altoos zyn overgelaten aan particuliere bebouwers en 
beplanters of ook selfs behoudens de tegenwoordige verpligte landd- 
X 10 



Digitized by VjOOQ IC 



146 

diensten en servitnten voorwaarts aangehaald en daarvoor sal hy au 
ÜEdh. Iiebben de hoogste verpligting , dewyl liy dan hope heeft in 
der tyd weder te sien inkomen met eenig voordeel de nog al naim- 
waardige kosten , die daaraan tot hiertoe reets zyn géïmpendeert es 
nog verder gedaan zullen moeten worden om er iets goeds van te 
maken en ÜEdh. kunnen wel verzekerd zyn, dat van dit gunst- 
bewys noch door hem , noch door zyne erfgenamen geen quaat gebmjk 
werde gemaakt ; terwyl hy zyn eerate oogmerk in het aanleggen van 
die plaats steeds in 't oog sal houden , namentlyk de verbetering Tan 
het land en de welvaart van de Comp. hetwelke de twee beweeg- 
redenen zyn van alle zyne gedane voorstellen en in 't werk gestdde 
middelen tot hiertoe en zoo hy hoopt dat ook in 't vervolg sulkD 
blyvcn. * 

De inlandse of liever de binnenlandse vaart is bj onse vorige van 



1. De briefwisseling over Buitenzorg was hiermede nog niet a^edaao ; op IS sept 
1760 schreef het Opperbestuur het navolgende zaar-zoete antwoord, aan den GG. 
Y. Imhoff: «Het is een merkelyk abnys van U£d. wanneer haar laten voorstaan, 
» als of ons door wanganstige pennen van Batavia of verkeerde rapporten in *t vader- 
» land van de nytgifte van een gedeelte van het landschap Campong Baroe in de 
' Jacatrasche landen aan onsen jegenw. G6. een gansch ander denkbeeld zou zya 
» gegeven , als met de wezentlykheid der zaken overeenkwam ; want byaldien «r 
' hadden knnnen vermoeden, dat ZB. intentie had gehad om met de uytgifte nt 
» dat land zig te blyven borneren» in diezclve bepalingen zooals menigvuldige aodeit 
' landen nan particulieren zyn nytgegeven geworden en niet zooals nogtans duydelvk , 
» ezpressis verbis, wordt gezegd by seker geschrift van den 66. v. Imhoff by U£d. 
«r resolutie van 10 ang. 1745 op dit subject genomen , geïnsereert, t. w. om dit distrid 
' te separeren van de ordinaris jurisdictie als eene heerlykheid en geprivilq;ieerd 
' stuk goed, met hooge en lage jurisdictie en zoodanige vryheden, voorr^ten en ver- 

• gunningen als by vrye heerlykheden gehoorcn , wy zouden ons zoo ampel over die 
» materie by onze letteren aan U£d. dd. 15 sept. 1747 niet hebben behoeven nit te 
m laten; want dan hadden wy den jegenwoordigen 66. v. Imhoff met weynige woordea 
» knnnen accorderen , zooals wy ZËd. thans accorderen by dezen , om een gedeelte 
ir van het landschap Compong Baroe, thans genaamd Buytenzorg, op eene billyke 
K taxatie, geschikt na dies waarde ten tyde hetzelfde door UEd. aan Z£d. wicrd 8%e- 
« staan en de uytgifte daarvan verleend, in eygendom voor ZEd. en desselfs eifge- 
« namen te mogen overnemen op dienzelveu voet, als andere uytgegeven landen, 
' door de Comp. altoos zyn overgelaten aan particuliere bebouwers , en bepianters en 
m overzulks zonder hooge, middelbare of lage jurisdictie of titul van Heerlykhati 
« hoegenaamd , behoudens nogtans dese verpligting , dat de vmgtea van dat land 
«komende, moeten worden geleverd aan de Comp. en voorts in verwagting dat de 
«GG. van Imhoff volgens zyne toezegging, zorge zal dragen, dat van deze gnojt- 

# bewyzing door ZEds. erfgenamen geen kwaad gebruyk zal worden gemaakt, » 



Digitized by VjOOQ IC 



147 

den 31 oct. reeds gedetailleerd naar hare ware gesekapenheid * en 
progressen tot dusverre , waarby wy niets te voegen hebben , als dat 
men by resolntie van 25 Juny heeft verstaan aan alle particuliere 
handelaars 'sComp.' onderdanen onder de nodige restrictien en pre- 
cantien om de wille van de doenmalige nog dubieuse tydsgesteldheid 
te permitteren om zig van de overschietende scheepsruymte ter 
custe Cormandel te mogen bedienen tot transport harer goederen met 
's Comp.' schepen voor 5 7» aan vragt ; want dewyl men tans die 
cast bezoekt als in 't voorbygaan, daar meer schepen somtyds 

(aanwezig zyn) als de ministers goederen hebben 

om te laden, zoo kan de Comp. sig wel bedienen van dat voordeel, 

dat anders in handen van particuliere negotianten van andere natiën 

valt .... Deze reden en het hoofdoogmerk om van Batavia 

te maken een oplegplaats of een cntre-port voor den handel in deze 

zeeën, hebben ons ook genoodzaakt in de thollen alhier op 6^ dezer 

eene notable verandering te maken, met den inkomenden thol te 

verhogen by ses ten honderd sonder korting en den uytgaanden thol 

daarentegen geheel af te schaffen op de lywaten of pakgoederen, 

Hütagaders op de aangiering te modereren op de helfte, by wege van 

weder aftrekking , wanneer de goederen aangegeven om weder vervoert 

Ie worden en by het inkomen door den pagter met behoorlyke z^els 

Tooreien sonder defect aan de laatstgen. in hetzelfde pagtjaar, dat 

volgens aloud gebruyk 1 January ingaat, weder uytgevoert worden 

en den pagter van de ontfangen 6 7. drie ten hondert zal moeten 

restitueren, want indien dat niet was geschied, soo zoude niemand, 

die gesind was naar eenige andere plaatse over Batavia te gaan de 

zware tollen van vier inkomende en weder 4"/„ uytgaande regten 

hebben kunneji goedmaken en de aangierders zouden afgeschrikt zyn 

geworden om deze plaats te besoeken, sooals de ondervinding en de 

kkgten der kooplieden sedert de bepaling van dien tol hebben doen 

«en en hoewel dat verschil en die verandering in den tol, by de 

1. In desen brief van 31 oct 1748 hadden G6. en R. berigt gegeven » dat de 
Wnenlandsche vaart en handel in Indie, van plaats tot plaats nog vooresrst werd 
VMTgenomen door de Compagnie selve met Comp*. schepen , naast en gelyktydig met 
^ lumdel der particulieren, omdat dese laatstcn nog niet hy magte waren, zoo 
degens gemis aan voldoend kapitaal als vooral door gebrek aan zeevarend volk, om 
dkiQ handel en die vaart alleen voldoende waar te nemen en er dos vrees bestond, 
dat indien de Comp. sdch geheel daaraan onttrok, dese handel en vaart in handen 
^leu zonden van magtige concurrenten als byv. de Engelschen. 



Digitized by VjOOQ IC 



148 

verpagting der domeynen van heden eene daling hebben gegeven in 
de inkomsten van de boom, wel van 1165 lids. ter maand, waartoe 
egter de geldeloosheid , verslapping van den particalieren handel ea 
meer andere nadeelige tydsomstandigheden ook het hare hebben geoofi 
tribueert, zoo denkt men dog, dat sulx in 't vervolg wel weder ten 
goede zal komen ^ . . . 

XXIII. Gustaaff Willem Baron van Imhof , Gouverneur Gene- 
raal en de Raden wegens den Raad der Vereenigde 
Nederlanden en de Nederlandsche Maatschappy in 
India , allen dengeénen die dezen sien of den inhoud 
dezes te weten nodig is, salut! doen te weten: 
(onttrooning van den Sultan, instelling van een Re- 
gentschap, te Bantam). 
Nademalen de saken van het Bantamse ryk door eene al lang ont- 
dekte , d(^ eyndelyk tot openbare buytensporigheden en gevaarlyke 
rasemyen overgeslagene indispositie van den koning, tsedert eenigen 
tyd reeds seer verre verlopen en ten laasten in sodanige crisis en 
vreese voor een totale omkeering en gantschelyk verval gekomen 
zyn , dat niet alleen de koninginne en skonings schoonzoon den in 
anno 1746 door de Compagnie op skonings iterative en sterke ver- 
zoeken bevestigden kroonprins Pangerang Ratoe Sarief nevens sko- 
nings eygene dogter , maar ook de voornaamste Bantamse ryxgrooten 
hare toevlugt en retraite hebben moeten nemen by de Compagnie, 
om zoowel voor haar leven te zorgen als derzelver acynde en be- 
scherming te verzoeken, ten eynde de saken van het Ryk mogen 
worden bewaart voor eene onherstelbare omkeering en gevreesden 
totalen ondergang; en wy na ingenomen advis van sCompagnies 
bediendens aldaar en verder gedaan onderzoek dieswegen bevonden 
hebben, dat sooseer de welvaart van dit naburig koningryk Jaccatn 
en 's Comp.' hooftetablissement in hetzelve met hare besittinge int 
gemeen van ons quamen te eysschen , ook ten beste van wederzydse 
ryken en onderdanen attent te zyn op de onderhouding eener goede 
en geschikte regeeringsforme in dit aan ons so seer verbondene limi- 
trophe Bantamse ryk, welkers correspondentie met deze hoofdstad 
noch stil staat noch gemist kan worden ; alsoo seer ook de tydts pres- 
sance van ons vorderde , om ten eersten te stuyten en door onae 



Digitized by VjOOQ IC 



149 

tusschenkomste te doen ophonden de gevaarlyke gevolgen , die te 
vreesen waren van de woede, waarin de koning van dit ryk dezer 
dagen weder vervallen was, en van tydt tot tydt hoe langer hoe 
meer scheen te vervallen , door de bovenvermelde ontsteltenisse zyner 
harssenen en zyne dolle driften, mitsgaders d'extremiteyten , die 
daaniyt konden voortspruyten tot een irreparable schade , beyde van 
dat en in dit ryk, en van het groote belang der maatschappye in 
kyde ; Soo ist dat wy genoodsaakt geworden zynde ons te verzeke- 
ren van de persoon des voorgem. Bantamsen konings, en op de re- 
geering van het ryk nyt bovengenoemde motiven, met ad vis en 
overeenkomstc met de voors. koninginne Ratoe Sariefa , den kroon- 
prins Pangerang Ratoe Sarief, den ouden rycxbestierder Pangerang 
Goessoema Ningrat en de verdere Bantamse, so hier als ginter aan- 
wesende grooten , ordre te stellen , goedgevonden en verstaan hebben 
het geheele Bantamse ryk te nemen onder onse bewaring en bestie- 
ring tot skonings dood of herstelling toe , dan wel totdat daarover 
anders zal worden overeengekomen en door ons nader gedisponeert , 
en dat wy ingevolge van dien hebben noodsakelyk geoordeelt , goed- 
gevonden en verstaan: 

Berstelyk dat de voors. Bantamse koninginne Ratoe Sarifa, onder 
den ütnl van Ratoe Siry Sulthan fiantam, die zy reeds zo lange 
lieeft gevoert , sal hebben het opperbewind van het Bantamse ryk , 
als regentesse van wegen de compagnie , en nyt onsen name gevol- 
gelyk zal exerceeren de koninglyke authorityt en het oppergebied 
over die landen en volkeren , met alle de prerogativen , vryheden > 
hoogheden en prëeminentien , die daaraan g'accrocheert zyn , behou- 
dens de ondervolgende bepalingen , en dat zy in dit regentschap en 
koninglyk gezag over het Bantamse ryk gevolgelyk zal moeten wor- 
den erkent , g'eert en gehoorsaamt door een ieder die het aangaat , 
ook daarin gemainteneert door 's Compagnies bediendens aldaar , agter- 
volgens de ordre, die wy daaromtrent van tydt tot tydt zullen stellen; 
dea dat de voors. koninginne Ratoe Siry Sulthan Bantam niets zal 
vermogen te doen dat van eenigo aangelegentheyd is, sonder alvorens 
erover in te nemen het advis van de volgende voornaamste Ban- 
tamsche grooten, die haar by dezen als een regeeringsraad worden 
^voegt , te weten : 
l^n kroonprins Pangerang Ratoe Sarieff. 



Digitized by VjOOQ IC 



150 

Den ryxbesticrder Pangerang Coessoema Ningrat. ^^f=^ t 

Den opperregter Kiey Fokkee. J'ê-'k^.-^ 

Den adjunct ryxbestierder Pangerang Chamied: 

Den secretaris van het ryk. 

Alles ten overstaan, bywesen en onder de directie van dengeenen, 
die sCompagnieswegen tot Bantam het gezag voert, en die de facul- 
teit zal hebben in twyffelagtige zaken van veel aangelegentheyt, 
waarin de sentimenten van den voors. raad merkelyk verdeeld en 
verschillend mogten wesen , of selfs te decideeren , of de saak die 
onder handen is te surcheeren en daarover onse ordre te vragen en 
in te nemen ; des dat in allo gemeene saken zal worden gehandelt 
na de wetten en gewoontens van het Bantamse ryk, en de onder- 
danen alzo bewaart worden , sowel als de groeten , by hare regten en viy- 
heden, en dat de huysselyke bestellingen van weynig belang sullen 
staan alleen ter bezorging en beschikking van de voors. koninginne 
regentesse , tot onderhouding van goede ordre en een behoorlyk en 
noodig aanzien en ontzag onder de gemeente. 

Ten tweeden, dat van de inkomsten van het ryk zal worden ge- 
geven een geregte derde , dan wel , indien men dat int vervolg beter 
mogte oordeelen, na de keuse van de Compagnie eene vaste somme 
van vyf en twintig duysend Spaanse realen jaarlyx , om daaruyt te 
vinden het onderhoud van den sulthan , soo lange hy in 't leven en 
buyten H ryk afwesig is, dat van de Pangerangs op Ceylon, van 
den Panambahan hier ter plaatse en van de besitting op Lampong ^ 
en dat hetgeene van voors. vyff en twintig duyzend rd\ Spaans 
sjaarlyx dan nog zal resteeren , sal strekken in mindering van de 
verschotten die de Compagnie reeds gedaan heeft, soq aan voors. 
posthoudinge op Lampong tsedert tien jaren , als omtrent de dertig 
duysent Spaanse realen, die in den jare 1731 aan het Bantamse ryk 
door de Compagnie zyn opgeschoten , tot tyd en wyle alle die posten 
verevent zyn , houdende de Compagnie daarvan behoorlyke rekenbg, 
waarna en als de voors. verschotten eens zullen wesen geliquideert ^ 
de voors. posten van onderhoud alleen zullen overblyven, te rekenen 
dat van Lampong op vier duysend Spaanse realen jaarlyx , dat van 
de pangerangs op Ceylon op twee duysent een hondert , en dat van 
den Panambahan op vier hondert gelyke realen jaarlyx , makende 
dus, buyten het onderhoud van den koning, ses duysent vyff hondert 



Digitized by VjOOQ IC 



151 

Spaanse realen jaarlyx, en zal oversnlx de uytkeering van voors. 
derde gedeelte der inkomsten alsdan ophonden ^ behoudens de betaling 
van Toors. onderhoudspenningen telkens een jaar voomyt, dewelke 
alsdan op de ordinaire peperreekening zullen werden vereffend. 

Ten derde, dat by herstellingen van de regeeringsforme op Bantam, 
al aanstonds door de koninginne r^entesse sal werden gedaan resti- 
tntie aan een ieder van het zyne , dat hem in deze dagen door den 
koning is afgenomen , ook aan de koninginne selfs en pangerang 
Ratoe van het Jiare, en wat verder niet gehoort tot het^ryk off het 
hoff van den vorst , alles nogtans met communicatie en onder het oog 
van dengeenen , die van wegens de Compagnie tot'^antam het gezag 
heeft en van de ryxraden, die de koninginne regentesse zyn toege- 
voegt , ten welkers overstaan ook zal werden gemaakt een deugdelyke 
en precise inventaris van alle de juweelen , pieken , krissen , houwers 
en andere ornamenten tot het ryk en de koninglyke waardigheyt 
gehorende, des sal de koninginne r^entesse de dispositie behouden 
over de resteeiende juweelen , goud en zilverwerken , en alle andere 
klynodien niet tot het ryk gehorende en haar of den koning toeko- 
mende, behoudens dat zy van het laatste in staat zy, wanneer het 
geTordert mogte worden , goede aanwysinge te doen ten geno^ van 
de Compagnie. 

Laastelyk behoud de compagnie aan haar de vryheyd om by ver- 
volg van tyd omtrent de voors. schicking van het bestier in het Ban- 
tamse ryk, soodanigen verandering te maken als de tydtsomstandig- 
heden mogten vereysschen ; ook zal de koninginne r^entesse moeten 
bezoi^n , dat wanneer de compagnie nodig oordeelt deze of geene 
gronden , tzy aan de stranden of elders op de eylanden , of aan de 
vaste wal, te laten opruymen en fortificeeren , tselve ten eersten 
▼orde gedaan en dat voor eene redclyke betalinge, daartoe door het 
volk van Bantam, op de plaats daar het nodig wezen mogte, de 
vereyschte materialen worden gelevert en aangevoei*t, behoudens dat 
de eygenaars der gronden , die de compagnie in diervoegen aan hare 
fortificatien trekken of op nieuws besetten of versterken mogte , zullen 
genieten een redelyk equivalent voor dies waarde en de opstallen 
daarop te vinden , ter taxatie van de voors. ryxraden , en zal de 
voors: koninginne regentesse sig zo wel in diergelyke als in alle an- 
dere extraordinaire gevallen , niet tot de dagelyxe regeeringe van het 



Digitized by VjOOQ IC 



152 

land gehorende y altoos moeten gedragen naar het goedvinden vaa 
dese regering , ook zonder consent van dezelve hare administratie en 
regentschap niet mogen nederleggen of zig het maniement van zaken 
onttrecken , of ook iemand van de voors. ryxraden , zonder conaoit 
van de Compagnie , daarvan uytsluiten , maar in alles tragten te be- 
zorgen het welwezen van de Compagnie en het ryk van Bantam, 
waarover zy als r^entesse is gesteld, zonder daarvan af te wyken 
in eeniger maniere , tenwelken eynde zy den inhoud dezes door hare 
ondertekening en zegul in tegenwoordigheyt van sCompagnies bedien- 
dens en de voorbenoemde ryxraden , en onder derzelver mede bevesti- 
ging , teykening en verzegnling zal moeten bekragtigen en zig tot 
nakoming van hetzelve verbinden. 

Ordonneeren en beveelen dierhalven alle en iegelyk, die onder het 
Bantamse ryk gehoort , lasten ook een iegelyk onzer onderdanen en 
ingezetenen, int byzondere 'sCompagnies hoge en lage gequalificeer- 
dens tot Bantam , en voorts een iegelyk dien het aangaat den inhoud 
dezer t'observeeren en te agtervolgen , alzo wy nodig geoordeelt heb- 
ben ten beste van wedersydse landen en volkeren op de bestierin^ 
van het Bantamse ryk onder 'sCompagnies hoger gezag de vooren- 
staande orders te stellen. 

Gegeven int casteel Batavia op 't eyland groot Java, int koningryk 
Jaccatra dezen 28" November, anno 1748. (onder stond) De Gouver- 
neur Generaal van Nederlands India , (was getekent) G. W. van Imhoff. 
(Ter zyde stond) 's Comp\ zegul gedrukt in rode lacque. (Lager) Ter 
ordonnantie van ho(^gem. Haar Ed". (was getekent) N. Jongsma Secr*. 

(onder stond) Accordeert 

(geteekend) N. Jongsma. 



XXIV. De Gouverneur-Generaal Gustaaf Willem Baron van 
Imhoff en Rade van Indie aan den Opperbewindhebber 
Z. D. IJ. den crfstadhouder en de Bewindhebbers der 
Gen. Oost-Ind. Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 31 december 1749. 
D. H. en Edel. H. Achtb. HH. 
Dewyl, enz 

Java^s Ooslaisl. Wy hebbeii by ons gewoon praeadverteDtie-brieQe 



Digitized by VjOOQ IC 



153 

van 17 oct. jl. * in 't generaal kennis gegeven van den gewensehten 
toestand deser kasten en znllen ons althans de eer geven, dienaan- 
gaande in desen een weinig nadere opening te geven en wel inson- 
derheyd , dat de Soesoehoenang Pacoebocana , zedert op den 16~ deser 
maand zynde komen te overlyden , men al tydig of by het berigt van 
*8 vorsten siekte en de weynige apparentie, die er tot zyne herstelling 
was, de noodige voorziening heeft gedaan, omtrent de successie van 
den throon, gelyk sulx by de aankomende secrete brieven van den 
Gouverneur Hohendorff dd. 25 sept. en 31 dec. ^ met onse daarop 
gepaste antwoorden van 3 oct. en 29 dec. omstandig kan blyken, 
speciaal dat de voor 3 jaren gedespicieerde opvolger pangerang De- 
patty Annm , zynde de zoon des vorigen Keysers , die vyf dagen 
vóór zyn dood een volkomen en vrywilligen afstand van hel ryk Ier 
vnje dispositie aan de Cmip, heeft tjedaan^ als te sien is by de copia 
van het daaraf geèxpedieerde patent, dat desen verselt, uyt onsen 
name door den gem. Gouverneur Hohendorff als ryxopvolger is ver- 
klaard en onder eene daarvan almede gecoucheerde desen in copia 
versellende aclCj den setel ook in diervoegen beklommen heeft ' waarna 
ïïMn, om andere uytzigten op eenmaal af te snyden weder tot kroon- 
prins, presumtive erfgenaam en opvolger benoemd heeft de pangerang 
Boeminata, en alle de overige princen van de vorstelyke familie tot 
voorkoming van onlusten en quade gevolgen in versekering doen 
steflen, door welke mesures wy ons flatteren, dat alle bewegingen, 
die de oms wervende princen nog mogten komen te maken, sullen 
worden uyt den weg geruymd, schoon de rebel Mancoeboemi de 
stoatheyd heeft gehad zig mede voor Soesoehoenang met den bynaam 
van Mattaram te doen proclameren, d<^ voor wiens desseynen, als 
de nieuwe vorst maar een weynig tyd heeft zig op den throon te 
vestigen, wy hopen dat weynig te dugten zal zyn, werdende van 
daar een gezantschap verwagt om by de Comp. , die meer dan leenheer 



1. Slechts in een 20tal regels wordt in den brief van 17 oet. van Java*s Oostk. 
gesproken en in algcmcene uitdrukkingen gemeld» dat alles asich dit jaar tot beter- 
schap had geschikt. 

2. Dit is eene schrijffout, lees: 21 dec^'. 

3. Deze twee hoogst gewigtige acten, waaruit de aftiand van het geheele rijk van 
Mafaram aan de Ned. Ooêi-lud. Camp, blykt, volgen hierachter onder no. XXV; 
towijl de secrete missive van Hohendorff dd. 21 dec. daaraan voorafgaat. 



Digitized by VjOOQ IC 



154 

van dat ryk geworden is , wegens de optreding van den nienwen 
Soesoehoenang alhier het vereyschte compliment van vassalage en 
eenigsints ook van hommage af te leggen. 

Met de Sabandharyen gaat het thans zOo wel en de pagters dragen 
sig zóó geschikt, dat wy het genoegen hebben te kannen zeggen, 
dat onse genomen mesures door een goeden uytslag beantwoord 
worden, sonder dat men meer van alsulcke moeyelykheden hoort als 
zig onder het vorige ministerie dagelyks opdeden en de pagtpenningen 
worden op de bepaalde tyden geïncasseerd 

Vermits by een overgesonden lyst gebleken is, dat te deser cnste 
een getal van een en twintig snykermolens wierd gevonden, heeft 
men dat getal gerednceerd tot op 13 stncx, alsoo de in het Japca- 
trasche ryk zynde molens zooveel snyker uytleveren als tot 'sGomps 
benoodigtheyd vereyscht werd en dus ook de jpreferentie meriteren. 

De lasten (van het (xouvemement van Java's Oostknst) bedragen 

Ao 174f f 647574 .7.8 

en de winsten en inkomsten - 439980 . 1 . — 

dus meer lasten dan winsten f 207594 .6.8 

de lasten in 174 f addeerden - 766764. 5.8 

en de winsten en inkomsten - 130379 . 8 

of toen meer lasten dan winsten. ' . . ƒ 636384 . 17 . 8 
zynde dus dit Gouvernement in comparatie van 
het vorige jaar minder veragteii f 428790 . 11 . — 

Cheriboti en de Preangerlandcn genieten het voordeel eener diepe 
rust en de insaam der producten aldaar gaat nog naar wensch, soo- 
danig dat men desen jare .... van ginder ont fangen heeft: 
7640 picols cofly, 7686 picols snyker, 73 lasten ryst, 100000 ® ge- 
droogde arreek, 26825 ® cattoenen garens in soort, 7500 S zwarte 
peper, 8750 ffi indigo, voorts zes houtvlotten en ligte houtwerken 
te samen in gelde kostende / 186079 . 19 . 8 

Bantam. Dat het Bantamse ryk van een vry beteren aanschouw 
is geworden, zedert de staatswisseling daar voorgevallen en omstandig 
by onse vorige generale missive beschreven , hebben wy reeds bekend 
gesteld by ons nader schryven dd. 17 oct. dezes jaars en wy sullen 
hier met een woord daarby voegen, dat de koninginne regentesse de 



Digitized by VjOOQ IC 



155 

zaken aldaar tot ons volkomen genoden manieert, mitsgaders zig 
byzonder appllceert op eene ruyme leverantie van peper, met zoo- 
danig succes dat men zedert vele jaren snik een groote qoantiteyt 
van dien korl van daar niet ont£EUigen heeft, dan in het nu ten 
einde gelopen jaar, als zynde .... aangebragt 4.357.143 ^ 
(peper) 

Batavia^s hoofdstnk sullende beginnen, enz 

Burgerlyke saken zyn er byna niet te vermelden , dewyl het voor- 
naamste onder deselve reeds voorwaarts onder de collegien is geciteert , 
ten ware men tot specnlatie hier mogte noteren, dat men in den 
beginne na de bekende ongelukkige onlusten van den jare 1740 te 
circnmspect en te avers geweest zynde om Chinesen met er woon 
hier in de stad te admitteren , die nu op haar beurt ook maar weynig 
genegentheit meer hebben deselve te bewonen, want by onse resolutie 
van 28 January deses jaars is wel permissie gegeven voor alle ana- 
chodas of schippers der aankomende jonken met haar suite, schoon 
ook Chinesche nieuwelingen om in de stad te mogen huysvesten als 
bewoners; dog weynigen hebben lust daartoe, doordien die natie sig 
in het haar toegewesen Campong of perk soowel heeft nedergeset na 
haren sin, dat zy daar liever als binnen de ptad wonen. 

Manchche Saketi zyn er ook weynige om in desen te citeren, 
levende de Jaccatrase en Preanger bovenlanden, door Grods goedheyt 
in gewenschte rust en vrede, besig met de vermeerdering harer pro- 
ducten, indiervoegen als het ... . berigt van den oppercoopman 
Van der Velde nader aantoont waaruyt men hier maar voomamentlyk 
citeert, dat er dit jaar reeds over de 100000 ft peper van heteygen 
gewas deser landen staat in te komen en dat ook de cattoene-garens 
in diervoegen zyn toegenomen , dat dese drie schepen alleen meer dan 
50000 ft Java's cattoene garens in soort en daaronder 15245 ft Jac- 
catra's, .... komen te vervoeren .... ook heeft men dit 
jaar reeds sigtbaarlyk kunnen bemerken, dat het meerder en beter 
bebouwen der bovenlanden deze stad merkelyk ten goede komt; want 
hetgeen men daarvan seyde by onse voorjarige gener*» miss. dd. 
31 dec. 1748, wegens den meerderen afbreng van ryst uyt de boven- 
landen naar de stad , is dit jaar nog veel klaarder te percipieren ge- 
weest, dewyl de ryst ter bazaar meest altoos op 6 of 7 stuyvers is 
gebleven de gantang of de last 30 è 35 rds. en de gemeente nooyt 



Digitized by VjOOQ IC 



156 

gebrek daaraan heeft gehad, hetwelk wy hopen dat nog verbeterMi 
™2io> ^y ^6* afbrengen van 't opperwater langs de oppervlakte van 
het hooge land door kleyne canalen, ter bebouwing van soovele 
andere woest liggende hooge gronden, die van het rivierwater niet 
knnnen profiteren en alleen door den regen nu bevogtigd worden. . . 
en die door dit hulpmiddel daarentegen kunnen worden voorsien 
naarmate van benodigdheyt, welk werk de Gouveni'.-Gener*. volgens 
resolutie van 1 July onder desselvs opzigt genomen heeft en by het 
voors. berigt van den gecommitteerde tot de saken der inlanders 
laten ter nederstellen , hoeverre men daarmede gevorderd is, niet 
sonder hope, dat sulks A° 1750 geheel en al sal worden voltrokken 
en hadde men dan maar volk genoeg om het land te bebouwen, bet 
is zeer apparent dat de Bataviasche bovenlanden binnen weynig 
jaren eene vry betere vertooning souden maken als voor desen, dat 
door den tyd ook strekken moet tot merkelyke verbetering van de 
finantien der maats^ aan dese plaatse, enz 



XXV. Johan Andries Baron van Hohendorff, gouverneur en 
directeur van Java's Oostkust aan den Gouv. Gen'*. O. 
W. Baron van Imhoff en Rade van Indie. (secrete 
missive.) 

Soerakarta, dd. 21 dec. 1749. 

HoogEd. enz. 

Van den dood van den Soesoehoenang Pacoeboeana , dewelke gisteren 
avond de klokke omtrent 9 ure overleden en heden na oude gebniy- 
kelykheit vooreerst op de Lariaen begraven is, geve my de eer by 
desen UwHE. de verschuldigde communicatie te komen geven en 
teffens schuldpligtig te berigten, dat ik bereets alle hetgene ÜEdh. 
my by hooggeresp. aparte missives dd. 3 oct. en 22 p*. met relatie 
tot den kroonprins, den pangerang Aria Boeminata en de verdere 
prinsen hebben gelieven aan te bevelen, sonder de allerminste bewe- 
ging ter uytvoer heb gebragt en dus op den 15*™ descr den voors. 
kroonprins uyt naam van UwHE. tot opvolger in 't Mattaramsche 
ryk met de meeste decentie en plegtigheit .... tot de uyterste 
blydschap van een ieder verklaard en nadat hy alvorens als kroon- 



Digitized by VjOOQ iC 



157 

prins gepasaeert hadde de hiernevens UEdh. aangeboden wordende 
acie obligaioir en deselve, nevens de jongste contracten op eene pit- 
tige wyse ten bjwezen van grooten en kleenen , geestelyke en Wcreld- 
lyken pnblicq op de passebaen besworen, naar Inyd de conformatie 
der voorz. acte, hebbende even ten selven dage voorts ook den pan- 
gerang Aria Boeminata almede uyt naam van UwHEd. wederom tot 
pangerang Adlpatty verklaard en kort na het afloopen van dese pleg- 
tigheid zonder de minste opschudding gearresteert : 

den pangerang Adinagara, nevens dess. zoon 

den pangerang Boeminata , broeder van den voorsz. verklaarden 

kroonprins. 

den pangerang Danoepaija, en 

den pangerang Ingabey, nevens desselvs broeder, zynde dos op 
Singosarie na, die tot Cadoeau is, en thans aldaar ook in goede bewa- 
ring werd gehouden, alle de hier aan het Iloff present geweest zynde 
princen, waarvan allen de hier gearresteerden bereeds, behalven den 
broeder van den pangerang Ingabey, die hier tot myn terugreise 
bewaard wordt, al Samarangwaarts afgesonden zyn. Ik hoop en ver- 
trouw das met dese geringe verrigtingen vooreerst aan de hoog 
gevenereerde ordre van UwHEd. voldaan te hebben en bidde seer 
ootmoedig my niet ongunstig te willen opnemen, dat al het voors. 
juist vyf dagen vóór den dood van den ouden keyser door my heeft 
heeft moeten ter executie gebragt en gelegd worden, om redenen de 
overledene vorst, die ik by arrivée alhier op den 8 deser nog wel 
in een soodanigen staat heb gevonden, dat deselve niettegenstaende 
van onderen sonder eenig gevoel en genoegsaem tot aen syn onderlyff 
dood was, egter zyn verstand, spraak en memorie magtig zynde, 't 
Ryk betreffende hadde konnen raadplegen , dog dewyl deselve daertoe 
niet te brengen was en by het, al op den tweeden dag na myn 
aenkomst alhier aen my gedaen verzoek om H bestier van 't ryk op 
my te willen nemen , bleef persisteren , heb ik voort raadsaam geoor- 
deeld, dewyl de Hoofsche zaeken onmogelyk op dien beloop gelaten 
en hy van zyn indispositie ook nooit hersteld raken konde, om van 
hem, ten eynde dus al ten eerste met de nodige schikkingen na de 
hoge ordre van UwHEdh. te kunnen voortvaren en hier alles weder 
op een goeden voet te brengen, de afstand van het ryk ingevolge 
desselvs begeerte te accepteren, na luyd der hiernevens in allen 



Digitized by VjOOQ IC 



158 

eerbied gevoegde acte by welke üwHEh. consteren zal , dat hy het 
Maltaramsche ryk op den 11 deser uyl eygm, vrije en otibedmnqen 
wülé aan de Ed, Comp, mei apen-dependenlien in vollen eygendom, 
sonder eenige de minste voorwaarde of voorbehouding heeft afgestaan m 
overgegeven en by de ode obligaloir van den pangerang Adi Patty Anom 
zullen UwHEdh. dés behagende konnen beoogen , onder wat voor- 
waarden en conditien 't ryk voorsz. door my daerentegen aan dien 
successeur uyt naam van üwHEd. weder ter bestiering is opgedragen, 
800 gelyk den vierden dag daerop en waartoe ik , sonder dat ÜwHEd. 
van den voorm. afstand vooraf eenige kennis konde geven hoe ongaarne 
ook , heb moeten treden op de ontfangen geconformeerde onaangename 
tyding nyt de Mattaram, dat de Pangerang Mancoeboemi zig op den 
11*° deser mede tot keyser onder den naam van Soesoehoenang Pacoe- 
boeana Senapatty Mattaram, &c. heeft laten proclameren, om das 
voor te komen en te stuyten alle verwarring en twyfelmoedigheid, 
die de voorm. tyding onder de hovelingen en ingesetenen te w^ 
brengt, zynde door^dese genomen mesures ook, Gode zy gedankt, 
zooverre gevorderd, dat een ieder alhier ten volle is gerustgesteld en 
men zoowel by het overlydcn als begraven van den ouden keyser 
geen de minste bewegingen kon bespeuren; maar wel dat een ieder 
in de schikkingen na UwHEd. hoge ordre gemaakt het grootst ge- 
noegen schept voomamentlyk de verkoren keyzer in de verkiesing van 
Aria Boeminata in desselvs plaats tot Pangerang Adepatty, die hem. 
indertyd van vry meer nut zal konnen zyn, als beyde de ryksbe- 
stieiflers, komende oversulx by den inliggenden brief ÜwHEd. hier- 
voor zoowel als voor desselfs verheffing zyn onderdanigste dankbaarhey* 
betuigen en ÜwHEd. op 't eerbiedigste versekeren , dat hy zyne gedane 
beloften getrouw en getrouwelyk zal onderhouden en doen onder- 
houden, 't welk ik hoop en van harte wensche, biddende ondertus* 
schen seer ootmoedig , dat myne seer geringe verrigtingen in desen 
aangehaald, met UwHEd. approbatie mogen geagreëtt werden , terwyl 
inmiddels, enz 



Digitized by VjOOQ IC 



159 

a.) Acte Yan afstand en OYergave van het Mataramsche ryk door 
den Soesoehoenang Pacoeboeana, &c. &c. ten behoeve van 
de Doorlugtige Oostindische Comp. verleend by de overgaaf 
van het voorsz. ryk aan den Java's Gouverneur en Directeur 
Johan Andries baron van Hohendorff. 

Ik Soesoehoenang Pacoeboeana Senapatty Ingalaga , Abdul Rachman 

Sahidin Panatagama, bekenne en verklare met desen openlyk, dat 

alzoo my om de zware ziekte, waarmede van de hand des Almogende 

ben bezogt, buyten-staet bevinde om langer het magtig Mattaramsche 

ryk te beheeren j buy ten confusie te houden en na bohooren te regeren 

het voorsz. ryk met ap-en-dependentie alle gezag, magt en authori- 

tejrt, welke ik tot dato hebbe gehad, over te geven aan de Doorlugtige 

0. Ind. Comp. en aan handen van den hier thans van wegens opgem. 

Comp, present zynde Java's Gouverneur en Directeur in hoofde deses 

gemeld, doende overzulks by desen daarvan vollen afstand en verklare 

Yan nu af aen, daer op geen de minste pretensie meer te hebben of 

Ie honden; maar 't Ryk voorz. in voegen voormelt by deesen uyt 

eygen vrye en onbedwongen wil gecedeert en overgegeven te hebben 

aan voors. doorlugtige Comp. ten eynde van wegens dezelve op de 

regeringszaken tot best van land-en-volk by tyds na genoegen en 

goedvinden van Zyn HoogEdelheyt Gustaaf Willem Baron van Imhoff , 

Gottvemeur-Generaal ende raden van India, representerende het hoogst 

«n Bouverein gebied van w^ens de voormelde Generale Nederlandsohe 

geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie, gesteld kunnen worden de 

nodige ordres en schikkingen, verklarende en betuygende my daarmede 

en met alle rykszaeken voortaan in het geheel niet meer te willen 

nog zullen bemoeyen , ofschoon het ook God Aknagtig mogte komen 

te behagen , my van deze ziekte weder op te beuren en nog eenige 

jaren in den lande der levendigen te houden ; maar dat Ik in zulken 

gevalle de overige dagen myns levens begeer door te brengen in stilte , 

zonder de minste bemoeyenis met zaken en overbehouding van eenige 

Inyster, dat by desen voor geresigneerd houde, bevelende myne na 

te laten kinderen voornamentlyk den Kroonprins pangerang Adipatty 

Anom, in de protexie en bescherming van de voorm. Doorlugtige 

Oostindische Con^. en tot teeken der waarheyd heb ik drievoudig 

deese acte eygNihandig ondertekend en met myn groot eacbeit beseguld* 



Digitized by VjOOQ IC 



160 

Onderstond: Soeracarta den 11*" december A" 1749, in marginc stond 
's Keyzers zegul gedrukt in roden lacque en daarnevens stonden eenige 
characters door den gieken Soesoel)oenang Pacoeboeana eygenhandig 
ternedergesteld; lager: ter presentie van ons, ondergetekend: B. Tont- 
lemonde en P." Schik. 

„ By het afschei3 nemen veraogt de Gouverneur Syn Hoogheyt om 
de contracten tusschen de d'Ed. Comp. en hem gemaakt, mitsgaders 
om het groot en kleyn rykszegel en voorts dit ontfangen hebbende, 
wyders ook dat S. H. die zaek voor alsnog gesecreteert wilde houden 
en begaf hem vervolgens na zyn huys, nemende wederom na ge- 
woonte met zich van de pasebaen, alle de princen en hoffgrooten." 



(b) Acle Obiigatoirj by den eersten prins van het Mattaramsche 
ryk, den pangerang Adi Patty Anom, ten behoeve van 
de Doorlugtige geoctroyeerde Nederlandsche Oost-Indische 
Comp. verleend en vóór dies uytroepinge tot Keyzer gepas- 
seert, mitsgaders nevens de contracten van 11/13 nov.*^ 1739 
en 18 mei 1746 op eene plegtige wyze publicq besworen 
en nader na dies proclamatie nevens desselfs hofgrooten 
geconfirmeerd en met het ryks cachet bezegeld. 

Nademalen het Zyn Hoog Edelheit, den Hoog Edelen Heere Gustaaf 
Willem Baron van Imhoff, Gouverneur-Generaal en de WelEdele 
Heeren Raden van Nederlands India, representerende het Hoogst en 
Souverein gebied van wegens de Doorlugtige Nederlandsche geoctro- 
yeerde Oost-Ind. Comp. goedgunstiglyk behaagt heeft, my Pangwang 
Adepatty Anom te benoemen en bestemmen tot opvolger in het Mat- 
taramsche ryk, in stede van mynen vader den sieken Soesoehoenaog 
Pacoeboeana, die hetzelve aan welm.*^ doorlugtige Compagnie in vollen 
eygendom heeft afgestaan en geresigneerd, zoo verklaar ik mit« 
desen opentlyk, dat my het voors. ryk niet komt toe te vallen uyt 
kragt van eenige vermaking, erfenisse of geboorte; maar dat ik het- 
zelve alleen uyt enkele gunst en genegentheyt ter beheering iiyt 
handen van de voorm. doorlugtige Comp. kome te ontfangen op de 
voorwaarden en conditien mitsgaders onder zoodanige restrictien en 
verbintenissen met mynen vader aangegaan, by contracten van den 



Digitized by VjOOQ IC 



161 

11 en 13 nov.**' 1773 en 18 may 1746, welke my allen zyn bekend 

en door den heer Java's Goaverneur van Hohendorff nader in 't breede 

duydelyk en klaarlyk voorgebonden en die ik dierhalven dns by desen 

en nyt kragt van dit geschrift bekenne en verklare te honden even 

van dezelfde waardye, kragt en effect als of die met my zelven 

gemaakt waren en hierby generaliter geinsereert stonden, belovende 

heyliglyk en opregtelyk de bovengeciteerde contracten en alle andere 

verbintenissen, tusschen de doorl. comp. en mynen voorm. vader of 

desselfs predecessenrs gemaakt en aangegaan, speciaal de voorgemen- 

tioneerde jongste ten allen tyde als een eeuwigdurende wet en rigt- 

snoer in myne regeringe getrouw en opregtelyk te willen en zullen 

onderhouden, deselve nog vóór de aanvaarding myner roering nevens 

deze acte te besweren en my daaraan dus ten allen tyde volkomen 

te binden en zonder de minste exceptie door een yder te doen onder* 

honden in alle poincten, leden en deelen, niet uytgesondert en inge^ 

volge van dien zal dus door my en myne nakomelingen nooit nog 

ten eeuwigen dage geen de alderminste pretensie gemaakt of mc^en 

gemaakt worden, op 't Mattaramsche ryk, welk ik eenelyk van w^ 

4' Ed. Comp. en nyt handen van den heer Gouverneur van Hohendorff 

t^ bestiering ontvange en bekenne te ontfangen , veel min op de 

landen en heerlykheden door mynen vader aan de doorl. Comp. by 

opgem. contracten afgestaan, overgegeven engecedeert , belovende alle 

de grensgeschillen tusschen de stranden en bovenlanden, zooereenige 

mogten wezen naar genoegen en ordre van de Ed. Comp. nyt den 

weg te zullen ruymen en het voorsz. ryk, 't welk de doorl. Comp. 

my, m voege voorm. komt op te dragen, te regeren naar de leggende 

en nog te ont&ngen orders, met welke en alle andere schikkingen, 

die baar HoogEdelh. tot welzyn van 't ryk en volk in der tyd mogten 

komen te stellen, ik my altoos belove zonder tegenspraak in allen 

opzigte tevreden te houden , het welzyn van het ryk kragtdadig te 

helpen bevorderen, voor het compleet inkomen van '8. Ed. Comp'. 

leverantie neerstiglyk te waeken en niets doen ondernemen of bera* 

men; zonder prealable voorkennis van den hier van wegens voorm. 

doorl. Comp. verblyf houdende resident en myne beyde ryksbestierders; 

ten teeken, dat ik alle 't geene waartoe my by dese acte kome 

te verbinden heyliglyk en getrouwelyk zal onderhouden en naarkomen, 

loitsgaders doen onderhouden en naerkomen, heb ik hiervan dHe 

X 11 



Digitized by VjOOQ IC 



162 

eenBlaydende eygenhandig geteekend en roet myn zegal bekragtigd 
belovende dese acte na myne proclaiiiatio ook nog nader nevens myne 
hofgrooten te znllen bekragtigen ' en my dns met al het voorschr. 
te conformeren. 

Onderstond: Soeraoarta, 14 december 1749, ter zyde stond in het 
Javaansch de naamteekening van den pangerang Adipatty Anom, 
item daarnevens liet zegul gedrukt in rooden lacque. en daaronder; 
dit is de naamteekening van den pangerang Adipatty Anom, eygen- 
handig ter nedergesteld en dese acte bezeguld ter presentie van ons: 
(w. get.) B. Toutlemonde en P\ Schik. 

XXVl. De Gouverneur-Generaal Jacob Mossel en Rade van 
Indie aan de Representanten van Z. D. H. nevens de 
Bewindhebbers der gen. Oost-Ind. Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 1 dec. 1750. 

WelËdele Hoogagtb. enz. 

Nademaal het Gods welbehagen geweest is na eenc siekte van 
omtrent twee maanden. Zijne Excellentie, den HËd. welgeb. Heer 
Gustaaf Willem Baron van Imhoff , UEdh. Gouv.-Gener. in India te 
ontslaan van desen wereldsen last en hem over te nemen in zyne 
eeuwige ruste en hcerlykheid op den 1 November 's morgens te half 
elf ui'e, is ten selven dage de vergaderinge belegt en alles na de 
ordres van de Comp. geschikt wesende door de seven presente ordi- 
naire en extra-ordinaire raden, weder unaniem tot Gouvemeur-Geae- 
rael op UwEdh. te eeren approbatie verkoren de eerste raad en 
directeur-generaal Jacob Mossel, die niettegenstaande alle de swarig- 
hed^, die hem daarin billyk souden hebben kunnen tegenhouden, 
egter gedreven door een herte vol van dankbaar- en vierigheid voor 
alle de eeren en wel willigheden hem in zyn dertigjarig verblyf in 
Indie uyt den schoot van Dw EdhAgtb. en van dese hoge Indise 
regering toegekomen , niet heeft mogen resisteren te aanvaarden desen 
opgedragen swaren en thans dubbel swaren last, enz ; 

Twee dagen daaraan is door de meeste stemmen van Generaal en 
voorsz. raden met byvoeging van den extraordin. raad Joan Gideon 
Loten, die intusschen van Macassar aangekomen was, tot directeur- 



l Dit had plaats op den volgeDden dag Maandag 15 dcc. 1749. 



Digitized by VjOOQ IC 



163 

generaal op UEdh. goedkeuring verkoren den ordin,. raad en Ceylons 
afg. gouverneur, de heer Jnlins Valentyn Stein van GoUenesse en aan 
den G.G. gelaten de last van de generale directie, so hy gewillig 
aannam nog mede te blyven waarnemen, tot de verwagt wordende 

overkomst van zyn £d 

Wy moeten by dese gelegentheyt UEklh. mede kennisse geven van 
het gebeurde in 't Bantamso ryk sedert het laatst van October, 
wanneer zekere misnoegde priester, die zig voor een soort van hey- 
lige wist te doen passeren o. a. tot zig heeft weten te lokken eenen 
Ratoe Bagus Boeang natuurlyke zoon van den hier in arrest gestorven 
Panambahan, die broeder was van de jongst regerende Koning van 
Bantam, nevens des Panembahans moeder, vrouw, dogter, waarvan 
de laatste onder de bysittcn van den Koning geteltis geweest, welke 
sig met eenig volk te samen vergaderden op zekeren berg Monara, 
boven Tangerang, omtrend 10 uren, dog aan de Bantamse syde en 
dus omtrend 18 uren gaans van Batavia, waarvan kondschap beko- 
mende heeft men ten eerste manschap derwaarts gebonden, dog zy 
zjn het in den nacht ontkomen en westwaard aangetrocken sonder 
dat de manschap door de Koningin derwaarts geëxpedieert haar 
eer aantrof als eenige dagen daarna, dewyl het de Koningin te 
laat en nog als een bagatel was aangegeven, waardoor de rebellen 
reeds aangegroeyt wesende, de anderen de nederlaag kregen en dus 
eonragieus voorttrocken naar de stad Bantam , voorgevende den 
Panambahan niet gestorven; maar van Batavia gevlugt en by hen 
te zyn, hetwelk haar meer aanhang doende bekomen en daarby 
de koninginne-regentesse van binnen slegt gedient en als verraden 
werdende, soo zyn door deze en andere manquementen twee uyt 
vallen, die van onse zyde gedaan wierden, beyden mislukt en de 
moed der rebellen daardoor zoo hooglyk toegenomen, dat men zig 
genoodsaakt gevonden heeft te treden tot de resolutie, die uyt vele 
quaden het beste toescheen en vermeld werd by secreet besluyt van 
23 en brief naar Bantam van 24 November , waaraan ons verzoeken 
te mogen refereren, om de secretesse nog te beter te bewaren in 
hoope daardoor eerlange een eynde van dat land bederven te zien 
en hierop te vernemen UwEdh. gewenschte aggreatie. 
Terwyl voor het overige met respect verblyven, enz. 



Digitized by VjOOQ IC 



1Ö4 

■ XXVn. Resolatie Gouvernt-Generaal en Raden 1 nov^ 1750 
(Verkiezing, installatie van, en schets van den toe- 
stand door, den geëligeerden Gouvemenr-GeneraalJacob 
Mossel). 

Na het aanroepen van des Heeren Heyligen naam door den Heer 
Directeur-Generaal aan de Vergadering gecommuniceerd zynde, dat 
ter oorzake het (ïod Almagtig naar Zynen Heyligen en onweder- 
staanbaren wille behaagd hadde, Z. Exc. Gustaaf Willem Baron van 
Imhofif, onsen seer waardigen en dierbaren Gouverneur-Generaal, na 
eene ziekte van ruym 1| maand, het sterffelyke te doen afleggen, 
enz., enz. 

niema vervolgens tot het voteren getreden zynde, hebben de HH. 
raden , een voor een , zig allen mondeling gelieven te verklaren en hare 
stemmen eenparig voor den Heer Directeur-Generaal te geven, die 
onder betuyging van zyn Eds. erkentenis voor het vertrouwen, dat 
Haar Ed. in zyn persoon geliefden te stellen ; egter verklaarde : „ ni^ 
„stilzwygend te konnen passeren de critique en ongelukkige omstan- 
„digheyt van zaken, waarin men thans quam te verseren en waar- 
„van Z. Ëd. onnoodig oordeelde te deser occasie eene omstandige en 
„volledige descriptie te doen, vermits aan de Heeren bekend was, 
„het gewigte van de nu al drie jaren gesleept hebbende Javase 
„rebellie, waardoor niét alleen dat groote eyland als alomme in vuur 
„en vlam staet, maar een diergelyk lot deser dagen ook weder is te 
„beurt gevallen aan het naburige eyland Madura, waarvan zek^en 
„ priester komende , ziende en overwinnende , het grootste gedeelte onder 
„sig gebragt heeft; dat misschien uyt dieselve source voortgevloeyt is 
„ seekere Bantamse rebellie onder de directie van een anderen priester, die 
„ zig op de grenzen van Batavia vertoond en dat dieselve oorlog op Java's 
„Oostkust nog worden kan van verder gevolg om de Oost, indien de 
„swarte wolken, die sig hier en daar op doen, eens uyt de kimmen 
^opkomen, door ongelukkige attaquen of ongevallen aan onse zyde, 
„ dat de sware sterfte te deser plaetse den yerl. zomer of droogen 
„ tyd weder ongemeen veel manschap heeft weggesleept , zoodat het 
„ontzet, dat buyten des aan de benoodigtheydweynigkonde voldoen, 
„gantsch gesmolten is, dat MaUabar genoegsaam geheel en al van 
„de discretie van den magtigen en heerschzugtigên koning van 



Digitized by VjOOQ IC 



165 

a Trevancoor dependeert en Ceylons koning of 't Candiasche hof niet 
„wel gesint Bchynt; maar integendeel telkens blyken geeft van mis- 
„noegen; dat de EDgelsen thans met een konings brigantyn en eene 
„particuliere Chaloup met amphioen in deze zeeën swervende , duydelyk 
„genoeg door dat gedoente en bare egter gedane klagten in Europa 
„laten blyken, dat het haar aan wil niet zal manqneren om de 
„ Nederlandsche Comp. een gevoelige neep te geven; dat desnccessive 
9 kleine gewassen van nagelen en het ongelukkig blyven van een 
„ ryk schip met dat gewas over twee jaren , waardoor men in lange 
„na *t noodig behoef niet meer aanbanden heeft, noch verkrygen kan, 
„nog ge volgt werden van eene ongemeen slegte hoop voor 't aan- 
„ staande jaar, by de jongst ontvangen Ambonsen brief gegeven; dat 
«de coffy thans alle naar Nederland versonden is, die men aan 
„handen hndde, bnyten alleen den jongstcn oogst en dat de presente 
„geen 2 5(X)000 ponden bedragen zal, zoodat die twee kostelyke 
„articulen in een naar verval liggen, zonder dat men kan berekenen 
„wanneer zig zullen herstellen, dewyl sulke sware droogtens etc, als 
„ 't vergangen en dit jaar gezien zyn , niet alleen het geplante doen 
s versterven ; maar den inlander afschrikken voor 't vervolg ; daamog 
sbykomt de groote vermindering in den caneel insaem, welkers her- 
B stelling eer te wenschen als te wachten is, zoo men acht slaat op 
9 de jongst voorgaande jaren ; dat men in India nog blyft zitten zonder 
• geld met zware schulden en inkankerende intresten belast. 

„Dat dit alles by den anderen gevoed, mannen van de grootste 
ff hoedanigheden en sterkste kragten konnen ontroeren en gevolgelyk 
„zyne geringe hoedanigheden vermengd met zwakheden, die een . 
„verblyf van dertig jaren in de heetste climaten deser gewesten 
«hebben veroorsaekt en de Heeren bekend zyn, in hem billyk eene 
n bedenking zouden verwekken over 't aanvaerden van soo swaeren 
fllast; maar dat by te gelyk gevoelig getroffen zynde over zoovele 
8 blyken van agting en genegen theid hem onverdiend toegevloeit , enz. 
»enz. hetselve zooveel yver in hem ontstak, dat hy alle opgestelde 
«en andere swarigheden als uyt het gesigt verloor en zig gantschelyk 

„aan zyne verpligtinge overgaf, in de vaste hoope, enz 

Vervolgens is door Z. Ëdelh. afgelegd de eed, enz 



Digitized by VjOOQ IC 



166 

XXVIII. Secrete Resolutie van Gouverneur-Generaal en Rade 
van Indie, dd. Vrydag 13 November 1750. 

Gelezen Z3rnde twee brieven van den Commandeur en Raad te 
Bantam, dd. 9 en 11 deser, waarby bedeeld werd, dat eene Comp. 
van 51 Ëuropesen militairen onder commando van de vendrigs Philippe 
en Liebe, allen te paard, benevens d' aan wesende inlandse militairen , 
met de krygsmagt van de koninginne-regentesse geeonjnngeert zynde , 
dat legertje in 't geheel 800 coppen sterk en van twee kleine veld- 
stukken voorsien, tegens de rebellen uy tgetrocken en na den gantschen 
nagt mits de nabyheid van den vyand in de wnpenen doorgebragt te 
hebben, van denselven geattaqueert was, met soo veel succes, dat 
de Baliers hunnen capitain en vendrig gesneuvelt siende, zoowel als 
het krygsvolk van de koninginne ten eersten lafhertig de vlugt ge- 
nomen hadden en vervolgens de Europeesen mede genoodsaakt waren , 
met verlies van den eerstgen. officier en 12 mindere militairen te 
retireren, zonder daarby te voegen of de gem. veldstukken door den 
vyand verovert en bevorens vernageld zyn of niet, nog ook of eenige 
en welke ammunitie by die ongelukkige actie ofte andere gelegent- 
heden in 's vyands handen geraakt zy en hoeverre hy daarvan thans 
voorsien Is, invoegen d' advisen der bedienden daaromtrent also ge- 
breckelyk zyn, als die expeditie qualyk aangelegd en geëxecuteerd 
is, als hebbende de Ëuropesen het corps uytgemaakt en dus de 
inlanders niet gehad om hen in 't vlugten te hinderen en bovendien 
de paarden en 't canon hun maar belemmerd, daar zeer wel 50 man 
apart tot dekking van dien hadden konnen gaan; midsgaders ons 
volk in de wapenen gestaan vele uren na den andei*en eer de vijand 
aanquam, zoodat zy toen al afgemat waren, zoo is op de communi- 
catie van den Heer G.-G. dat ZEd. op gisteren buyten een renfort 
van 50 inlandse militairen derwaarts gecommandeerd hadde de capitain 
militair , Frederik Houschild en vendrig Lodewyk Glasemaker, vermits 
de voorsz. expeditie apparent zoo tegenspoedig niet zoude uytgevallen 
wesen, indien de Commandeur geëxperimenteerde officiers by zig 
gehad hadde, om mede te rade te gaen en het geresolveei-de naar 
behooren te executeren, goedgevonden en verstaan sig niet alleen 
iDct dese verrigtingen van welmeldc Z. Ed. to conformeren ; maar ook 
nog derwaarts te detacheren 50 huzaren ofte omtrent de helfte van 



Digitized by VjOOQ IC 



167 

dat corps alhier nog in guamisoen zyude onder hare officieren en 
met de noodige ry -equipage om aldaar van paarden voorsien te worden 
en het daarmede vooreerst in te zien; dog de bediendens te recom- 
manderen in den aanstaande met ryper overleg te werk te gaan en 
wat duydelyker en omstandiger te zyn in hunne berigten omtrent 
zaken van importantie. 

Al verder is verstaan de bediendens te recommanderen zig des 
doenlyk in secretesse te informeren, naar de omstandigheden, der 
rebellie tegens de koninginne-r^entesse , die algemeen schynt te 
worden en wat daertoe oorsaek mogte gegeven hebben en dienaan- 
gaande iets met sekerheyd vernemende, hetselve ten eerste te be- 
deelen. 



XXIX. Secrete Resolutie van Gouvem.-Generl. en Rade van 
Indie, dd. maandag 16 nov**'. 1750. 

By de secrete brieven der bediendens te Bantam van 12 , 13 en 14 
deser omstandig beschreven bevonden zynde, de verergerende toestand 
van zaken aldaer , dewyl niet alleen 's Konings broeder Radeen Derma, 
de party van de rebellen gekozen en zig by deselve gevoegt hadde ; 
iDaar dat voorbeeld ook gevolgd was , door de weinige nog te Bantam 
verbleven onderdanen der Koninglnne, tot den opsiender van 's Konings 
boeyen met alle zyne gevangenen en kettinggangers incluys, gelyk 
ook de volkeren uyt het westelykste gedeelte van het ryk in groeten 
getale of zoo de bediendens uyt het relaas van zekeren Maleyer 
bebben ovei-genomen , allen naar de malcontenten afzakten, geloof 
gevende aan een lastig uitstrooisel, dat de alhier overleden Panem- 
baban die by de berglieden in groote veneratie is, niet gestorven, 
nuiar van de gevangenpoort alhier geè'chappeert zynde , in persoon 
aan het hoofd der malcontenten was , zonder dat van onse zyde met 
eene magt van over de 400 Europesen en 200 inlandse militairen, 
buyten de zeevarenden van het schip Lis nog het alderminste onder- 
nomen was, om de schande van de jongste actie uyt te wisschen en 
daardoor een verdere toeloop en aanwas van de magt der rebellen te 
stnyten, alhoewel het ten uyterste evident is, dat men, door indien 
staat vyf dagen lang als met gekruyste armen te bly ven zitten , den 
vyand niet alleen occasie verschafte om zyn party kragtig te ver- 



Digitized by VjOOQ IC 



168 

sterken en zig van al het noodige te voorsien^ maar zig ook expo- 
neerde, dat hetselve by mnd en vyand als een blyk van neerslagtigheïd 
en timiditeit zonde worden aangesien en oversnlx van séer nadeelige 
gevolgen wesen^ zoo is verstaan de bediendens het ongenoegen en 
de verwondering deser regering over dit hnn inactief gedrag te 
kennen te geven, onder recommandatie om hnnne attentie en sorge 
in het vervolg beter te besteden , om de troublen aldaer op eene 
reputatieuse wyse een einde te doen nemen, onder aanwysing van 
van hetgeene in de presente gesteldheid van tyden en zaken absolat 
dient in agt genomen te worden, voor sooverre dit alhier is na 
te gaan. 

Voorts ook gereflecteerd zynde op hetgeene de Commandenr by . 
den laatstgem. brief bedeelt ten opsigte van de ' koninginne-regen- 
tesse, namentlyk dat Haar Hoogh. ziende, dat de Bantammers haar 
meest alle verlieten, over de zorgelyke constitutie van zaken ten 
nyterste ongerust en als radeloos zynde, haar niet langer op Bantam 
vertrouwde, somwylen al sprekende om zig herwaards te retireren, 
hetgeen de weinige nog aldaar zynde Javanen gaarne zagen, van 
gevoelen zynde dat de zaken dan wel met woorden in steede van 
wapenen te decideren zouden wesen , zoó is , ofschoon het seer apparent 
is, dat dese laatste stelling eenelyk gefondeert is op een bloot gem^ 
door de rebellen self verspreid om de onsen te misleiden en als in 
slaap te wi^en, ten aansien het egter niet onwaarschynlyk is, dat 
de troublen met meerder faciliteit tot stilstand zouden te brengen 
wesen, byaldien de malcontenten door zoodanige retraite van die 
vorstinne hoope gegeven wierd van veranderhig in de regering te 
zullen kunnen te wege brengen, goedgevonden en verstaan den 
Commandeur te gelasten Haar Hooght. sulx wel niet aan te raden; 
maar in dien zy positief versoek mogte doen om haar naar dese hoofd- 
plaats passage te verleenen, deselve ook daarvan niettedetonmeren; 
maar in dien gevalle sodanige provisionele ordre op de regering en 
het Hoff te stellen als laatst by het aanwesen der koningin-regentesse 
alhier ofte voor dat haar Ht. het regentschap aanvaardde heeft plaats 
gehad en wyders tot narigt der bedienden te remarqueren, dat men 
verwagt hadde, dat zy zouden getoond hebben ten minste soo politieq 
als den inlander te syn, door van hare zyde zonder aan vertellingen 
van geneigtheid tot vrede veel geloof te defereren, de malcontenten 



Digitized by VjOOQ IC 



169 

ook te amuseren met indirect en onder 's hands hope te geven van 
een favorabel aeeommodement y zonder egter iets na te laten dat maar 
immers mogelyk is om haar ten onder en tot reden te hrengen. 



XXX. Secrele Resolulie van alsboven , dd. Maandag 23 November 
a* 1750. 

By de secrete advisen van den Commandeur en Raad van Bantam 
van den 21 en 23 deser en dies by lagen seer ongaarne vernomen 
zynde, dat de onsen, eergisteren de fortresse Speelwyk nytgetrokken 
zynde met eene magt van 224 Europese Musquettiers, 70 zeevarende 
en 49 husaren, item 117 Boeginesen en Baliers ofte 460 koppen in 
't geheel, nevens 3 stukken canon, deselve niet verre van daar, 
door de rebellen, die daarvan bleeken kennis te hebben sterk omtrent 
7000 man, buyten de achterhoede, gerencontreert en met veel bravoure 
geattaqueert zynde, d'Ëuropesche infantrie zig na een hevig gevegt, 
waarin de vyanden tot drie verscheyden keeren waren gerepousseerd , 
eensklaps op de vlugt begeven hadde, sonder dat deselve weder tot 
staan of tot reden was te brengen geweest , houdende alleen de officiers 
m^ de husaren nevens eenige Boeginesen en Baliers stand , dog niet 
taige, alsoo de Balters kort daarop het slagveld verlaten hebbende*, 
k overige troupes genootsaakt waren geweest sig mede soo goed 
mogelyk te salveren en het geschut, nadat daarvan twee stukken 
vernageld waren, nevens eenige ammonitie ten proye te laten, in 
welke actie de luitenant van Ldlienfeld, de vendrigs Hanie, Joh en 
Glasemaker, een canonier en 23 gemeene Europese militairen nevens 
een matroos, alsook een capitain, een vendrig en twee sergeants van 
onse inlandsche militie gesneuveld, mitsgaders 1 matroos en 2 
inlandsche soldaten gekwetst en van 'svyands zyde naar gissing 
circa 500 man gebleven waren ; dat de bedienden , uy thoofde van dit 
^es, vermeenden, dat de magt en moed der vyanden thans soo groot 
^^, dat men niets met hope van voordeel in het veld konde onder- 
nemen, versoekende dierhalven ordre hoedanig sig verder te gedragen 
temeer naardien de koninginne-regentesse sdaags na de bataiUe , door een 
teruggekomen verspieder berigt erlangt hebbende, dat devyandsoude 
Wloten hebben tegens vrydag den 27 deser haar fortres den Diamant te 
tomen bestormen, geensints twyfelde, dat hy sulx soude tragten uyt 



Digitized by VjOOQ IC 



170 

te voeren, vermits de nytkomst geleerd hadde, dat op diei^ljkc In- 
stemde tyden altoos praecies gekomen was , insisterende dierbalven «a 
nadere adsistentie van volk , naardien het gem. casteel van zoo grootet 
omtrek was , dat tot dies vigourense verdediging een sterk goamifloa 
vereyscht wierd, en do daerinne zynde bezetting van 278 EoropefleD 
en 153 Inlanders te zwak opgaff om de vyanden te wederstaan, soo 
is ten aansien men nyt den toedragt deser actie in diervoegen ik 
by de voorsz. brief van den 21 deser beschreven wordt niets andere 
kan afnemen als dat de officiers zig in allen opzigten behoorlyk na 
hun pligt gequeeten hebben en men den on^lnkkigen nytalag over- 
sulx ten principalen schynt te moeten attribneren aan de ontydige 
vlttgt van onse infantrie, nevens d'overmagt en verwoedheyd van 
den vyand, die geen volk ontziende alles scheen te willen opzetten 
om het veld te behouden , goedgevonden en verstaan over het gedrag 
der officieren ter hunner aanmoediging om verder wel te doen, g^ 
noegen te betuigen en in steede van degeene, die op het bed van 
eere gestorven zyn , derwaarts te commanderen twee lieutenants en 
ses vendrigs en wyders ook nog tot aflossing van de onbedreven 
Ëuropesche militairen ofte andere, die de bediendens missen willen, 
naar dat comptoir te laten overgaan een Comp. infanteristen en 
dewyl men geen meer militie van dese hooftplaatse kan detacheren 
sonder het guamisoen al te seer te verswakken en somwylen zelfs 
in verleegentheyt te raken, byaldien de Bantamsche rebellen volgens 
de gerugten waarlyk van intentie mogten weesen aan den kant van 
Tangerang een invasie in de Jaccatrasche bovenlanden te tenteren 
om eene diversie te maken, daarby te voegen 250 zeevarenden om 
daar zoolang noodig te blyven dienst doen en geplaatst te worden 
in 't fort den Diamant ofte elders daar het den dienst van de cooap. 
zal vereysschen, mitsgaders voor het overige, ofschoon de voor», 
tyding wegens het voornemen der rebellen om dat casteel te escala- 
deren, confirmatie schynt te vereyschen om daaraan volkomen geloof 
te defereren, den commandeur te gelasten zorge te dragen, dat men 
alomme blyve in een volkomen staat van defensie, insonderheyt in 
den Diamant, die 's Comp». forteresse Speelwyk eenigsinta comman- 
deert; maar aan het goed overleg der ministers met d'aanwesende 
militaire officieren gedefereert te laten om offensief te ageren of ni^ 
naar tyds gelegenheid, alsoo het niet oneygen schynt, daarmede wat 



Digitized by VjOOQ IC 



171 

te temporiseren, om de onsen, die na tweemalen met verlies hebben 
moeten retireren en mogelyk min of meer neerslagtig sullen wcsen, 
wat tyd van bedaren te geven en de moed der vyanden , welke door 
himne snccessen niet iveynig geaccresseert is , wat te laten verkoelen. 
Vervolgens breedvoerig gediscourecrt zynde, over de presumtive 
oorsaak van dese subite en algemeene revolte en de groote verbit- 
tering der Bantammers, die zoo verre gaat, dat alhoewel de Com- 
mandeur Falck volgens den aparten brief der bediendens van 17 
deser de rebellen heeft doen aanzeggen, dat sy, eenige wettige prae- 
tensien hebbende, deselve op eene behoorlyke wyse konden opgeven, 
wsDoeer men zien zoude in hoeverre men daaraan konde voldoen, 
ly alsnog daarvan geen de minste onvertures, veel min eenige voor- 
slagen van accommodement gedaan hebben , mitsgaders teffens rypelyk 
gedelibereert zynde, over de wegen en middelen, die in dit épineuse 
tydsgewrigt souden kunnen en dienen ingeslagen en gebruykt te 
worden om de zaken aldaar, ten spoedigste tot behoud van de ruste 
in de bovenlanden van Batavia , item de peperculturo in het gebergte 
met de minste bloedstorting en behoudens 's Comp*. eer en reputatie 
te redden uyt derselver praesente verwarde en zorgelyke toestand, 
eer dat de ingesetenen van het naburige Lampong of de overzeesche 
provintien, die zig voor sooverre men weet nog stil en vredig houden 
en aan welkers tranquillitey t , de Comp, sooveel gelegen ligt, alsoo 
dat land naar hetgeene reets by de secrete resolutie deser vergadering 
van 21 nov*»*' A"* 1748 is in aanmerking gekomen, meest alle de 
peper uytlevert, die onder den naam van Bantamse bekent is, op 
dese of gene wyse deel in de onlusten ncemen en de Engelsehen in 
dat trottbel water komen te visschen en tevens gereflecteert zynde 
op hetgeene gem. Commandeur c. s. aangaande dese materie adviseren 
by derselver secrete missive van den 19 deser, namentlyk dat de 
rebellie hunnes bedunkens principaal oorspronkelyk was van een haat 
tegens de thans r^rende familie, als niet van het koninglyke huys 
?ao Bantam; maar daaraan slegts door huwelyken vermaagschapt 
zynde en dat tot dese haat ook , zoo zy zeggen , veel hadden gecon- 
tribueert de groote zuynigheid en overmatige strengheid van de ko- 
ninginne-regentesse iCatoe Sarifa, die niet alleen de menschen en 
zelfs leeden van aansien veeltyds over geringe zaken in de gevan- 
genis liet werpen; maar ook gewoon was in zeer hatelyke invectiven 



Digitized by VjOOQ IC 



172 

tegens des ryks onderdanen ny t te weyden , hen in hare drift als een 
blyk van lacheteyt verwytende, dat zy hunnen Koning uyt bet 
midden van hen hadden laten verroeren sonder eens den moed te 
hebben van een kris te ontblooten, over welke aanstootelyke ai 
t' eenemale tegens de staatkunde strydende tergingen de Commandeur 
Haar Hoogh'. dikwyls dog vrugteloos in heusehe termen beri^ 
hadde, alsoo zy zulx altyd „en bagatelle" tracteerde etc. welk een 
en ander dan apparent de reden uytmaakt , waarom volgens de aparte 
brief van den Commandeur van 14 deser de weynige nog aldaar 
z}'nde Javanen gaarne zagen, dat zy zig herwaarts retireerde, van 
gevoelen zynde dat de zaken dan wel met woorden in stede van 
wapenen te decideren zouden wesen. 

Zoo werd daaromtrent geconsidereert, dat dese regering by de open 
commissie aan de Koningin dd. 28 nov. 1748 geëxpedieert , waarby 
hare Hoogheid de bestieringe van het ryk met den titul van r^en- 
tesse onder zekere conditien en bepalingen is opgedragen, wel ex- 
presselyk aan zig heeft gcresers'cert de \Tyheid om by vervolg van 
tyd omtrent de regering zoodanige alteratie te maken als de tyds- 
omstandigheden mogten vereyschen en het dlenvolgende van de 
uyterste evidentie is, dat de Comp. daartoe volle regt heeft wanneer 
haar komt tè blyken, dat het algemeene welz}Ti van ryk en onder- 
daan niet sonder verandering in het Hoofdbestier kan bevorderd of 
hersteld worden , zooals thans , dat men hetselve niet alleen uyt het 
voors. schryvens van den Commandeur moet opmaken; maar ooknji 
de eenparige gerugten van een algemeen en ingekankert misnoegen 
tegens de regentesse, die in stede van de Bantammers tot eene 
lafhartigheid toe te rekenen en te verwyten, dat sy het vervoeren 
van hunnen wreeden en aan de razerny vervallen Sulthan met goede 
oogen hebben aangesien , daar die door Haar Hoogh. zelfs met de 
meeste nadruk gesolliciteert en men tot die noodzakelyke extremiteyt 
niet dan ongaarne gekomen is, om sulke pregnante motiven als by 
de secrete resolutien deser regering van den 15 en 21 nov^ 1748 
omstandig te zien zyn, deselve veeleer hadde behooren te lauderen, 
dat zy de zaak met een onzydig oog beschouwende, de publique rost 
en het welvaren des ryks in dit geval voor alle andere consideraticn 
hebben laten praevaleren, om niet te zeggen, dat men ten tyde der 
gemaakte schikkingen omtrent de regering van het Ryk zig niets 



bigitized by VjOOQIC 



173 

anders verbeelden konde als dat Haar Hoogh< haar aan het voorge- 
vallene spiegelende en wetende dat zy het ryk niet als souveraine, 
inaar eenlyk als rc^entesse daartoe door de Comp. onder byvoeging 
van een ryks of r^eringsraad gesteld, welke zy gehouden was over 
alle zaken Van aangelegentheid te consulteren , niet in gebreke sonde 
gebleven zyn door een zagtzinnige en equitable regering de harten 
yan 's ryks onderdanen tot zig te trekken en door dat middel hare 
eontinnatie en het regentschap te meriteren, conform de beloften ten 
dien eynde by Hare Hoogh* te meermalen gedaan; dat ook den in 
A* 1746 blykens secrete resolutie van 7 october desselven jaars na 
lange hesitatie op de lastige en gereïtereerde instantien van den 
Koning en de Koninginne voor Kroonprins erkenden pangerang Ratoe 
Sarief Abdulla Mochammed Chafiel als tot eerste ryksraad, aangesteld 
zynde, niet sonde manqueren, de vorstinne, indien zy al door voor- 
spoed petnlant geworden tot eenige buytensporigheden mogte over- 
slaan, daarvan te dissnaderen en dus het zyne toe te brengen tot 
conservatie der ruste van een land, hetwelke hy zich voorstellen 
konde indertyd als Hoofdregent te sullen gouvemeren ; maar dat het 
tegendeel van dit alles maar al te dnydelyk quam te blyken, door 
^t hy zoo 't schynt zyne zorge soowel als zyn persoon binnen den 
omtrek van zyn serail opgesloten houdende, in eene continuele inac- 
tiviteyt was, tot sooverre dat zelfs in de praesente onlusten zyn 
naam naauwlyks eens by de Bantamse papieren gevonden werd, in- 
vo^n men wel mag vaststellen , dat hy schoon al niet in de aversie 
der Bantammers t^en de regentesse participeerde, sooals men, ver- 
iiiits hy een creatuur van haar is, niet in twyfel kan trekken, te 
ineer naardien reeds in den jare 1746 door den doenmaligen Gom- 
niandeur Brouwer by missive van 3 october is beschreven als een- 
^fagtig by het gemeen niet geliefd zynde, gants geen hoedanigheden 
l)ezit om hem toe te betrouwen, dat hy in staat zoude wezen de 
troublen tot stilstand te brengen. 

. Dat daarentegen wel in aanmerking komt , dat 't selve egter een 
bysondere, ja een niet honorable éclat zal geven onder de omliggende 
vorsten, die de regentesse, niet zoozeer daarvoor als wel voor souve- 
reine honden en hetwelke door de steeds betoonde . uy terlykheden 
expres als onbekend gehouden is, opdat men niet sonde schynen tot 
die stap getreeden te zyn om particulier 's Comp'. interest, mitsgaders 



Digitized by VjOOQ IC 



174 

daarenboven de verandering in de regering, deselve aal doen vallen 
uyt de handen van een geverseerde Koninginne, die de Comp. Ib 
den peper insaam haare bequaaniheyd boven gedagten getoond heeft 
als hebbende ieder jaar wel een half millioen ponden extra geleverd 
en overgaan aan eenig prins, tzy dan wie het zy, onervaren in de 
regeringszaken en bygevolg blootgesteld aan vele onhebbelykheden 
800 selfs geen zeer nadeelige gevolgen , waartegen men nog zal moeten 
worstelen. 

Al hetwelke voor en tegen beraisonneerd en rypelyk overwogen 
zynde , is om uyt twee quaden naar gelegcntheyt 't beste te kiezen 
op de propositie van den Heer Gouverneur- Generaal met eenparigheyt 
van stemmen goedgevonden en gearresteerd den Commandeur Falek 
by een secreeten brief aan te schryveu : om te zorgen dat de regen- 
tesse Ratoe Sariefa en pangerang Sarief beyden herwaarts komen, 
mitsgaders het opzigt over het Gasteel den Diamant zonder den naam 
van regent ofte eenigen anderen titul op te dragen aan 'sKonings 
broeder den pangerang Aria Ady Santika, soo hy nog in leven mits- 
gaders effectief, volgens de berigten , die men daarvan heeft , de naaste 
en bequaamste zy van de aldaar aanwezende prinsen tot het bestier, 
dog by het contrarie, daartoe een ander, die het beste regt ende 
meeste capaciteyt heeft te employeren, mitsgaders het regentschap 
van het ryk vacant te verklaren en de ingesetenen welke zig zoo 
op het water als te lande geretireert hebben, daarop door afgeson- 
denen van den Commandeur en den in 's Conings casteel comman* 
derenden prins te laten terugroepen, alsoo men reden heeft te hopen, 
dat de zaken zig daar aanstonds tot beterschap schikken en den 
hoofdrebel Ratoe Bagoes Boeang vermeld by secrete resolutie van 
23 voors. maand veel van zyn aanhang verliezen zal; uyt welken 
hoofde dan ook al verder is verstaan den Commandeur te gelasten , 
om wanneer het komt te blyken, dat de prins opzigter van het 
voorsz. Casteel de magt van het volk tot zig trekt, denselven te be- 
noemen als Sulthan-regent van Bantam onder de conditien by de 
voors. commissie van de afgaande regentesse beschreven en 'tgeene 
verder daarby dient bedongen te worden , als d*onkosten die de Comp. 
in dese troublen ten beste van het Bantamse ryk heeft moeten doen 
en supporteren etc. 

Maar vermits men evenwel met geen zekerheyd kan oordeelen van 



Digitized by VjOOQ IC 



175 

den keer die de zaken na het départ van de Regentesse neemen 
sullen, noch hoever het attachement van de rebellen aan hnn prae- 
aent hoofd gaan en standhouden zal, is al verder besloten den com- 
mandeur teffens ook nog aan te schryven om ingevalle hy mogte 
b^penren, dat de Prinsen, die zig aan onze zyde of in den Diamant 
bevinden niet in staat waren een naamwaardige parthy tegens Katoe 
Bagoes Boeang en das eene verdeeling onder de malcontenten te for- 
meren en te wege te brengen alsdan, naardien de Comp. gelyk reeds 
by secrete resolutie van 7 oct. 1746 is geconsidereert sooveel niet 
gelegen ligt, wie de Bantamse rykszetel bekleed, om de verheffing 
van de naasten uyt de Koninklyke familie met geweld te doen door- 
gaan t^;ens de bovendryvende factie in het ryk en te dien eynde 
haar eygen welvaart in de waagschaal te stellen , als men ziet dat 
men door middel van soodanigen prins het spel zeer bezwaarlyk 
sonde meester worden, de zaken niet door traineren te verergeren; 
maar liever te consenteren, dat het hoofd der malcontenten zelfs op 
den voors. voet en deselve voorwaarden het regentschap aanvaardde. 
En opdat men salx,het geval ex teerende , met gevoegelykheid sonde 
bnnen doen, is mede goedgevonden den Commandeur te gelasten en 
tothoriseren om al aanstonds gehoor te geven aan dengeenen , die het 
lioofd der malcontenten naar alle apparentie, na het vertrek van d'a%aande 
• fegentesse wel zenden zal om in onderhandeling te komen, mits egter 
zooTeel mc^elyk zorge dragende geen voet te geven om de Comp. te 
verdenken van selfs te dien eynde d'eerste stap of aansoeking g^aan 
te hebben , met verdere serieuse recommandatie om van deze ordres 
en qnalificatie omtrent de vervulling van het regentschap ge^n verder 
gebrnyk te maken als de pressance der zaken vordert; maar inte- 
g^deel omtrent alles wat uytstel'lyden kan, de nadere ordres dezer 
regering te verzoeken onder suppeditatie van zyne consideratien 



Wyders ook gesproken zjmde over de wyze der executie van het 
voorz, besluyt ten opzigte van de afgaande regentesse en pangerang 
Sarief en de speciale ordres, welke te dien regarde souden dienen 
gestelt te worden om allen twyfel en verkeerde behandelingen in eene 
zaak van die importantie voor te komen , zoo is best en gevoegelykst 
geoordeeld en oversulx verstaan den Commandeur te ordonneren, dat 
men sig met of tegen haar wil van haar persoon versekeren en dezelve 



Digitized by VjOOQ IC 



176 

herwaarts zenden moet, haar 's morgens vóór den dag of 's avonds 
zonder publique ceremoniën naar boord van liet te dien eynde van hier 
af Ie zenden jagt doende transporteren , dog evenwel op de civielste 
wyze begeleyd van twee gecommitteerden ten hare keuze buyten dea 
Commandeur en onder verzekering, dat deze regering tot die mesures 
door d'omstandigheden van zaken genecessiteert zynde , hare persene 
wyders geen leed staat te geschieden , mits de ryksomamenten over- 
gevende om onder den Crramandeur in Speelwyk bewaard te worden, 
voorts met haar te laten medegaan, alle die deselve vrywillig volgen 
willen en het gem. jagt van Bantam direct te laten zeylen naar het 
eyland Edam, mitsgaders hare Hoogheden aldaar met het gewoon 
honneur zyn gerief onder het opzigt van een lyfwagt te laten blyvenj 
totdat nader over haar persone gedisponeert zal wezen, vermits zulx 
apparent de ruste te Bantam meer zal bevorderen dan alsof men haar 
te Batavia accepteerde, dog deselve egter gedurende haar aanwezen te 
dien eylande met allo behoorlyke egard te doen behandelen, sonder 
egter buyten de Bantammers, die met haar overkomen iemand by 
deselve te laten admitteren zonder expresse ordre van den Heer 
Gouverneur-Generaal. 

Nog is mits het hiervoren geciteerde gerugt als of de Bantamsche 
rebellen voornemen souden wezen van de zyde van Tangerang een 
irruptie te doen in de Jaccatrase bovenlanden goedgevonden en ver- 
staan d'inlandse wagt aldaar, maar twintig koppen sterk zynde, met 
zeventig man te renforceren. 

Batavia in 't Gasteel, dalo voorz. enz. 



XXXI. De Gouverüeur-Generaal Jacob Mossel en Rade van 
Indie, aan de representanten van den Opperbewind- 
hebber en de bewindhebbers der Gen. Oost-Ind. CJomp. 
(Heeren XVII). 

Batavia, dd. 31 dec. 1750. 

WelEdele Hoogagtbafe, enz. 
Den 29 der jl. maand, enz^ 

Java door het contl^ct van reconciliatie, vrede en Vriendschap in 
den jare 1743 maar gedeeltelyk in ruste geraakt, is sedert dieft tyd 



Digitized by VjOOQ IC 



177 

door de wederspannelingen in weerwil der voordeelen somtyds op 
deselve behaald sonder interruptie in beweginge gehouden, gelyk wy 
de eere sullen hebben hierna onder het capittel der inlandse sakeu 
wat omstandiger te verhandelen, en werd dierhalven met verschul- 
digde eerbied vooraf gezegd , dat over den insaam van 's lands pro- 
ducten na den tyd niet te klagen valt .... Intusschen hebben 
wy, by generale advisen van den 31 dec. 1746 aangehaald, de vlugt 
en uytwykinge van den pangerang Mancoeboemie , een broeder van 
den overleden Keyzer en by die sub uit", dec. 1749 gemelt zyne op- 
werpinge tot Soesoehoenang met den naam van Mattaram, invo^;en 
wy thans tot een vervolg van dien hiervoren afgebroken draad der 
inlandsche zaken eerbiedig moeten berigten, dat wy op de nadruk- 
kelyke voorstellen van den Gouverneur Hohendorff en ter consideratie 
van de ten Hove voorgevallen staatsverwisseling , tot het besluit zyn 
getreden de zaken met meerder force te behandelen en dien hoofdrebel 
met zynen aanhang, de pangerangs Adi Widjaja, Rongo of Po^er, 
Panoelar, Maas Saïd of Mancoenagara , Singosarie of Praboejooko en 
ndeen Sabaüa, dewelke sig in de Mattaram omtrent Soeracarta op 
ie grenzen van Roma en Baggaleen, mitsgaders in het Caddoesche 
Un4 ophielden en hoe langer hoe onhandelbaarder wierden, met alles 
te verwoesten, door het vuur te vernielen en te massacreren , te atta- 
queren, verdry ven of desdoenlyk te verslaan, synde tot uytvoeringe 
van dit groote project een goed getal Europese militairen te voet 
en te paard derwaarts gedetacheerd en door geseegend succes van 
'sComp.' wapenen vooi*eei*st den aanhang van Mancoeboemi ten deele 
tot BQbmissie gebragt; mitsgaders voors. hoofdrebel daardoor eeni- 
germate verswakt, hoewel sig nog in de Mattaram mainctineert, egter 
bopen op beterschap , eensdeels ter pake de meeste volkeren hun toe- 
gedaan geweest zynde , sig de Comp. gesubmitteert hebben en men Gomp\ 
Btrandprovintien vry heeft en ten anderen , dewyl sekere Kiay Tapa , 
een geestelyke , die met circa 400 Sumanappers , Pamacassangers en 
Madnresen alles in rep en roer gebragt en met sulken handvol volks 
ongelooflyke progressen op 't eyland Madura gemaakt hadde , ten laatste 
is agterhaald en vernield geworden, gelyk zulx omstandig blykt by 
aankomende secrete brieven van den Gouverneur Hohendorff dd. 12 
3anuary, 10, 17 febr., 27 maart, 11 en 20 april, 2 may, 2 sept., 
13 en 19 oct, 6 nov. en 1 dec. 1750 met de by lagen. Van de dienaren 
X 12 



Digitized by VjOOQ IC 



178 

hebben wy den ondercoopman Pettenkoffer benoemd tot majoor ei 
hoofd van 't corps dragonders op Java 

Cheribon en de Ooster-Prcanger genieten thans eene volkomen mst, 
na de Javasche rebellen door de van hier gesonden militaire detack- 
menten in hunne boose manoeuvres tot overrompeling van het Ban- 
joemase district, niet alleen gestuyt, maar ook met verlies van veel 
volk verjaagd zijn «... 

Onder de inlandsche vorsten j welke om reden van staat rondom 
Batavia verblyf was vergund, in 1750 eenige beweginge bespeard 
zynde, welke niet veel goeds voorspdde, zoo heeft men op 19 dito 
by secrete resolutie vastgesteld de verzending naar Ceijlon van Mati 
Grendie , die door de Chinesen als Keyzer van Java gehouden is ge- 
weest nevens de verdere Javase prinsen daarby genoemd, mitsgaders 
eenen Radeen Maas Caretta, halve broeder van den almede Inge- 
volge voors. resolutie van hier versonden pangerang Tirta Coesoemi 
van moord gesuspecteerd naar de Gaap gei-elegeerd 



XXXII. Secrete missive van den Gouvemeur-Creneraal Jacob 
Mossel en Rade van Indie aan de representanten 
van den Opperbewindhebber en de Bewindhebber 
der Gen. Oost-Ind. Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 21 January 1751. 
WelEdele Hoogagtbare, enz. 

By gemeen briefje van 1^ December en de bygevo^de papieren , 
zal UEdH. gebleken zijn , de magtige rebellie in het ryk van BanUm 
en hoe men tot stuyting van dien genoodsaakt geweest is de koningin 
regentesse nevens haren aanhang, die de Bantamse brieven als de 
voorwerpen (?) van dien opgeven, van Bantam herwaarts te lateo 
komen en ten eylande Edam te laten verblyven, gelyk mede de 
kroonprins als gansch afhankelyk van haar geweest zynde, mitsgaders 
tot <^igter te Bantam en over het konings-casteel en dependentie 
te stellen den oudsten prins Aria Ady Santika, broeder van den ve^ 
zonden koning; het verdere heeft geen executie noodig gehad, alsoo 
. deze prins totnogtoe geen aanhang krijgt en de rebel geen aansoek 
laat doen, schijnende de Comp. te wantrouwen en te denken, dnt 



Digitized by VjOOQ IC 



179 

zjne daad toch d'een of anderen tyd zal gestraft worden; onder- 
tusschen zjn dezelve in twee attaques vry gelnkkig geweest , alsoo 
de desordre onder ons volk haar oceasie gegeven heeft onse veld* 
stukken meester te worden, waarna zy zig van eene snflftsante 
koningswoning aan de znydzyde van Bantam meester gemaakt 
hebben, d(^ daar heeft men dezelve weder nytgedreven, nadat men 
meer volk derwaarts gedetacheerd had, nevens den Luit'. Colonel 
Graaf van Ranzow, wesende tegenwoordig aldaar aanwezig een 
duysend Europesen, daarvan een derde Marine en 350 Baliers en 
andere inlanders ; dog veele daarvan ziek, sonder dat wy in staat 
zyn die plaatse noch Java, daar ze ook nog zeer van de rebellen 
geincommodeerd werden eenige de minste meerder assistentie te geven , 
konnende zelfs de oosterse Qonvemementen niet ten halve voorsien 
van tgeen wy geresolveert hadden derwaarts te bestellen, schoon dat 
dan ieder nog wel vier compagnien van 200 man souden gemanqueerd 
hebben aan het bepaald getal aldaar, werdende hierinne te meer onder 
gehouden door de zware ziekte en sterfte , die de laat ingevallen regen- 
monsson en de weder tusschen beyde komende heete dagen schynt te 
vege te brengen, zoodat Choromandel, vanwaar men om de gevaar- 
l^ke bewegingen der franschen mede ontzet vraagt, voor tegenwoordig 
niets te wagten heeft. Wy mogen derhalven ons gerusten dat er geen 
verder versoeken behoeven om UËdelh. aan te sporen, India met 
800 veel militie te voorsien, als de schepen overbrengen kunnen, 
sonder mastschepen of fluyten, noch Bengaalse of Ceylonse daarvan 
uyt te sonderen en wy voegen schoon ten overvloede onsebeede daarbij. 
De zaken te Bantam nu in voegen voors. gelegen, was 'tnoodig 
zoo om UEd. H. daarvan ouverture te konnen doen, als om door 
e^ige verandering in het politiqne , is 't mogelijk , aai^ de rebellie een 
knak te geven, daarover het noodigc te beramen voor 't afvaren 
deser retourbodems, dienvolgens heeft men op 18 deser noodig ge- 
oordeeld eene ryksvergadering te laten beleggen van alle de prinsen, 
raaden en ryksgrooten, die zig te Bantam sullen bevinden en door 
den Commandeur aldaar aan deselven doen voordragen de door dese 
regering gedane afzetting van de koningin als regentesse van het 
ryk, mitsgaders de noodzakelykheid om haar in sooveiTe zy eenig 
tegt mogte sustineren te hebben en speciaal den kroonprins Sarif te 
verklar^ vervallen van alle regt op de kroon van Bantam en depen* 



Digitized by VjOOQ IC 



180 

dentte van dien en om vervolgens als regent van Bantam onder des 
titel van Pangerang Ratoe te stellen den voorgewaagden prins Aria 
Ady Santika, nadat denselven nevens de grooten sullen bezwora 
hebben de successieve contracten en principaal de acte door de 
koningin als regentesse gepasseerd, waarby de Comp. 25000 Spaans 
of 80000 'sjaars komt te gauderen, mitsgaders de oorlogsonkostai 
op hun nemen, sonder dat men in deesen anderen kenr gehad heeft, 
alsoo de verdere aanwezende prinsen allen uyt byzitten geboren zyn 
en de rebel uyt nog veragten afkomst zynde, geenige voorslagen 
heeft laten doen, hoeseer het hem in den mond gegeven is, blykeode 
daarüyt, dat hy ganschelyk bestierd werd door den pelgrim Kay 
Tapa en de Comp. wantrouwt, uyt vreese d'een of ander tyd ver- 
diend loon te onfangen , zoo wy de force op Bantam bly ven behouden. 
Wyders is by meerderheyd besloten de koninglnne te versenden naar 
en te exileren op Saparoea eene van 's Comps. plaatsen op Ambon 
en den kroonprins Sarif naar Banda, alles breedvoerig beschreven 
by aparte resolutie desen bygevoegd , waaraan wy versoeken ons verder 
te mogen gedragen. 

Tot het uytroeyen der notenboomen in het Bantamsche is dei 
Commandeur gelast de eerste en beste occasie te capteren. 

De ongehoorde ongezondheid te deser plaatse sedert het laatst vm 
December, in zoo verre dat veele gezond over weg gaande dooi 
nedervallen, heeft verhinderd dese retourschepen tydiger af te zenden 
te meer omdat de peper niet toereykende was en met coffy heeft moeten 
gesuppleerd worden ; egter is 't nog genoeg om eene goede reyze ni 
Nederland te maken onder Gods zegen, enz. 

LwEdelhoogagtb. gehoorz. dienaren, de gg. en raden enz. 



XXXIII. De Gouverneur- Gencr^ Jacob Mossel en Rade van 
Indie aan de representanten van den Opperbewind 
hebber en de Bewindhebbers der Generl. OosMnd* 
Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 8 April 1751 
WelEdele Hoogagtb. enz. 

Onze nederige, enz 

Java op het afgaan onscr laatste wat ademhalende , door gelukkigei 

attaques en vervolging der rebellen raakte in de maand Januarj' weder 



Digitized by VjOOQ IC 



181 

in een naren toestand, doordien het Soeracarta's opperhoofd Toutle- 

monde wat te ver in 't Mataramse introk en dus roncisom bezet 

raakte, consumerende alle de provisie en ammonitie sonder mogelyk- 

heyt van ontset als met cene sterke magt ; terzelver ty d , dat de miyor 

de Cleroq in het Caddoese inactief bleef liggen selfs met toegekapte 

wegen voor zig; terwyl de regent van Pranaraga een dagreysens besny- 

den 't Hoff Soeracarta roet 10,000 man lag, quasi ter onser hulpe, 

maar veeleer suspicie gevende van verstandhouding met de rebellen, 

dog de Gouverneur van Hohendorff door de herhaalde noodbrieven 

van Toutlemonde uyt dese quaden het beste moetende kiesen ging 

in 't begin van february in persoon met omtrent 100 Europesen soo 

infanteristen als dragonders, dat bnyten de inlanders al waa wat 

daar konde afgestoken worden , derwaarts en ^reeg onderwegen of by 

Toutlemonde naderende gelukkig de houssaren van Toutlemonde by 

zig, alvorens den rebel Maas Saïd (alias) Mancoenagara, die op hen 

paste hem attaqueerde , hebbende onder 's Heeren z^en het geluk deselve 

daarmede soodanig te onthalen, dat hy vervolgens het leger onder 

Toutlemonde ontzette en met vereende magt verder het Mattararose 

indrong tot aan 't zoogenaamde hoff van Mancoeboemi omtrent Djokjo, 

welke sterkte roede verrocesterde en de rebellen dus dwong 'tzuyder- 

gtbcrgte in en naar de Zuydzee te wyken, al waar de ingevallen 

regentyd niet toeliet hen te vervolgen , zoodat hy na 't leggen van 

cantonnementen in 't herwonnen schoon land Mattaram en in 't Baga- 

leens, mitsgaders opkapping van het Kadoese, den 6^ maart weder 

te Samarang gereverteerd is. 

In het Cherihmmhe aan de Zuydzee heeft zig dezer dagen mede 
een rebel opgedaan , dog van daar gevlujgt naar de Jacatrasche boven- 
landen , is door het volk van de regenten ter neder geveld , wesende 
eenigen van zyn aanhang gevat en anderen nog vlugtende; dog 
waarvoor niet te vreesen is. 

Be gewezen Koninginne regentesse in '/ Bantamse ryk, ingevolgen 
onsen aparten brief van 21 January staande verzonden te worden 
per het eenigst aan handen zynde vaartuyg, dat naar de Oost 

gedetineerd was, wesende 't Galjoot de Windhond, 

i» om zware ziekte en omdat het te laat in den tyd wier de . . 
op den S*" maart van de verzending by die occasie bevryd en twee 
dagen daaraan ten eylande Ëdam overleden, blyvende de gewesen 



Digitized by LjOOQ IC 



182 

Kroonprins daar nog huyshouden en de gesteltenisse der Bantamse 
rebellie sonder verandering, wesende eene attaque derselve op de 
afgelegen punt Carragantoe slegt voor hen afgeloopen, alzoo daarby 
50 i 60 man hebben laten liggen. Ondertusschen hebben wy 3 i 4 
scheepjes naar de 'straat Zunda en naar de Lampons doen vertrekken^ 
800 om deselve tegen alle quaad te versekcren als de daar opgeschnnrd 
liggende peper in te koopen, ten welken eynde ook passen aan 
inlandse vaartuygen werden afgegeven en de Lamponders selfs geani- 
meert dien corl naar Onrust te brengen, door toesegging van prompte 
betaling in contant, waartoe de prins-regent mede al zyn vermogois 
inspant; dog de post te Toeloebawan heeft het zoolang niet konnen 
houden, maar is de resident met het meeste volk na een beleg van 
10 dagen, zoo door Bantamse rebellen als aan haar snoer gekr^a 
Lamponders genoodsaakt geworden de post te verlaten en met een 
klein vaartuyg de rivier af en vervolgens te Bantam gekoaien . . . 
By occasie van een gedaan verzoek om een stukje land in het 
Jaccatrase ryk in eygendom te bezitten heeft men ter byeenkomste 
van 5 february voor het vervolg besloten zulx aan een iegelyk toe 
te staan, tegen den prys daarby gesteld tot 5 Rxd*. de morgen of 
een halve aan jaarlyksenhuur, in dien verstande dat daartoe de beste 
ledig liggende landen zullen verkozen worden, wyl andei*en na den 
gebruyke tegen zooveel meer roeden per morgen zullen gerekend wor- 
den, naar de waarde van het land by gesworen personen te onder- 
zoeken, niet twyfelende of üwEdh. zullen hierinne als een raysonablen 
prys zynde, gelieven genoden te nemen, zullende de Gouverneur- 
Oeneraal zoodra het de tyd toelaat een nader opstel maken wegens 
de landsaken , ten vervolge van hetgeeen hy de eere hadde aan üEdh. 
op het eynde van 't verleden jaar te presenteren ingelyft ter resolutie 
van dien datum. ^ 



1. In <lc Resolatie van 6 febr. waarheen hier verwezen wordt, staat niet veel 
meer vermeld dan het boven medegedeelde, slechts lyn de beweegredenen daarby- 
gevoegd; namelyk deze: lo. dat het de bedoeling is de agricultnre te bevorderen, 
waaraan eerst sedert de laatste jaren de vereyschte oplettendheyd gegeven is als eene 
voor de Comp. hoogst belangryke zaak; 2«. dat de Europ. landbonwers in het land 
van de Comp. wel verre van te snfficeren tot de cultuur van zoovele schoonc braak 
liggende landsdouwen, in vergelyking van de hoeveelheid land in getal niet naam- 
waardig zyn en dos op eene of andere wyze moeten worden vermeerderd. 



Digitized by VjOOQ IC 



183 



XXXIV. Secrete missive van Oouvemear-Generaal Jacob Hossel 
en Rade van Indie aan de r^[ves6ntanten van den 
Opperbewindhebber en de Bewindhebbers der GenerK 
Oost-Ind. Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 8 April 1751. 
WelËdel Iloogagtb. enz. 

Den aandrang waarmede wy by brief van 21 Jannary nevens 
vertoon van onsen soberen toestand by resol. van 1 nov^ om ontset 
van manschap geschreven hebben, voed ons in de verwagting, dat 
UwËdh. niets onbesogt znllen laten ter assistentie van India, maar 
dewyle de nood sedert toeneemt, hopen wy dat UwEdh. niet ongnn- 
8tig znllen opnemen, dat zulx by desen nader aanbinden en aan 
deselve onder het ooge brengen dat in de maand January, te deser 
plaatse alleen , begraven zya by de 400 gemeenen en schoon de vol- 
gende maanden niet zooveel; egter thans gansoh ontbloot zyn van 
zeeraart, zoodat elke nytmsting moet geschieden met herstelde zieken, 
dog die oi-dinair Log lange zoo zwak zyn , dat zy niet veel konnen 
uytvoeren, zoo zy niet al ten ecAStcn by eenige fatigue wederom 
iaTaüen, dat dan eene gestadige bedugting geeft voor qnade gevol- 
gen, waarvan al exempelen gevoeld isyn. 

Militie ligt er op Bantam pas 300 gezonden, te Tangerang een 
post tegen het Bantamse aan, mede omtrent zooveel; maar dan heeft 
Batavia zelfs niet meer als voors. beydcn te zamen en van de lyf- 
vagt zyn er present 30 en te Cheribon , die met drooger weder ver- 
wacht worden , 80 paarden , daarentegen is de Bantamse rebel thans 
meester van het Lampong Toelan Bawangse peperland ën misschien 
verder, mede van 't geheele Bantamse ryk, waarinne zig uytspreyt 
lot aan Batavia's limiten, niet .wetende wanneer het hnn gelnsten 
zal deselve te in vaderen, noch hoe deselve daaruyt te honden met 
zoo geringe magt, wezende reeds alle de inlanders, die men heeft 
l^onnen bekomen, in dienst genomen en te Bantam en op Batavia's 
Uten ieder omtrent 300 geplaatst en die manschap door de Javase 
oorlogen zoodanig verzwakt, dat niet meer gelyken na hare vorige 
menigte en daarby nog meest aldaar bescheyden en ten nytersten 
ï^oodig tegen de rebellen, kennende üEdh. by brieven van daar van 
de nuumd febmary beoogen, hoe dat Gouvernement en ryk weder als 



Digitized by VjOOQ IC 



184 

aan een zyden draad gehangen heeft , sonder dat wy- in staat zonden 
geweest zyn iets van hier te kunnen doen om den loop der rebellen 
te stuyten, die dus zig wel van een groot deel van Java's Oostkitst 
tot onze comptoiren inelusive zouden hebben kunnen meester maken: 
en wat versekertheyt heeft men daartegen voor het vervolg? 

Madura's opstand is wel gebluscht, dog 't heeft tyd van noodoi 
de eens aan het hollen geraakte gemeente tot bedaren te brengen en 
werd weder sterk gevreesd voor onlusten met de Maceassaren , die 
door onverdi-agelyke stoutheid, daarvan voorbodens schynen te geven, 
daarby vermelden de laatste advisen van Mallabaar eene byna zeker 
gestelde belegering van ons fort Chettua door den Samoryn exi dus 
een onvennydelyken oorlog, daar men ze niet verwagtende was cd 
Cormandel vraagt sterk om hulpe ter behoud van Comp*. plaataeo 
daar de Fransen wel eenige attaques op mogten wagen, durvende 
op den naam van den een of anderen moor thans alles ondersüuuif 
dat men van publicque vyanden verwagten mag en zoo daartoe 
oitlres van 't Hof liggen mag men het ook wel als voorbodens Tm 
oorlog in Europa aanzien ; dog waarvan het beste wenschen ; want 
nooyt ongelegener tyd voor de Nederl. Comp. konde gevonden wor- 
den, sehrikkende daarom te denken. Laat het derhalve UwEdh. b^ 
hagen, India ten spoedigste te recruteren, een douzyn nieuwe groote 
schepen aan te bouwen en van alles met alle vermeen gebruyk te 
maken eer het te laat en door onlusten in Europa bezwaarlyk ge- 
maakt werd, groote equipagien van goed volk uyt te senden en laat 
ten minste do helft van het volk bedreven zijn, zonder op een gulden 
of twee ter maand te zien; want dat werd niet verloren; maar dub 
beid gewonnen, al was 't maar alleen doordat op zulke nytzen- 
dingen de onbedrevenen zoo op do reyze als in Indic onrekenbaar 
wegsterven. 

Wy moeten hier ook nog byvoegen eene herhaling van onze ver- 
zoeken , om een extra ryk ontzet van geld, kostende de interessen 
alleen te Batavia, Chormandel en Bengale omtrent vier ton. 

Waarmede dese besluytende, enz 



Digitized by VjOOQ IC 



185 



XXXV. De Gouverneur-Generaal Jacob Mossel en Rade van 
Indie aan de representanten van den Opperbewind- 
hebber en de Bewindhebbers der Generale Oost-Ind. 
Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 31 dec'-' 1751. 
WelEIdele Ho(^agtb., enz. 

Per 't schip de Getrou wighcyd , etc 

Java^s Oostkust. Ten vervolge onser nederige van April en September 
van het woelen der rebellen weder rekenschap moetende geven , merkt 
men aanvankelyk aan, dat de voorgegeven dood van den Hoofdrebel 
Maas SaYd een ujrtstrooysel van hem schynt geweest te zyn, alsoo 
velen sedert dien tyd versekeren , dat niet een ander in zyne plaatse ; 
maar hy zelve aan 't hoofd zyner troepen ageert , houdende zig meest 
in 't Mataramse en als van daar verdreven werd , vlugt hy in het 
zuydcr-gebergte; maar de grootste party onder den rebel Manco- 
boemie in october in de beneden-Caddoe gekomen, hadde daar in den 
beginne wat getriumpheert , dog* was in november door de infantrie 
oader Major de Clercq, eene comp*. dragonders en eene comp». hous- 
siren voortgedreven, met intentie om hem in de Mattaram, daar de 
major HoiT lag, tusschen twee vuren te brengen; maar op den 12 deser 
langs de rivier Bogowansie in 't Bagaleense gemarcheerd zynde, om 
den vyand te vervolgen , was de agterhoede bestaande in eene Comp. 
dragonders onder capt. Wautier benevens twee Compagnien inlanders 
in het gehngt Jenaar door eenige rebellen onverwagt geattacqueert , 
alsoo zy, door valse berigten misleyd, vermeenden daaromtrent geen 
vyand te vrcesen en de dragonders vermits de passage aldaar te 
eng was, gezamentlyk over de rivier Bogowonto geweken, alwaar zy 
terstond van de vyanden beset en afgesneden wierden ; terwyl de by 
hem geweest zynde inlanders zig terugwaart op de vlugt begaven 
en de gansche vyandelyke magt, welke in de naast aangrenzende 
gehugten verborgen was^ te voorschyn quam en op de onse aan- 
vielen, die door alle de overige inlanders sonder een schot te doen 
verlaten zynde, mits de moerassigheid van het terrein en de over- 
magt van den vyand genoodzaakt werden zich zoo goed zy konden 
te retireren, met agterlating van arthillery, ammonitie, bagagie en 
een gedeelte van hun geweer, hebbende in de actie verloren den 



Digitized by 



Google 



186 

miyor de Clercq, twee wagtmeesters , 12 gemeene, 25 paarden mei 
zadels en tuyg, die meerendeels in het moeras waren blyren stekeo 
en apparent de geheele Comp.*« Dragonders; om nu de gevolgen van 
een zoo fataal geval te stuyten, besloot men op den ontvang di» 
tydingen den Gouverneur van Hohendorff , toen hier by de v^pagting 
present, naar zyn gouvernement te laten overgaan en hem mede te 
geven eene Comp. dragonders der lyfwagt en 100 man infanteristen , 
hopende dat hy daarmede de zaken tot stand sal kunnen brengea 
en houden tot wy het verwagte ontset uyt Nederland bekom^i en 
dan eens met magt ageren konnen. 

In stede van den overleden Samarangs regent is daartoe verkozai 
zyn zoon Suma Nagara en in dien zyn plaats desselfs broeder Soom 
Dipoera tot regent van Lassem. Wyders voor den Soerabays tweeden 
regent Pan^e 3oering Rana, den fiscaal van den landraad Radeen 
Indranata, mitsgaders tot regent van Candal , vacant door 't afsterven 
van Awanga, desselfs broeder , mede Awanga genaamd, tot r^^t 
van Sumanap Tirta Nagara in stede van den a"* passato afgesette 
mede-radeen Maas, over Pamacassan in stede van den afgestorven 
vader en insgelyx de soon van Niti Nagara te Passaroeang. 

De prins van Madura versogt hebbende, om de invasie van zyn 
gebied in a*" p°, te mogen volstaan met de helfte van de toegestane 
leverantie by beding van 1746; is tem zulx geaccordeert en op zyne 
klagte over het. Soerabaays opperhoofd van der Bruten, denselv^ 
herwaart laten komen om zig te verantwoorden, gelyk dan geschied 
en te zien is by resolutie van 24 deser en heeft men het daar by 
gelaten en zig daarmede voldaan gehouden. 

De Samarangsè borgerye toenemende heeft men op derselver ver- 
soek licentie verleend ter opregting van eene Compagnie bu'i^rcavtl- 
lery en daartoe de officieren beroemd 

De zydeculture heeft nu omtrent 4000 gekost en daarmede is nu 
alles aan den gang, het verleden jaar heeft deselve voortgebragt 
6 ® zyde en dit jaar 15.} ® zullende alles wat mogelyk is in 't 
werk stellen tot derzelver verderen voortgang en vermeerdering. De 
zuykermolens tot 20 stux sal men nog vooreerst permitteren en als 
men eens de ruymte van zuyker krygt, deselve tot 't voorgenomen 
getal reduceren 

Cheriboti heeft, enz. 



. Digitized by VjOOQ IC 



187 

De oude eerste Solthan Sepoe heeft versogt zjn tweeden zoon, 
mits het overlyden van den oudste tot zyn opvolger te designeren, 
dat geaccordeerd is en den jongsten tak of Panembahan mondig ver- 
klaard. Met behulp der princen was een kraysvlootje uitgerust en de 
gevangen zeeroovers na onse licentie aldaar teregt gesteld .... 

Bantam heeft, enz 

Nadat Kee Tappa volgens onsen laatsten ' van den berg Monara 

verdreven was, heeft hy een troep vooru3rtgesonden om langs de 

Zaydzee naar Java te passeren , maar dezelve zyn door de inwoonders 

aan die zyde zoodanig gehavend, dat al de hoofden gesneuvelt zyn, 

en verders de helfte van het volk zoo gedood als gevangen, hetwelk 

hem iipparent te veel gevaar in die vlugt sal hebben doen zien en 

daarom doen verblyf houden in 't gebergte agter Sallak, dog daar 

ahnede niet in rust gelaten zyndc door de daarop nytgesonden Tjand- 

joerders, is denselven in 't begin deser maand den berg Sallack over 

en in 't Buytensorgse gekomen op welke tyding buyten de daarlig- 

gende Comp. inlanders nog veertig dragonders derwaarts gesonden 

zyn, welke het geluk gehad hebben al aanstonds ter neder te vellen 

PsDgerang Mandure van 't egte Bantams koninklyke huys afkomstig 

Derens eenige mindere hoofden en gemeenen en waardoor syne parthy 

soodanig uyt den anderen is geraakt , dat Kee Tappa en Bagusboeang 

alleen met eenig volk, die hem droegen, dewyl zyne beenen door 't 

beklimmen der gebertens geswollen waren , ontvlngt is. in 't Bantams 

woest zuydergeberte, sonder dat men sedert eenige regte tyding van 

hem ingekregen heeft, soodat zy zig apparent daar of daaromtrent 

nog onthouden (moeten). 

By occasie van dese rebellie heeft men 't fort Speelwyk aan de 
swakke zyde met een bolwerk en kat voorzien, daar de koningen 
heyorens niet in consenteerden, omdat aan de zyde van haren Dalm 
komt, wesende 't selve voltooyt en het guamisoen weder op den 



1. In den hier aangehaalden brief dd. 24 Sept. 1761 leest men: «Banttm heeft 
wat lacht gekregen , door 't opslaan der rebellen van voor die plaats , nadat een deel 
acnehen onder Kee Tappa in de Jaccatrascho landen gevallen, vele verwoestingen 
Mngeregt en vier snykermolens afgebrand , door alle weerbare manschap tegengegaan , 
c«a en andermaal geslagen, daaruyt gedreven waren, sedert z\jn z^ boven Bantam 
Mg eeo8 gevoelig gehavend en daarop te zamen naar den beig Monara geweken enz.* 
«Q iets verder: «w^ bekomen de aangename tyding dat d'onse den 22 deser den 
berg Monara na eene hevige resistentie ingenomen hebben.» 



Digitized by VjOOQ IC 



188 

ordinairen voet gebi*agt, latende alleen daarenboven aldaar militerea 
een Comp. Europesen en vier Comp. inlanders , wesende het land 
doorgaans in rust, gelyk mede de daaronder sorterende Lampen^, 
tot welkers bevordering wy den voormaligen resident van der Werp 
gesonden hebben, die ook weder besit genomen heeft van 's Comp*. 
post op Lampong Toelang Bawang; maar op de regering van *t land 
is nog geen positive ordre gesteld, noeh de ryxkleynoodien derwaarts 
gezonden, omdat zulx gevoegelykst zal konnen geschieden na de 
overkomst van pangerang Gustie, zoon van den op Ambon verbljf 
hondenden koning, dien men van Ceylon dagelyks te gemoet siet, 
egter is intnsschen de soon van den vorigen ryxbestierder , die altyd 
Comp*. gesint geweest is» in zyn vaders plaats op onse aanwysing 
aangesteld en den prins-regent met dese mede vier ryxraden to^voegd 
nevens nog twee princen extra-ordinair .... blyvende na de 
toegestane verlossing aan den Commandenr George Tammo Falk, den 
brigadier van 's Comp'. troepen d'Ed. Jan Comelis Convert aldaar 
om de zaken van 't hoif waar te nemen en reguleren, waarna wy 
treden zullen tot verkiesing van een nieuwen commandenr en is op 
't versoek van den prins-Regent, de lieutenant Coenraad Fleysheld 
bevorderd tot Capitayn om in den Dalm of 't casteel den Diamant 
't militair commando waar te nemen. 

Batavia. De Hooge Indiase regering, enz 

Buyten de geresolveerde negotiatie van 300,000 Rds. bij onsen vorige 
gemeld heeft men in sept. nog 50,000 rds. van de amfioen societeyt 
en in nov^'. nog 100,000 rds. van de weeskamer opgenomen, daarby 
heeft de societeyt ons gerieft met 100,000 Kds. sonder intrest om by 
ontvang van amfioen te verrekenen, zoodat nu al het geld van Batavia 
omtrent, in Comp'* handen is en den jaarlyksen interest ver over de 
twee en een halven ton beloopt ^ 

Men heeft dit jaar eenige stukken lands, sommige de Comp. en 
andere onbekende eygenaars gehorende en braakliggende doen ver- 
koopen en is dat geld nevens den prys van Buytenzorg in Comp'. 



1. Hierover leett men in brief, dd. 24 Sept. 1751. *ln may jl. heeft men w«der 
moeten resolveren eene negotiatie van 2 k 300,000 Rds. & 6 o/o en in angs. aan de 
crediteuren van de negotiatie de a» 1748 accorderen het genegotieerde te laten voort- 
loopen tegen gelyken interest, dat alweder de schulden vermeerdert en tot welker 
aflossing geen apparentie is vóör t bekomen van een dubbel ontzet. 



Digitized by VjOOQ IC 



189 

casse overgebragt, werdende alsnog voortgevaren met meerdere te 
ontdekken, enz. ' 



XXXVI. Resolntie van Qouv.' Gen.* en Raden dd. 31 December 
1751. Contract met Cheribon. 

Door den Heere Gouvemenr-Generaal aan de vergadering gecom- 
municeerd zynde, dat Zyn Edelheyt ter occasie dat de Cheribonse 
prinsen y Snlthan Cheribon , Snlthan Anum en den Panambahan alhier 
m persoon zyn voorgekomen, om Zyn Edelhe3rt wegens desselfs electie 
tot de charge van Goavemenr-Generaal te complimenteren , en Snlthan 
Seppoh, sig mits zyne hooge onderdom en swacke lighaams constitutie 
niet in staat bevindende om de fatignes van de reise te kunnen uyt- 
staan, zyn zoon den pangerang Aria Loor op den 29" deeser vereerd 
met den titnl van depatty Anom herwaarts gesonden heeft om die 
pligtple^ng zynentwegen af te leggen , in eenige met hen gehoudene 
conferentien tot cultiveering van d' onderlinge vrundschap in harmonie 
(mder deselve bemiddeld en vervolgens ten papiere gebragt hadde 
eenige poincten, om te dienen tot een nader verdrag tusschen haar 
boochheden , so nopens het daarby opgehelderde poinct van de successive 
rang of preséance, waaromtrent zy al vry delicaat schynen, en de 
tonmooibaan, als de verdeeling van 1800 rds. waarvoor de Saband- 
haryen van Cheribon , met de daartoe gehoorende imposten van de 
topbaanen en het slaan der loode pitjes, op fondament van het gere- 
solveerde aan deese tafel op den 3" December 1743 en anno 1746 
ter gel^ntheyt van het aanweesen van wylen den doenmalige heere 
Gouverneur-Generaal Baron van Imhoif (H: L: M:) op Cheribon, 
blykens het genoteerde by Zyn Excellenties dagregister onder den 
4» Juny desselven jaars, zyn voorgenomen, item de hnysgezinnen onder 
den Panambahan , volgens het jongste contract van den 17" february 



1. In brief 24 Sept. 1751 staat daar over: «Miti de erven van Z £xe. Baron 
▼an Im]H)fl' (L. M.) niet in staat waren het land Bnjrtenzorg te beheeren, noch te 
kten beheeren , heeft men per taxatib tegen 5500 Rds. dat afgestaan aan den goerem. 
generl. Mossel, die ook wegens de verbetering, met de weeskamer, als dien boedel 
onder zich hebbende, overeengekomen is, in verwagting van UwEdh. goedkeurend 
welbehagen, als zynde geregnleort naar DwEdh. bevel en voorschrift ten meeste voor- 
deele van de Comp. 



Digitized by VjOOQ IC 



190 

1708gehoorende^ waarby teffens niet alleen het nodige was garegnkert 
aangaande de te doene leverantien van de peper , indigo en coffy ua 
de Compagnie ; zoo met opzigt tot de quantiteyten als de pryseo, 
ende onder anderen dat by 2250 picols coffyboonen in de eerste ees 
jaaren ook 1125 picols peper zal moeten gelevert, en dat voor de 
coflfy die zonder een proportioneele qnantiteyt peper gelevert wö^de 
een Rd. per picol beneden de gefixeerde prys zal betaalt worden , maar 
ook d'aan- en afstelling van de tommagongs of eerste subalterae 
regenten op den voet als tot nog toe in gebruyk is geweest, zoo is 
na attentive resumtie der voors. articnlen in overweging van dies 
inhoude goedgevonden en verstaan zig deselve te laten welgevallea, 
en met het sluyten, onderteekenen en uytwisselen van het daarayt 
te formeren contract ten spoedigsten te laten voortgaan, mitsgaders 
gevolgelyk de leverantie van de cofFy , zoowel als van de peper öi 
indigo voortaan door de princen tegens de bepaalde prysen direct aan 
de Comp.** te laten geschieden , en een stipte nakoming van het een 
en ander ook den resident te Clieribon ten emstigsten aan te beveelen^ 
mitsgaders het gem. ontwerp tot meerder licht deesen t' insereeren. 

Sulthan Giry Laya, zyne zoonen Sepoe en Annm 't ryk Cheribon 
nagelaten hebbende en den panambahan een onderhoud toegewesen, 
zo zullen de twee eerste kinderen als Sulthan Cheribon regeeren en 
Panambahans kinderen zullen in fatsoen gehouden naast de Sulthans 
met hun present genot van een duysend huysgezinnen en twee hondert 
rd." uyt de thol te vinden weesen. 

Sepoe en Cheribon, thans kinderen van d'oude Sepoe vervangen 
d' oudste zoon en Annm de tweede , d' oudste van jaren onder de 
Sulthans heeft d' eerste plaats. 

Sepoe, Cheribon en Anum zullen haar deel int ryk nalaten, alleen 
aan ieders oudste zoon. 

Geen soons nalatende sal 't van d' eerste op de tweede vervallen, 
en van de tweede op d' eerste, en van beide op Anum. 

Anum geen soons nalatende sal Sepoe en Cheribon syn land deelen. 

Allen dan geen soons nalatende vervalt 't aan den Panambahan. 

Dit alles, ten ware de Sulthans een prins met believen der Com- 
pagnie tot Successeur verkiesen. 

Soo eenig prins onder voogden staat, sullen de Sulthans voor de 
voogden en volmagten gaan. 



Digitized by VjOOQ iC 



191 

Maar na mindeijarigheyd volgt de hoofdtak , waar hy van komt, na 
zyn ouderdom. 

So de geheele tak onder voogden staat, volgt die van de tweede 
tak en mag die dan de tonrrey (de beurt) overbrengen. 

Alle de voordeelen , die gemeen zyn , als tollen enz. verdeelen de twee 
stammen eguaal, soodat uyt de thoUen van Sabandhar^ , top en pitjes 
etc. thans genieten: 
400 Rd*. Sepoe. 
400 Cheribon. 
800 Anum. 
200 Panambaham. 

1800 Kd*. te samen 's jaars. 

£n werden beschonken met 700 Rd'. aan goed , ieder ^. 
De Sulthans gebieden derselver onderhorige en zetten die aan em 
af, behalven de Tommagongs , dat in gecombineerde rade der Sulthan« 
geschieden moet, daar den resident voorzit. 

Tder der twee Staten zullen leveren 10 picols indigo tegen { Rd». 
"tü, de middensoort dus sal Sulthan Sepoe leveren 5 p.^ 

Cheribon 5 „ 

Anum 10 „ 

Panambaham 2^ „ 
En sal den resident ontfangen van ieder Staat 1000 picols coffy h 
5 rd'. tgroot picol ofte samen 2250 picols. 
En so'geld vooruyt geeft na rato 
Mits in 6 jaaren ook : 
5000 picols peper tegen J rd'. boven die prys te leveren. 
Anders sal voor de coffy die sonder peper na rato geleverd werd 
1 rd'. minder betaald werden. 



XXXVn. De Gouverneur-Generaal Jacob Mossel en Rade van 
Indie aan de representanten van den Opperbewind- 
hebber en de Bewindhebbers der Gen. O.-Ind. 
Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd, 30 dec. 1752. 
WelEd. Hoogagtb. enz. 
Per het vocnraf gesonden schipi enz • 



Digitized by VjOOQ IC 



192 

Java's Ooslkusl, .... Ten eynde eene generale beaoigiie 
over de Javase zaken te konnen houden , heeft men by brieve vaa 
2 Mey de elucidatie gevraagd , welke men daartoe noodig hadde ea 
dezelve bekomen hebbende by des Gouverneurs aparten brirf vaa 
4 Juny, daarover op den 4 July gedelibereert en dienstig geagt de-- 
waarts te gelasten , Samarang, Soeracarta, Soerabaja, Grissee, Madnra, 
Sumanap, de drie veldfortjes Bojolalie, Salatiga en Oenarang, Pa^ 
soeroang of Panaroekan , Tagal y Damak , Japara y Joana en Eembang , 
altoos in een goeden staat van defensie te houden en in dien staat 
te conserveren of aan te leggen , mitsgaders daarenboven veldschansai 
op te werpen te Oenarang, in 't Bagaleens, Magalam^ in 'tCaddo» 
en te.Tanjong, ook intusschen met een tamelyke magt van omtrait 
lüOC Enropesen en een goed getal inlanders te velde te trekken oi 
zoo met den degen uyt, de rebellige prinsen den vrede aan te bieden, 
gelyk dan ook sedert geschied; dog niet naar wensch ten haren q>- 
zigte uitgevallen is, dewyl dezelve tegen verwagting meester ge- 
worden van 't landschap Pranaraga , wiens regent , zoo wegens de 
situatie synes lands als sterkte van volk , noch zyn meester den Soe- 
soehoenang, noch de rebellen ontsag en egter voor der rebellen aan- 
houdenden indrang heeft moeten buygen, waardoor de handelbaarheid 
in schyn en list veranderd is, komende het slot daarop ujrt, dat 
üiaas Saïd ingevalle men hem Soesoehoenang wilde verklaren en 
Comp". limiten inkrimpen , zooals over vele jaren was en Java zonde 
suy veren van allen onrust , dat misschien mede zoo facil niet vlotten 
zoude, als de Comp. al gereed was, zyne presentatie of verzoek ten 
deele te accepteren, des men 't by de eerstgemelde maatregelen nog 
laat, afwagtende het nader beloofd advys van den Gouverneur van 
Hohendorflf dieswegen, terwyl de rebellen zig nu onthouden in het 
Mataramse, Soekawattyse, liggende beoosten Soeracarta en te Kadiiy, 
dusverre door de onsen verdreven wesende, waartoe de Prins van 
Madura 't zyne contribueert. 

De eerste resident aan 't hof, Balthasar Toutlemonde is op desselfe 
verzoek naar l^ederland verlost en in deesen tyd niet ondienstig 
geagt op de aanprysing van 't Java's ministerium, die plaats te 
laten bekleeden door Capitain J. H. Abrahams onder den titul van 
Capt. Commandant, wesende wyders tot secretaris van 't gouvemem^t 
bevestigd, de onderkoopman Willem Fockens, enz.. 



Digitized by VjOOQ IC 



Cfieribon, ... De doortrek van Kee of Sie Tappa door de 
onder dese residentie sorterende Preangerlanden en de gedreygde 
tenigmarsch heeft deselve lange in consternatie gehouden; dog op de 
bekomen tyding, dat reets 't Bagaleense ten oosten gepasseert was, 
is de op de grensen geposteerde manschap weder in december afge- 
roepen. De resident Seneca Ingerssen genoegen gegeven hebbende is 

na vorigen exempel bevorderd tot oppercoopman 

Bantam heeft , enz 

Om de ongelegentheyt van de post Toelang Bauwang in 't Lam- 
pongse eenige dagen varens de rivier op, waardoor men dezelve in 
tyd van gevaar niet kan ontzetten, heeft men die laten verleggen 
na Sram by de Verkenhoek, dat een seer beqoame gelegentheyd 
was; dog vry ongesond bevonden wesende laat men dezelve nu 
overbrengen na Poulo Gondy in de bogt van Lampong in straat 
Znnda, daarenboven werd eene kleine bezetting gelegd by Tjeringin, 
daar de vreemde schepen uyt Europa ordinair aankomen en mogelyk 
wel wat meer als water gehaald hebben, behalven dat daar al te 
beqname gelegentheyd voor dezelve is om op den naam van deesen 
of geene Bantammer te landen en nadeelige beweging te maken by 
da minsten opstand, dat dus niet kan getenteerd worden of men 
zal daarin immediaat konnen voorsien. Sie Tappa heeft sedert Sep- 
tember d<;se en gene beweging gemaakt in 't Bai\joemaase te Java, 
dog is door de onsen successive zoodanig onthaald , dat niet weynig 
volk schuylplaats heeft moeten zoeken in 't Mataramse aan de Zuydzee 
en werd verzekerd, dat de opgeworpen Sultan Bagus Boeang zoude 
omgekomen zyn, intusschen hebben de prins Madoera nevens de 
pnncessen Siti Hadok Anira en minderen in October zig onderworpen 
en op de voorsprake van den Sulthan en Ryksgrooten ter sessie van 
27 dito pardon verworven, zynde vervolgens al de uytsettinge inge- 
trokken en den brigadier Couvert, die daar het gezag gehad heeft 
herwaarts gekomen, latende Bantam in volle rust onder het bestuur 
.van den oppercoopman Jan van Suchtelen, daartoe den 9 mey 

benoemd 

Batavia. !Nadat, enz • 

Men (heeft) dienstig geoordeeld deselve bank (van leening) in te 
tiriücen en te laten inlyven in een opgeregte bank en bank van lee- 
niag onder zoodanige ordonnantie als ter resolutie van 2 Juny ge* 
X 13 



Digitized by VjOOQ IC 



194 

approbeert geworden is ' wesende met eenen tot directear en Oom- 
missariseen verkoren den ond-Soerats-directeur Schreuder, Abraba 
Bogaart en Simon Joseph 

Om af te snyden de gevaren, welke men onderhevig kan weza, 
wanneer eene tnrbe van getnygen nyt Indiaanse naturellen of de 
overhalende party de gronden aan het regt moeten geven , heeft men 
ter sittinge van 14 Jannary een reglement beraamd nopens de vet- 
tigheid van een Jentiefs of Heydens huwelyk en op 6 october een 
plaecaat tegen allen moetwil en insolentie der slaven, vervatteade 
niet alleen eene renovatie van alle vorige ordonnantien op dat stok: 
maar ook eene eorrectie en ampliatie derzelve 

Van de Jaecatrase landen zijn, dit jaar, weder eenige verisogt 
voor Rd*. 15583,35 en werd de culture meer en meer betragt, gdyk 
oogschynelyk te zien is geweest aan de consumtie van ryst in de 
stad Batavia en voorsteden, welker particuliere consumtie nu al toi 
grootendeele uyt de bovenlanden gefourneerd wordt, daarby is ff 
apparentie om eerlange onder Gods zegen voldaan te krygen de 
opgedragen quantiteyt, vermeld by de aanmerkingen van den Goü- 
vemeur-Generaal over dese landen , geinsereert ter resolutie van 4 
febr. alzoo op de wel gelegde gronden by den raad extraord. van 
de Velde, die den generaal in zyne landreisjes doorgaans verseU, 
door den presente Commissaris N. Harting met vlyt voortgeboawd 
woidt, zynde by zyne jongste landreys reets 800000 peperrankcn 
ontmoet en op desselfs ordre preparatie gemaakt om nog wel sooveel 
aan te planten, hoewel dit jaar niet meer uytgeleverd is, als: 
34625 « peper, 1467300 ffi coffjr, 17220 catoene garen en 3779 « 
indigo; ten deele door een schraal gewas, anderzints door de vhigt 
en vreeze voor de verwoestingen van Sie Tappa by desselfs inval in 
deese landen , waarom by besluyt van heden de ingelanden ook vrj- 
gelaten heeft van de hen anders opgelegde poene by gebreckige 
leverantie van peper, garen en indigo, belovende het gewas in het 
aanstaande jaar een ryken inzaam , enz 



1. Vergelyk: De Bataviasehe Bsok-CooraDt en bank van leening, 1746—17^ 
door N. P. Tan den Berg, 1S70, bladz. 84. 



Digitized by VjOOQ IC 



195 

XXXVIII. De Gouvernenr-Goiieraal Jacob Mossel en Rade van 
Indie aan de Bewindhebbers der gen. Oost Ind. 
Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 30 dec. 1763. 

WelEdele Hoogagtb. enz. 

Sedert bet afzenden, enz 

Java. Wy hebben de eere gehad UwEdh. by onse precursoire 
brieven van 13 augs. en 1 oct. met een woord over den toestand 
van Java te onderbonden en het sonde ons aangenaam wesen, indien 
wy by deese occagie LiwEdh. omtrent den nytslag van den jongsten 
veldtogt en de thans ten eynde gelopen Oostmonsson een nader en 
ampel berigt konden doen, wegens het sncces der door ons al vroeg 
in het voorjaar gestelde ordre nopens de krygsoperatien, insonderheid 
by afgaande secrete missive van 11 febr. waarby üEdh. o. a. des- 
believende snllen ontwaren , dat wy conform het geproponeerde door 
den gouvem\ dier cnste, baron von Hohendorf, by desselfs secrete 
missive van 22 January bevorens, o. a. hem gelast hebben om den 
^Tand gedurende de goede mousson met kragt van wapenen te atta- 
qno^n en ware het mogelyk, door dat efficaciense middel tot snik 
een (einde?) te brengen, dat hy, eyndelyk sig by zyne hartnekkige 
rebellie qnalyk bevindende, genoodsaakt mogt worden, de lieflfelyke 
vrugten van eene wenschelyke en gcmste vrede te verkiesen boven 
eenen nisteloozen en bekommerlyken oorlog; terwyl wy om dat heyl- 
zaam oogmerk te eerder en zekerder te bereiken , tefTens geamplecteerd 
hebben 'sGonvemenrs verderen voorstel, om namelyk de koningjes 
van *t naburige Baly, door geschenken te ovcireden, ten eynde 
hunne strydbarc troupen by die der maats^. voegende, deselven te 
diverteifn van hun gespargeerd desseyn, om namentlyk den hoofd- 
rebel Mancoeboemi met kiygsvolk by te springen, schoon het onzes 
eragtcns in allen gevalle beter en staatkundiger ware, dat die woeste 
eylanders nimmer occasie wierd gegeven , hunne voeten op den Javasen 
bodem te sctten , dewyl sulx om der gevolgen w^ille , niet dan dangereus 
wesen kan; maar in sulken extraordinaire gevallen als deze, meenen 
^ dat geene middelen moeten worden verzuymd, om den vyand te 
prevenieren en afbreuk te doen, te meer omdat hy sig van datzelve 
expediënt bedienende en hetgeen hem door geene als de voors. 



Digitized by VjOOQ IC 



196 

'vreten verhinderd kan worden, syne krygsmagt grootelyks veraterkt 
zoude hebben en dus te moeyelyker tot reden te brengen sonde 
wesen; maar alle dese voorsorgen syn voor ditmaal onnoodig be- 
vonden, dewyl men by 's Gouverneurs missive van 8 aug". ontwaart 
heeft, dat de koningjes onder malkanderen in oorlog staande te raken 
onvermogens waren ons met troupen te assisteren, waartoe deselfe 
veeleer schenen te neygen , dan om den hoofdrebel Mancoeboemi te 
hulp te komen, die ze op den ontfangst onser brieven voomema» 
waren hun gegeven woord te presteren , dog toen van gedachten ver- 
anderd zyn. 

Wy zullen UwEdh. niet ophouden met een relaas van 't openen 
der campagne, noch ook met indecisive actiën, maar alleen tot nadere 
opheldering van het UwEdh. geschreven by meerm. onze brieven 
van 13 aug. en 1' oct. noteren , dat de apparentien om den rebd 
Mangcoenagara, synde de schoonzoon van den hoofdrebel Mancoe- 
boemie, met de Comp. te assopieren van geen succes geweest zyn, 
alsoo deze op niets minder is blyven staan , dan het detroneren van 
den keyzer en zyne electie tot de kroon , welke onredelyke en wyd- 
gapende pretensien de onderhandeling met hem heeft doen afbreken , 
dewyl daamyt ten volle bleek, dat het hem geen ernst geweest is; 
maar dat hy met alle zyne voorslagen iets anders bedoeld heeft 
gehad, daarentegen heeft de wakkere en welmeenende prins van 
Madura nadere bewyzen van zyn attachement aan de Comp. gegeven, 
dewyl hy in persoon met eén leger van 3000 zyner onderdanen te 
velde getrokken zynde, onze armee daardoor in een formidable staat 
gesteld heeft, gelyk UwEdh. sulx en 't geen verder desen jare op 
Java voorgevallen is , nader en in alle ommestanden zullen konnen 
vinden aangeteekend by de successive aangekomen secrete brieven 
van den Heer 6ouvem^ gedateerd 22 January, 6 Maart 14 en 17 
April, 24 May, 20 Juny en 8 Aug*. mitsgaders by onsè rescriptie 
van 27 January, 11, 17 en 19 en 22 Febr., 14 Maart, 5 Juny en 
3 July; terwyl wy vooralsnog met verlangen te gemoed sien, het 
verder geoccurreerde zedert opgemelden 8 aug'. , waaromtrent de heer* 
Gouverneur sekerlyk belet zal weesen ons verslag te doen , door eene 
staande de campagne hem overgekomen sware siekte , waardoor wy 
ook genoodsaakt zyn geweest by resolutie vön 30 oct. den Lt Collonel 
Willem Hendrik van Ossenberch als een vigelant officier zynde, der- 



Digitized by VjOOQ IC 



197 

waarts te zenden, ten eynde by aanhoadende onpasselykheyd van 
ZËd. als hoofd der militie onder het hooger gezag van den Gtonver* 
neur meermeid te ageren , en die daar ook behouden gearriveerd is, 
zynde intusschen hiervan terzyde tyding gekomen, dat de heer 
Goavem% wat aan de betere kant zoude weesen en reeds besig aan 
't opstel van een generaal verslag, invoegen vy alle oogenblikken 
een ampel verslag van daar te gemoet zien. Dewyl de noordelyke 
beneden-landen van Java gedurende het gepasseerde goede saisoen 
van alle vyandelyke attaques zyn bevryd gebleven, mitsgaders een 
diepe rust genoten hebben en dat door dies des Heeren z^en omtrent 
alle soorten van producten een abundanten oogst geweest is , zoo zijn 
de ministers aldaar in staat gesteld, deeze Colonie te voorzien met 
een overvloed van ryst of eene considerable quantiteyt van byna 
4000 lasten, enz 

Wy hebben d'eere gehad UwEdb. by onse reverente missive van 
30 dec. 1752 onder 't ooge te brengen ons voornemen om de forten 
en posten op Java in een beter postuur te brengen en ingevolge van 
dien is van den Gouvem^ Baron van Hohendorff gerequireert en ook 
(mtüangen een ontwerp, volgens welk de respective fortificatien souden 
kunnen worden gemelioreerd ; maar by secrete resolutie van 14 febr. 
dat project examineerende heeft men om de considerable sommen, 
die daaraan besteed souden moeten worden van dit voornemen ten 
deele geresileert, nademaal de Comp. in dit gouvernement bereeds 
lasten genoeg te dragen heeft 

C/ieriboH en de Priangerlanden blyven in t besit van een gewenschte 
rust en daar 'm onder de Princen of regering niets byzonders voor- 
gevallen, dan de dood van Sulthan Sepoh van Cheribon, in wiens 
plaats wy op het schriftelyk versoek van den overleden hebben laten 
optrede», desselfs zoon den Pangerang Depatty Anum met den titul 
en naam zyns overleden vaders 

Bantam. By onsen brief van den 13 aug*. 11. hebben wy de eere 
gehad UEdh. met een woord te praeadverteren van eene toen aan- 
staande verandering in de regering van Bantam * tgeen ook kort 

1. Iq den hier aangehaalden brief van 13 aag*. 1753 leest men hierover slechts: 
'Te Bantam staat verandering in de regering te komen, also we op de iterative 
instuitien van den vorst genoodzaakt geweest zyn te bewilligen in desselfs afstand van 
dea troon en weder tot Snlthan te benoemen den kroonprias Gusty, wiens krooning 
eerstdaags itaat te geschiedexu' 



Digitized by VjOOQ IC 



198 

daaraan gevolg genomen heeft, doordien de oude koning Sultan Abod 
Moghali Mochamad Wasi Djoenoel Halimien, de regering moede ge- 
worden zynde, zeer inclineerde tot een stil en afgesondert leve» en 
ingevolge van dien ons een en andermaal op eeno ernstige wyie 
vertoond hebbende zyn verlangen om van den last der regering te 
worden ontslagen, gelyk snlx UEd. desbehagende nader zoude kunnen 
beoogen by een brief te dien eynde door dien vorst aan ons ge- 
souden met een plegtig gesantschap, .... waarop dan ter sesae 
van 29 Juny disponerende, hebben wy goedgevonden het iterative 
versoek van dien vorst te accorderen, mitsdien verstaan hem soowd 
daarinne te wille te syn , als om op syn verdere propositie in zyn plaats 
van koning van het Bantamse ryk te laten optreden, den wettigen 
successeur, den kroonprins Pangerang Gusti, die een soon is van den 
naar Ambonia in den jare 1748 gerelegeerden koning, alles egter 
onder deese conditien, dat de afgaande koning, over wiens regering 
men voldaan is geweest, zal blyven behouden al hetgeen hy bedt 
en niet aan de kroon behoort en daarenboven genieten de inkomsten, 
die aan den nieuwen koning als gewesen kroonprins hebben behoort; 
maar ook conform het separaat artikel van overeenkomst op 17 April 
1752 geteekend, een geregt vierde gedeelte van alle de inkomsten van 
het Bantamse ryk en onderhoorige landschappen, na detractie ^cr 
van hetgeene aan de Comp. tot afbetaling der schulden jaarlyx moet 
worden uytgekeerd met nog eenige andere prerogativen van minder 
belang. : . . (De Heer raad-ordinar'. van de Tarra is als am- 
bassadeur naar derwaarts vertrokken.) 

Wy hebben UEdh. by generale missie van 30 dec. 1752 ter 
kennisse gebragt de verplaatsing van de posthouding op Sram naar 
het eyland Poulo Gondi in de bogt van Larapong gelegen , werwaarts 
de resident Kryn Laven in 't begin deeses jaarszig begeven hebbende, 
zoo schynt het uyt syne successive brieven aan ons van daar ge- 
schreven en naar gewoonte onder de Bantamse aankomende brieven 
te vinden, dat het aldaar vry gesond en die plaats insonderheyd 
zeer gelegen is tot wering van den sluikhandel, die tusschen Lam* 
pong en daaromstreeks met kleyne vaartuygen naar Silleboe, Ban- 
cahoeloe enz. gedreven wordt 

Wat aanbelangt do kleine post op Tjeritta by Tjeringin , waarvan 
gesproken is by meerm. generale missive van 30 dec. 1752 , daar heeft 



Digitized by VjOOQ IC 



199 

men dat jaar een sergeant en thien gemeenen post doen vatten om 
een wakend oog te honden op hetgeen daar passeert^ bovendien heeft 
men op Cracaton en andere waterplaatsen merkpalen doen stellen 
met 'sComp". wapen, omdat van den koning van Bantam, welken 't 
w^ het berigt ingedient is, by resol. 13 nov*»«'. 11. aantoonende, dat 
de Engelsen zig meer en meer naar den vlakken hoek nytsetten. . 
Batavia. Alvorens te treden ter gewoon verslag van hetgeene 
deeze hoofdplaatse aangaat, sal men hier plaats geven aan de besluy ten , 
die generaal syn in geheel India of een deel van dien aangaan, om- 
dat deselve niet wel elders gevo^elyk konnen geplaatst worden, 
waarvan na d'ordre van den datum eerst voor komen, de beslnyten 
van 23, 26, 27 en 30 Jnly genomen over de memorie ter verhandeling 
van den staat en het belang der Ed. Comp. op hare oosterse comp- 
toiren by den Gouverneur -Generaal ontworpen, waarinne men nood- 
zakelyk geagt heeft een generaal reglement, waarby speciaal aange- 
weesen wierd de pligt der bediendens in alle hare uy tgestrektheyd , 
omdat zelden eenige vrugt vernomen was van alle de snecessive 
generale recommandatien en de staat der maatschappy dusdanig niet 
langer kon voortsleuren , sonder aan een totaal verval geëxponeerd te 
wezen by de minste tegenspoed, gelyk dat in 't breede daarby aan- 
getoond werd en waaraan men de vryheid neemt sig te refereren * 
enz. . . • 



XXXIX. Memorie raekende den staal der Generaele Geoctro- 
jeerde Ned. O. I. C. en de middelen ter redresse en 
verbetering noodig om deselve te conserveren, — 
door den G.G. Jacob Mossel opgesteld, dd. Buyten- 
zorg 30 november 1753. — (uittreksel). 

In de verhandeling dezes zal ik myselven vooratelien de methode 
by myne aanmerkingen a**. p**. te deser plaatse in myne retraite 
samengesteld en aan de Heeren Mrs. gezonden, met eerst te spreken 
van de zaaken in 't generaal of die haar naeste betrekking tot de 



1. Ësik uittreksel uit deze memorie, volgt nu onder n^. XXXIX. 



Digitized by VjOOQ IC 



200 

generl'. maatsr. in Nederland hebben om dan ieder India's Comptoir 
apart te verhandelen , omdat znlx de meeste overeenkomst heeft met 
de styl der successive instructien van H. Edelh. en de brieven her- 
en derwaards geschreven werdende tot dezen tyd toe. 

Ëgter meen ik my niet in te laten in de aanwyzing en de oor- 
zaken van het verval, dat de Comp. sedert ruym 25 jaren gedrukt 
en tot de presente verminderde staat gebragt heeft, dewyl dat al 
meermalen is aangehaald en de presente bestuurders soo in Nederland 
als India niet te vergen is of in haar vermoogen hebben het verloren 
weder in te palmen, in desen tyd, dat men niet meer alleen meeste 
van India in den handel is, maar te worstelen heeft met competi- 
teuren van alle zyden en derhalven werks genoeg om voor het pre- 
sente eene goede vertooning te maken , gelyk de Hr. Mrs. te regt 
aanmerken by HaarEd. gedane remonstrantie aan Haar Ho. Mo. in 
a' 1740. 

Ik merke dan maar aan, dat hét fonds der Nederl. maats^ als 
men de agterheyt in Nederland detraheert van den staat in India, 
niet boven de drie hondert en vyftig tonnen florynen monteren sal, 
daaronder gereekend de onderweg zynde bezendingen uyt en naar 
Nederland, waarvan wel een derde aen allerhande benodigtheden 
geëmployeerd zyn en blyven voortloopen, sulx ligt te begrypen dat 
met ruym 200 tonnen reè'ele effecten geen handel van groot belang 
kan gedreven werden en dat derhalve dat fonds kragtig moet onder- 
steunt worden , door negotiatie van penningen om eenigzints by andere 
natiën in vergelyk te komen, dewyl t' Engels Comps. fonds over de 
400 tonnen loopt en haaren omslag van forten als anders zig niet 
seer extendeert in vergelyking van die der Vaderlandse Comp.'» 

Dit gebrek aan geld moet noodsakelyk dikwyls veel goede zaken 
doen agterstaan en in 't generaal veel beslommering geven als m^ 
sulx maar selvs by vergelyking considereert tegen de ruymte, die 
men in het jaar 1735 hadde, toen de effecten in India 550 ton be- 
droegen, waarvan eene mhiderheyt van 200 ton te groote bresse 
maakt om eenige egualisatie, men laet staen overtreffender retouren 
te vinden, of men moet die ten grootendeele vullen met negotiatieu 
die men thans in Holland en India wel mag begrooten op ruym 300 ton 
en dus cgter een swaren lastpost uytmaken, niet sooseer in Neder- 
land, daarvoor ^ van dit capitael maar 6 ton gedragen werd, als 



Digitized by VjOOQ IC 






201 

wel in India door de hooge interessen van, 4i{^, 6, 9 en 12 perCt. 
die de overige derde met eene rente van 6 i 7 ton doen beswaren 
en gevolgelyk noodsakelyk eene aflossing vereyschen, ten minste van 
de helft, die boven de 6 7o i^nt, opdat men in desen vredigen tyd, 
die een yder tot de negotie noodigt en altoos het verval derselve tot 
een noodsakelyk gevolg heeft, niet negotiere sonder voordeel over te 
leggen, hoewel er egter nog articnlen van advance genoeg zyn om 
't rouUerende fonds van 200 ton nevens 200 uyt 300 aan genegotieerde 
penningen (alsoo 100 ton voor d'eflfecten in Nederland stelle en af- 
trekke) ten nutte te besteden , gelyk men ia 't vervolg ten genoegen 
hoopt te vertoonen. 

Het Indiase fonds maar mym 200 ton aan gangbare eflfecten be- 
dragende zonde derhalve wel eenig onderstand nyt Nederland benoo- 
digen; maar dewyl men daar scheut te schroomen de Comp. in meerder 
schulden te steken, zal men zig misschien moeten vergenoegen met 
Yoorz^d capitael, hoewel 'tselve gebrekkig moet omkomen, alschoon 
de Heeren Bewindhebberen bly ven continueren in het spoedig emplooy 
van het aan handen komend geld, door prompte verzending naar 
India en de reyzen zoo gelukkig gedaan als nu seedert eenigen tyd, 
mitsgaders de retouren uyt India geremplaceert werden met gelyke 
somma aan contanten, coopmanschappen en behoeftens op deeyschen 
voor India, beyden inkoops gerekend en dat dan de eyschen ten 
eersten verdeelt en voldaan worden op 't favorabelst als by exempel het : 

Goud m Zilver in de quantiteyten als. de eysch bepaelt, de con- 
tanten en daeronder duyten en penningen van gelyken, item ryx- 
daelders, gekantelde zoo 't wezen kan, mits daarom geen 2 stuyvers 
meer kosten en zonder dat 't noodig is, Comps. munt te wezen, de 
lakeneti efi andere wollen manu facturen ^ item fluwekj goudeti en silvereti 
stoffen van de civielste pryzen en deugdzaam goed, barnsteen eens 
vooral te bespreken uyt de eerste hand, gelyk mede het koper j de 
elepliantstanden en Cochenille y opdat de maats^. daarby behoorlyk pro- 
fitere in India, mede in staat gesteld worde de noodige uytgaven te 
doen, sonder dat het noodig zy te zien op verduuring derzelve in 
Europa, alsoo die als zy algemeen is, tot een gevolg hebben moet 
den opslag der pryzen in India, daer men ook op een weynig niet 
ziet als de markt niet door anderen kan bedorven worden en dus 
altyd dubbeld goed maakt het meerder kostende in Europa, gelyk 



Digitized by VjOOQ IC 






202 

onlangs met het lood en yser gebleken 18, met meer dan proportionele 
vorhooging der pryzen, waervan India mede steeds naar vereyschte 
moet voorsien worden, voor de negotie in de eolonien; maar in equi- 
page, arthillery, geweren, schryftuyg en provisienmag de znynighdd 
betragt worden, als maer in ordre geschiedt, wyl anders het gebrek 
verleen maakt en vele verliesen en onheylen na zich sleept, zoo 
men 't niet met dnbbelde kosten op eene gebrekkige wyse kan te 
gemoet komen , in hoedaniger voege men onder anderen moet aen- 
merken de veel te sobere geresolveerde voldoening van zeyldoek, 
boter en oly in 't voorleden jaar, alle welke te bezorgen eoopman- 
schappen en behoeftens dan te zamen gisse op mym 20 ton gonds. . . . 
als men daar dan byvoegt 10 k 15 aan wissels en nytkeering wegens 
vraghtthee, nevens 5 ^ 6 ton aan behoeftens voor Ceylon, Bengale 
en de Caap, kan er voor een retonr van 90 ton nog 52 ton aen 
gond en zilver nytkomen en dit moet vermeerderd worden als 't 
retonr vermeerdert. 

Dat de kameren een verdeeling maken van al tgene er geëischt 
werd is veelsints nadeelig; indien deselve geschikt wierd naar rato 
van 't geld, dat er te besteden viel, volgens de geresolveerde vol- 
doening en dat ieder kamer voldeed hetgeen deselve het beste con- 
venieerde, het. sonde geen klein redres in de costen en den handel der 
Ed. Comp. te weege brengen, enz 

De iMslen in Nederland schynen*, met 'de maandhnren wel op 80 
ton 'sjaars te loopen, welke dan op een retour van 90 ton moeten 
gewonnen worden, om aldaer niet ten agteren te geraken .... 

De G.G. Mossel behandelt nu verder in t algemeen de schqien^ hei 
volky de vragUhee, de orders op de retourschepeti y de kaarten y de ver- 
deeling der retouren , de manschap en de amhagtslieden ; terwyl hy over 
den handel naar en uyl Nederland zegt „ dat dese notoir aan de Comp. 
blyven moet, sooverre se kan, en dit maakt het regte verstand van 
de vryheid, die deselve imprejuditiabel aan anderen kan inwilligen, 
soowel in het toestaan van matige bagagie aan schepelingen als 
vervoer op vragt van thee, Chinase zyde en diamanten, dog het 
eerste zoude met de vermeerdering der bagagie vervallen en het 2' 
geen plaats behooren te hebben, als wanneer de maatschappy geen 
zoo groote winsten daarop behaalde , als de vragt zoude bedragen. . . 

Dusdanig afgehandeld hebbende t geen Nederland wel byzonder 



Digitized by VjOOQ IC 



203 

raakt of daartoe betrekking heeft sal men de verdere generale posten, 
die India meest concemeren, uytgesteld laten tot het Hoofdstak 
Batavia en dierhalven beginnen om na de voorgestelde ordre voort te 
gaan met t verhandelen der Indische Comptoiren: 

(Achtereenvolgens worden nn behandeld de Comptoiren Amboina^ 
BamUiy Temaleti y Macassar y Banjertnasshig , Timor, Palembang j Janéy y 
Siam, CanUniy Japan y Malaccay Suinalra's Westkust y Bengalcy Cfioro- 
mamïely Ceyloity MaloJbaVy SocrattCy Perslcy Mocfia en de Kaap en 
eindelyk : 

Java besit de Comp"*. ten deele of eygentlyk al de Noorder-zee- 
kasten en provintien, nevens het eyland Madura als souverain , volgens 
gift van den laatst overleden Soesoehoenan in 1746 gedaan * nadat 
reeds zeer vele zeeplaatsen in haar bezit waren, waartegen de vorst 
eene militaire besetting aan 't hof heeft en nog 20000 spaanse reaalen 
Tan 8*" 'sjaarlyx toekrygt, wezende ditryk wyders in a'1749Comp'. 
leen geworden * dog de vorst 't zeedert 't halsregt wederom vergund, 
dat by contract afgestaan had, omdat daardoor by zyne onderdanen 
in veragting geraakte. Het volk is redelyk van aart en handelbaar als 
onze bediendens 't maar zelfs zyn en hebben 't voorregt dat geen der 
baaren tot slaaven mogen gemaakt worden noch corporeel beleend, 
en moet door voorsz. eygendom als seclnsive contracten alleen in 
Comp*. handen komen wat het land geeft: dog de byna aaneenge- 
schakelde inlandsche ooi^loogcn, die met wat tnsschenpoozen omtrent 
40 jaren geduurd hebben ' doen 't land zuchten en byna het levens- 
onderhoud aan den inwoner weygeren, sulx seer te hopen is, dat 
eens tot ruste komen mag; want schoon de forten van de Comp. 
defensief genoeg zyn , konnen deselve egtcr niet geheel beletten , dat 
bet land aan die plage deele, sonder dat de ordinaire besetting van 



1. Zie hierboven do generale missive van G.G. en R. dd. 31 dec. 1746 N*. X. 
Zooala hier van de regten der Comp. wordt melding gemaakt, gelykt het wel alsof 
Mossel geheel vergeten heeft de vorige traktaten en wel inzonderheid jat van 
U üov»». 1743, vermeld in deel IX onder n». LX[V. 

2. Zie de acte van afstand en overgave van het Mattaramscho Ryk ten behoeve 
der Corop. onder N» XXV* hierboven, achter den brief van van llohcndorff, dd. 
21 dec. 1749. 

3. De G.G. Mossel herdenkt hier alleen de oorlogen sedert 1713/14 op Java 
gefoerd. De Mqedige en verwoestende oorlogen sedert 1676 tot 1708/9 en de sedert 
voortdoreiide woelingen tot den nieuwen oorlog iu 1713, laat de G.G. Mossel buiten 



Digitized by VjOOQ IC 



204 

1100 militairen ) ja driemaal zooveel^ daarvan geheel kan beviydea. 

De regtenj welke deze landen en zeehavens geven, loopen op 4 ton 
en het gewas des lands bestaat in ryst, waaruyt Batavia en andere 
landen ten deele gespyzigd worden, houtwaren, cadjang, catoen, 
cubebe, indigo, lywaad, lange peper, ronde peper dat van conside 
ratie kan worden, zuyker, zout, tamerinde, enz. In de negoiie werd 
Comp'. geld geëmployeerd en cours gegeven als te Batavia, ook syn 
er koperen pitjes te Samarang gemunt, om die van Bali te weeren, 
dog de Javaan is nog seer gesteld op Spaans geld , dat egter gaande 
weg slyt, nu de ordre gesteld is om 't niet by de Comp**. te ont- 
fangen als tegen f 27 't mark. De inkwp van ryst geschiedt door 
Comp'. residenten tegen 10 ryxd. of f 24 het last van 3400 « en 
verkoopt die weder 't overtollige voor 20 Rxd. dog heeft zyn bedenking 
of het niet tot de rust bevoorderlyk zoude zyn, maar zekere quan- 
titeyt voor de Comp. té doen bezorgen en de rest aan de regenten 
te laten,* waartoe derhalve qualificatie afgegaan is by brieven van 
19 July 1752; het zout werd ordinair voor f 14 — 4 't last van 
5000 ffi ingekogt, wyders de Cadjang tot /60 't last, cattoene garens 
1* soort 15^^ st. 't ffi. Indigo de eerste soort 30 stv. 't ffi. Peper in 
soort tot 2 stv. 't ffi en zuyker V soort 1 st. en 7 penn. 't ft. Het 
hout werd gekapt door 't verpligte" volk, kostende alleen 't noodige 
aan trekbeesten, den lynwaadinzaam neemt mits de troublen nog 
niet op; dog de winst van een capitael in Nederland belooft iets 
goeds by verbetering der tyden. Er is een lyw^tier gesteld, om te 
besórgen, dat Comp*. eysch in quantiteyt en qualiteyt werde voldaen. 

De verkoop bestaat in eenige manufacturen, zyde kleeden en ly- 
waten en won a' p' f 50000 en werd hier veel amphioen van de 
gepreveligieerde societeyt gesleten. 

Tusschen Batavia, Java en hier in 't ronde is een inlandse vrye 
vaart met velerley kleinigheden, die de een van den anderen niet 
ontbered kan, dog of de lywaten onder Bengalen, Chormandel en 
Soeratta voorbehouden hier ook moeten uytgesloten werden, heeft 
zyne bedenking; dewyl de Comp.** anders tog daarvan te Batavia sal 
genieten. 

De inkomsten van 't een en ander hier voren gemeld bedragen te 
zamen / 300000 en met de winsten tot 50000, komen de Javase 
voordeelen op f 350000. 



Digitized by LjOOQ IC 



Tot het bedienen der Bierken heeft met dit jaar d'eerste mael een 
pennanent leeraar derwaarts gezonden. 

Het gouvernement werd bestierd door een Gouverneur en agt leden , 
welke ook de justitiële raad uytmaken * dog geen halsregt doen , als 
na voorgaande goedkeuring der Hooge Indiasen regering, deprovintien 
hebben een landraad uyt de regenten en spreken regt na de Javaense 
wetten, zooals gecoUigeert en van absurditeyten gezuy verd , geappro- 
beert en gedmiU zyn. 

Op de kas en maguazynen werd van naby agt geslagen en alleen 
eenige kleine vaartuygen gepermitteerd tot geringen vervoer en bood- 
schapbrenger, ook tegen de Johorse en andere roovers varen de 
schepen als te Batavia, ledigleggende, steeds heen en weder langs 
dese kusten, tot het overvoeren van producten en zoude met alleen 
dezen de ordinaire oncoslen behooren te komen op 5 è 6 ton, schoon 
nu mits de oorlogen en groote veldtogten wel 2 & 3 ton hooger loopen , 
des voor 't ordinaire stelle ^ dat Java omtrent 2 ton ten agteren teert. 

Cheribon heeft zig a** 1680 ^ onder de bescherming van de Comp. 
begeven, de prinsen of vorsten zyn onder den naam van Sultannen 
eene soort van leenmannen en houden met den resident gecombineerde 
Teigadering over criminele zaken; de Sabandhary of zeetol en pitjes 
munt is tegen sekere uytkeeridg voor de Comp. overgenomen en 
geeft dit rykje al hare vrugten aan de Comp. gelyk ook de Prean- 
gerlanden daaromtrent ten zuyden en westen gelegen, mede Oebang 
in 't oosten, die allen onderdanen van de Comp. zyn by conquest 
en gevolgd traktaat. 

Het fortje aldaar heeft omtrent 70 man tot bezetting en dat is 
tegen den vreesagtigen inlander defensief genoeg. 

De regten van zeetollen etc. werpen sjaars voor de Comp. f 30 é, 
/"40000 op en geeft 't land ryst, coffy, houtwerken, arreek, cattoene 
garen, indigo, suyker,.sagoesuyker, ajuin, mitsgaders peper van de 
nieuwe plantage, niettegenstaande na A"* 1680 soo abundant viel, 
dat maar tegen 10 spaans de 375 ® betaald wierd, dog dat in 't 
begin deser eeuw om den overvloed van peper verwaarloosd is. In 
de negotie gaat het geld als te Batavia, den inkoop van omtrent 
1200000 ^ cofly k 2-jVuV stuyvers 't «, 800 lasten ryst k f 3S tot 



1. Zie het contract hierover dd. 7 Jan. 1681 n'. CIV, gedr. itakken in Deel VII 



Digitized by VjOOQ IC 






206 

f 48 de 3400 ©, 800000 ^ zuyker k IJ st. 't ®; GOOOOO ö? areek 
*^ / 6 de 100 ® en de andere voorm. soorten van goederen vereyscht 
omtrent twee ton, daarentegen werd er verkogt lywaeten, witten en 
geschilderde, wat tin, lood en yzer en dewyl door den resident 
onder de lywaten diverse Sonratse soorten geeyscht zyn, ben ik zoo 
veel te eerder getreeden om de propositie onder 't articul van Souratte 
te doen om alle die lywaten aan de Comp. en voor hare negotie te 
houden. Vnje voert is en behoort hier te blyven op denselven voet 
als op Java, alsoo de een den anderen om desen oort in velen spy- 
zigen moet en daarvan mede dependeert t' accxessement harer inkom- 
sten, die over 't generaal op ƒ60000 sjaars moeten gerekend worden, 
waarby de winsten by verkoop op f 20000 , maakt de voordeelen te 
zamen / 80000. 

Het bestier staat aan een resident, de cas werd selden voorsien 
voordat hoog noodig is tot de producten en moeten alhier de maga- 
zynen sjaars soo als overal gesuyverd van al het noodeloose. Twee 
pantsjallangs of kleene vaartuygen dienen tot voorvallende saaken en 
hebben met behnlp van inlandse vaartuygen de zee dit jaar tamelyk 
van roovers gezuyverd. 

De onkosten beloopen ten dezen Comptoire op f 25000, hetwelk 
nyt de winsten getrokken nog een meerderheyt ten voordeele overlaat 
van f 55000. 

Bantam j a" 1680 door de verleende hulpe tegen den ouden Koning 
nader met de Comp. verbonden is toen nog zoo vry in haar negotie 
geweest, dat a* 1681 nog een pas voor een jonk naar China ver- 
kreeg; maar daarvan al gaande weg gediverteerd en door de hulpe 
der onsen in 't herwinnen van Succadana a" 1698 nader vereenigd, 
sedert in 1751 een leen van de Comp. geworden, hoewel anders de 
sultan over 't volk souverein is en leevert al de peper van 't Ban- 
tamsland en de Lampongs, welke alle onder dezelve gerekend worden 
te gehooren, schoon de Engelsen van Bankoeloe apparent met hey- 
melyk consent van den gewezen Koning voor kleene 20 jaren Lampon 
Silleboe, dat buyten de vlackenhoek ligt onder haar geslagen hebben 
tot aan Poelo Pisang of Croy, van waar zy zedert al verder in ge- 
drongen zyn tot aan den vlackenhoek toe, des de Koning vermaend 
is, daaromtrent de noodige en mogelyke ordre te stellen; houdende 
de vorst zyn hof in een redelyk fort na a' 1680 opgebouwd en daar 



Digitized by VjOOQ IC 



207 

benoorden ligt Comps. sterkte Speelwyk nevens een apart afgesloten 
punt Carangantoe aan de twee armen der rivier, zynde voor 's Konings 
en Compe. forten 300 militairen primo plan geschikt. 

Het gewas bestaat in peper, soo in de Bantamse bovenlanden, 
daar 't sterk vermeerdert als in de Lampons, ryst tot haar gebruyk, 
zuyker en diamanten van Snecadana, die de grooten van Bantam 
laten opkoopen door expresse bezendingen, die om de twee jaren 
retoomeren , de groote stcenen aan 't hof moeten geven en de anderen 
om hun bezit te secreteren clandestine verhandelen , ook komt er wat 
gond van de Lampons. 

In de n^otie of tot den inkoop van peper werd aan den koning 
spaans geld betaald volgens contract, maar verder gaat te Bantam 
het Batavia's geld in volkomen roullering en gelyke waarde tot 
dnyten inclnys. 

De inkoop van peper geschiedt tot mym 3,000,000® 'sjaars, werd 
droog en suyver aan de schepen toegewogen en dan eerst voldaan ; 
maar verkoop heeft er byna geen phiats door de frequente vaart der 
Bantammers en anderen met kleen vaartuygende naby gelegenthey t ; 
egter worden er eenige ly waten , onder anderen gemeen gamees , Comp^. 
w^en gesleten. 

Een CoDomandenr heeft nevens eenige leden alhier het beslier en al 
▼eel inflnentie op den vorst en grooten ; de justitie over Comp*. onder- 
danen of alles wat geen Bantammer is, werd door denselven geëffent; 
maar moet in 't capitale haar approbatie van Batavia erlangen. De 
onkosten deser bezetting zullen na de redactie in dit jaar gedaan , 
waarvan de decemberbrief melding doen sal , op f 100,000 gehouden 
moeten worden en dit comptoir soodanigen lastpost blyven, soo om 
de peper als politique redenen, des de vermeerdering van dien corl 
de naaste weg is om 's Comp». voordeel te verbeteren. 

Batavia y gevestigd ter plaatse daar eertyds de hoofdnegory Jacatra 
stond, nadat den 30 may 1619 op die van Jacatra en Bantam ver 
overd was en daarop gevolgd zynde de vervoer van alle de ingeze- 
tenen van Jacatra door 't Bantams leger naar dat ryk, heeft het 
Jacatrase land langen tyd als onbewoond geweest, gelyk by myne 
aanmerkingen over Jacatra van over twee jaren aangehaald is, waaraan 
uay, om in dezen dientwegen niet prolix te zyn, gedrage, wezende 
Batavia nevens het geheele land en de mede onderhoorige Preanger- 



Digitized by VjOOQ IC 



208 

landen^ vaij Crawang, Bandong, Soecapoera, Prakamontjang ai 
Sumadaug ten hoogsten met 150,000 menschen bewoond, waarvan 
inzonderheid het land gebrek lydt, wezende Batavia en voorsted^i 
bevolkt, door allerlei natiën, soo Europesen, Maleyers, Móoren en 
heydenen van de west, Oosterlingen, Chinezen enz., dog waar van 
der Chinezen afgodsdienst verboden is, en dns ook tacité die der 
andere heydenen. 

De stad Batavia is gefortificeerd en kan nevens 't land rondsomme 
of H land alleen, schielyk geinundeerd worden, als wanneer geen 
vyand sonde knnnen landen of geland zynde het er w^ens de on- 
gezondheyd door de vogtige moerassen sonde knnnen honden, egter 
moeten van de ooster- en wester-voorsteden de naaste blokken aan 
de stad vervallen, hoewel de navale magt altyd geagt is geworden 
als de grootste sterkte, schoon het gamisoen van Batavia tot 2400 
Europese primo plan geschikt, dog nu niet aan handen, nog veel 
versterking zoude vinden aan de Inlandse christenen en onchristen 
oosterlingen. 

De regleti van dit ryk, dat de Comp. souverein bezit, zyn die van 
de stad en 't land, bestaande in velerlei geregtigheden , die verpagt 
worden, het zegelgeld de 20" penning van verkogte huyzen, erven 
en landen en vrye arak en verkoopt de Comp.jaarlykseenigeperceelen 
lands tot / 50,000 toe uyt de seer veelen die ledig liggen en by 
brieven van december 1743 naar Nederland geschreven, wel op | be- 
groot zyn , waarvan sedert geen vierde aan de man geraakt is , zoodat 
de liefhebbers nog ruyme keur hebben, en in de eerste halve eeuw 
den een den anderen nog niet in den weg zullen wezen. 

Het geioas en wat het land geeft, bestaat in omtrent 10,000,000 ffi 
suyker, 5 k 6000 leggers Arak, 2,000,000 ffi coffy, 25,000 © catoene 
garen, 10,000 ffi indigo en 150,000 W peeper, dog waarvan sterk 
aangeplant wordt, ryst vermeerdert van jaar tot jaar en is de aan- 
voer van buyten te Batavia merkelyk minder geweest als voor desen , 

* 

soodat men het eyndelyk dus voortgaande wel sooverre sonde kunnen 
brengen dat Batavia sig zelfs koude spyzigen als de Comp. voor 
hare verzendingen en schepen maar ryst van buyten kreeg; het 
rundvee vermeerdert door de gestelde ordre mede sterk , varkens zyn 
er spetiaal by de chinesen in overgroot getal, pluymvee en visch 
tamelyk, vrugten en groenten abundant, oly werd er van cadjang 



Digitized by VjOOQ IC 



etc nog al veel geslagen, hoewel ook van buyten komt en steeneü 
potten en pannen zyn er passabel, schoon Bantam de laatsten mede 
foarneert 

De negoUe is alhier als eenigermate 't middelpunt van India , ten 
minste van de Oost, van groot belang en de Comp. behoort sekerlyk 
daarin het principaalste deel te hebben of eygentlyk alles soo ver ze 
beheeren kan. De gelden hier gangbaar, zyn: 

dncatons t^en .... 70 stnivers, 

Soeratse ropyen .... 30 „ 

schellingen 7| „ 

dabbeltjes H n 

duyten \ , 

en als haarEd. de Nederlaadsche eysschen van dacaten, ryders of 
ander goud geld, nevens ryxdaalders en daalders gelieven te voldoen, 
sollen deselve conrs gegeven en daarop van de voordeeligste de petitien 
vermeerderd werden, in stede van vreemde ropias, die tot nadeel van 
de Nederlandse munt alhier boven hunne waarde ronlleren, gaande 
't payement thans evenredig in quantiteyt met de benoodigtheden, 
doordien de Comp. het besnoeyde of gesletene dagelyx t^en 19 j 
bel mark ontfangt en zyn de duyten thans al twee k drie ton te 
slyten, door de gangbaarheid in alle Comp*. plaatsen niet alleen, 
maar ook de geheele Oost tot Atchin en Peru inclusive, daar tot 
over weynig jaren van a' 1690 af gesukkeld is , om eenige duyzend 
gulden 's jaars uyt te geven en is dus jaarlyks 8 ii 10 & 15 ton aan 
boogere reductie in India als in Nederland over te leggen, wesende 
de cours der geldspecien in Indie nu soo egaal en wel gereguleerd 
als de veranderlykheyt des tyds velen kan, dewyl dat geen zaak is, 
waarin men daagelyx eene nieuwe schikking kan maken en egter 't 
dalen van 't zilver in oorlogstyden om de west van India veel ver- 
schil in geven kan , ja tot 20^/^ in vergelyking van vreedsame tyden 
dat het silver soo secuur voor den besitter is als 't goud, zynde in 
alle de negotieboeken van India sedert 1744 het ligtgeld vernietigd 
en alles in Hollands of swaargeld bereekend en werd het silver thans 
na d'onderhoorige comptoiren aangerekend naar rato van den cours, 
welke de ducaton hier heeft en het mark fyn goud tot f 400 en de 
bevoor- of- benaadeeling te Batavia vereffend, egter is te considereren 
dat de retouren nu Wel in geeli ligt geld gerekend werden; dog dat 
X 14 



Digitized by VjOOQ IC 



210 

het Hollands geld geschikt is na de Indische redactie en dns nog 
20 •/, in 't geld gewonnen werd boven 't geen de retrouren in Neder- 
land advanceren. 

Den ifikoi^) van cattoenne gaeren, coffy, indigo, peper, snyker, 
tammerinde, wax, zyde, sappanhout, sal mym één millioen goldeoB 
beloopen, 't garen en indigo is by wyze van servituut, de goSj 
vloeyt willig in en soo sal de peper ook wel doen, als ze eene genoeg- 
zame aanplanting gedaan hebben , schoon ook veel meer moeyte in 
den insaem als aan die van coffy vast is , egter beyde ^aal tot 
f 14—8 de 125 « of 2,'^„ stv. 't » betaald werd, de zuyker werd 
dagelyx aan 't pakhnys geleverd en ook aan particuliere verkogt, 
ingevalle de uytvoer niet verboden is, dat voorleden en dit jaar heeft 
moeten geschieden om Comp'. schepen niet te laten wagten of het 
noodige ontberen; maar dewyl dit een articul van zoo groot belang, 
schoon ook van grooter volumen is, dat India soo in Japan als 
Souratta en Persia 8,000,000 ffi poeyer en 500,000 t8 candysuyker 
slyten kan, denk ik dat men wel eens zoude konnen probeeren il 
wat er gekookt werd by de Comp. te accepteren, de vreemde Euro- 
pesen en anderen daar uyt te weren en het noodige aan onse 
schepelingen in de inlandse vaart in dit oosterdeel te permitteren op 
ordonnantie van den Heer directeur-generaal, bezwaard met 12 stnyv^ 
voor uytvoer, waarmede dan de zuykerpagt, die in 1711 eerst inge- 
steld is, koude ophouden en de Comp. de tol, die zy van de Javasebe 
en Cheribonse suykeren aan den pagter aldaar betaald ten voordeele 
der inkomsten gaudeeren, mits dan in gelyker vo^en alleen meester 
wordende van alle de Javase en Cheribonse suyker en soo mede van 
de Bantamse en om door die restrictie geen verder aanleyding te 
geven dien handel te zien overbrengen by onse buuren teBankoebe, 
die daarop toeleggen , heeft men desen jare allen uytvoer van snyker- 
molen gereedschap verboden. 

De verkoop bestaat voomamentlyk in amphioen tot 1200 kisten 
mm en meer, in barnsteen, als men 't uyt NederUind krygt , lywaten, 
wollen en anderen manufacturen, fyne speceryen, koper, peper, tin, 
ryst, touw, lood en yzer, welker winsten te zamen stelle op 10a 12 
ton, den handel in amphioen is pryselyk aan eene societeyt ovei^ 
laten, alsoo de Comp^ dus tweemaal sooveel wint als oo3rt bevcM^ns, 
de hoogste jaren door den andren ; in lywaten is tot nog nooyt geen 



Digitized by VjOOQ IC 



211 

vertier geweest en mag men zig verwonderen, dat er tyden geweest 
zyn, in welke men die pretendeerde voor de*Comp. geseclndeerd te 
wesen, terwyl de vendumeester dagelycz publique verkooping hield 
van kisten en kassen met dito ly waten en my dnnkt, dat 't van selfs 
spreekt, dat, sal de Comp**. daarin bly ven handelen, gelykzymogelyk 
met succes doen kan, als sekere soorten .onder de lywaet gevende 
comptoiren vermeld, aan haar gehouden werden, de vendumeester geen 
één stuk van diergelyk goed mag vendueeren als niet met zeker merk 
geqapt is, gelyk altoos by verkoop van de Gomp. behoort te ge- 
schieden als de pakken geopend worden ; want in dit geval zal deze 
handel, denk ik, voordeel aanbrengen, dat hy tot nog niet gedaan 
heeft; maar 't zal ook noodig zyn, twee personen de lywaeten by 
ontfang te laten nazien en wegens de deugd rapport te doen, om de 
schuldige aanstonds te corrigeren en is zulx ook van veel nut te agten 
omtrent de lywaeten , die voor Nederland Batavia's pakhuyzen passeren. 
Wollen en andere manufacturen liggen er toe, nu de vrede sooveel 
Bchqten naar China lokt, die dat ryk, 't welk anders veel trekt, ver- 
vullen, egter is hierin mede verbetering te brengen als men strikt 
verbiedt allen handel der Engelsen en anderen, welke uyt Europa 
en passant te Batavia aangieren en nog al vry wat manufacturen 
dyten, vindende geen swarigheyt de Engelse lakenen contrabande 
te verklaren, al quamen zy uyt China, terwyl intusschen gelast heb 
sUe de monteringen van Hollands laken te maken ; de fyne speceryen 
gaan meest naar Manilha, de peper en tin naar Limpo en Amuy in 
China, wordende aen de Cantonse jonken niet verkocht om aldaar 
geen prys te bederven; ryst verkoopt de Comp. ter markt als zy 
schaars aangebragt w^, tarwe aan de bakkers en lood en yzer 

naar Manilha en China 

Het gMj dat op Assignatien geteld werd om te Sonratte, Persie 
of in Nederland weder ontfangen te worden, geeft ook zyn voordeel 
san de Comp. De eerste 47, en 't laatste een schelling van de dertien, 
die de ducaton geldt, soodat iemand voor ieder getelde ducaton 12 
schellingen of 72 stuyvers in Nederland ontfangt, welk verschil men 
^oor de assurantie mag rekenen , gevende somtyds 's jaars een ton 
eo werd in gelyker voege behandeld of betaald de te goed gebleven 
saldo^s op soldy dood-rekeningen. 
De vrye vaart heeft in de verhandeling deses hier en daar al eeo 



Digitized by VjOOQ IC 



21è 

krak gekregen , en ik denk dat alle vaart n3rt 't westen van India , 
tzy van Engelsen , Francen , Mooren , ja Comp*. onderhoorigen her of 
derwaarts, welke laatste toch nooyt opgenomen heeft en in den aan- 
vang weder gesmoord en als van selfs gecesseerd is, geheel kan 
worden afgesneden, de Engelsen aangelokt door haren handel op 
Natter, ter buyten westkust en mits den vrede, de Maleytse knst 
meer frequenterende, zyn dit jaar hier meer dan anders verschenen, 
om 't restantje te verhandelen en weder iets voor te koopen , dat niet 
altyd voordeelig voor de Comp. is , speciaal als men de snyker nit- 
slnyt, gelyk nu al 2 jaren is geschied, waardoor zy van zelfs wel 
zullen wegblyven en ik gelove niet dat zulx zeer nadeelig aan de 
Comp. zal wezen en zoude daar aan geaccrocheert moeten zyn, het 
gepermitteerd vragtgoed naar en van de west niet meer te exoq)- 
teren, werende dus allen aanvoer van lywaten in 't generaal, excepto 
in de schepelingen haar kisten en vryheden , volgens biljet van 2 ang. 
1745 en resolutie van 11 en 17 July 1752; doch in desen mede 
niets van de hier voor aan de Comp. gehouden sorteringen en ook 
de vrye lasten in suyker naar Mallabaar, Souratta en Persia, door 
de Comp. te laten besorgen en hen de winst betalen om smokkelary 
voor te komen, welke by suspitie van overtreding wel eens ernstig 
behoort nagegaan te werden, schoon ook in desen jare, scherpe ordres 
naar voorsz. plaatsen gezonden is , ter aanhaling van alle particuliere 
suyker, op welke wyze én de Comp. én. de schepelingen én de 
colonie niet qualyk varen zullen. De aanvoer van Camfer Baros en 
benjuyn, die Engelse en andere van de buyten westkust overbrengen, 
is nadeelig aan die van de Comp^^ en van de societeyt, die volgens 
octroy ook in de magt van de Comp'^. is en diende derhalve finaal 
verboden, om hen de Nattersche en andere sluykvaarten wat on- 
profytelyker te maken. De jonkm zyn niet meer soo voordeelig aan 
Batavia als wel voor dezen, eer de Europeörs Canton bevoeren, ^;ter 
zyn zy niet^ te versmaden, inzonderheid die van Limpo, die nog al 
ryk geladen komen , men heeft derhalve om daerin goede ordre te 
houden en deselve meest na Batavia te doen stevenen, die vaart 
bepaald by resolutie van 15 mey 1753 en buyten een voor Banjer, 
nog een voor Macasser geaccordeert en andere vaart in deze zee be- 
oosten Banca verbooden ; door dezen weg pleeg men voor desen de 
geheele Chinase negotie herwaards te trekken en is nog wel in 



Digitized by VjOOQ IC 



213 

sommige articnien met voordeel te doen, o. a. in quick, mascns^enz. 
waarvan onder Canton gesproken is. Om voor te komen, dat parti- 
cutiere vaartuygen niet met Comp".' touwwerk en zeyldoek etc. toe- 
getakeld en getnygd worden, zoude men konnen publiceren, dat een 
ieder op wiens vaartuygen nieuw goed gevonden wierd, sal bewyzen, 
waar en hoe by er aan gekomen is. 

Wyders moet men betragten de inlandse vaart hier rondom te 
cultiveren, alzoo veel bestaan in allen opzigte aan Batavia geeft en 
waartoe de bepaling op de Sabandhary by resolutie van 22 Sept*^. 
a* 1752 wel iets ten goede sal contribueren , dus zoude in 't generaal 
aan de Comp. gereserveert bly ven : speceryen , koper , Japans , 
Hongaars en ander ongewerkt, suyker als voorzegd, peeper om de 
Oost , caneel , wilde , fyne naar de Ceylonse wyze geschild , latende 
de zware Sintokbast als voren vry. 

De inkomsten sullen er wel iets door verminderen maar ^er van 
geen groot belang en ik blyve deselve steDen op 10 tonnen, waarby 
gevoegd de winsten in dezen successive vermeld tot 23 ton komt 
voor de generale voordeelen van Batavia 33 ton ; maar dewyl het niet 
genoeg is de Comp. te doen bestaan sonder met eenen om de Colonie 
te denken , welkers verval het eerste ten deele na zig moet slepen , 
gelyk daarom ook alle vermindering van vrye vaart of vragtneeming 
nwet geremplaceerd worden met gepermitteerde scheepsbagagie , sal 
ik deze zaken wat omstandiger tragten te ontleeden. Als men over 
Batavia's staat regt redekavelen en oordeelen wil, moet men vooral 
een bequame middelweg houden , tusschen de Maatschappy , die de 
Heer daarvan is en de stad zelfs met haar aangrenzende landen of 
bet koninkryk Jacatra , hetwelk men geheel en al kan begrypen onder 
deze hoofdcolonie , het intrest van beyden moet men in het oog houden; 
die moeten pari passu gaan en om wel te raisonneren en regt te werk 
te gaan moet men dé bestaanbaarheyt van beyde ondersoeken en be- 
tragten; want Batavia kan floreren, terwyl de maatschappy qualyk 
vaart, gelyk dat de boeken aantoonen, der jaren waarin men rekende 
dat die stad volk- en- neringryk was, dat is, van den tyd dat 
^len de heer Swaardecroon in de regering quam a' 1718 tot 3, 4 
of 5 jaren na het ruineuse opontbod van vele gegoede ingezetenen in 
den jare 1732 , ja zoo men wil tot 1740 toe , wanneer die stad en 
deaselfs ommelanden eene byna algemeene verwoesting moest ondergaan. 



Digitized by VjOOQ IC 



214 

alsoo de Comp. in die jaren van 10 tot 12 , ook wel eens 15 k 17 
tonnen gonds inschoot, een enkeld jaar van 1728 en 1729 ujrtgeslotm 
in deze geheele eeuw, waaiin men door de winsten en inkomsten de 
lasten eenigsints te boven raakte. 

De Comp. zonde knnnen floreren als Batavia gaande weg nytteerde; 
dog het een soo min als het andere kan op den dnnr bestending zyn 
en daarom moeten zy beyde pari passu, schoon niet „ paritate tafionis" 
floreren, soo het voor beyde bestendig zal zyn. 

Was Batavia onder een Heer, die niet teffens ook een coopman 
was, het sonde te besien staan of er wel een behoorlyke hofhouding 
zonde overschieten voor den besitter; want vele der lasten zonden 
dog deselfde zyn als thans en de inkomsten souden nog rykelyk 
moeten vermeerderen om die goed te maken. 

De lasten zouden byna al dezelfde zyn, uithoofde van desaelfs 
eygen sitnatie in een land, daar men zig zonder guamisoen houding 
en wel geen minder als de tegenwoordige niet zoude knnnen mainti- 
neren en als de hoofdstad zynde van de andere Colonien en heer- 
schappyen in India, sonde men ook, alschoon niet veel, egter al viy 
wat schepen en volk op deselve moeten hebben om de communicatie 
open en ook eenig ontzag ter zee te houden , soodat byaldien èdzt 
laatste lasten thans loopende op circa tien ton al eens de helft mind^ 
wierden, de guamisoenhonding, waarvan de soldyen thans seven ton, 
voor sooverre hier nytbetaald worden, uytmaken, dan wel weder 
sooveel zonden ryzen, doordien dan geheel en al hier zoude dienen 
voldaan te worden, soodat tot deze twee voornaamste posten der lasten, 
gevoegd by de ordinaire en extraordinaire oncosten en de randsoenen, 
die in stede van 8 ton. waarop zy thans loopen, misschien de helft 
verminderen ; dog verder almeede niet te vehnyden sonde zyn om 
Batavia op een voet te onderhouden, dat men eenigsints voor zig 
zelfs gerust en voor anderen ontzaggelyk sonde konnen wezen en dat 
zoo groote somme uit de inkomsten alleen zouden konnen gevonden 
worden, kan ik my niet verbeelden, ten minste die inkomsten zonden 
buyten alle waarschynlykheid moeten ryzen, daar zy in Batavia's 
soogenaamde florissantste jaren, naauwlyx 8 ton door de andere 
hebben kunnen halen, om het sooverre te brengen, dat daaruyt 20 
ton aan lasten te supporteren zouden zyn , en snik een geheel onzekere 
00 niet ten eenemale ondoenlyke zaak te stellen tegenover zekere. 



Digitized by VjOOQ IC 



215 

ja onvermydelyke gevallen ten nadeele, zoude zoo onvoorzigtig als 
ongeraden zyn. Men voege hierby dat Batavia om dit te balanceren 
geen andere advantages heeft als desselfs welgelegentheyt ^ om te wesen 
het centrum der mogentheyt van den ten oosten en westen liggende 
Colonien in Indien; maar geen goud- of zilvermynen of eenige notabele 
domeynen buyten de tegenwoordige , die aan alle landen gemeen zyn , 
Doch ook eenige buytengemeene voordeelige producten of iets anders 
dat de inwoninge alhier soude kunnen goed maken, en schoon er al 
eenige meerder belastiiigen dan de tegenwoordige konden worden uyt- 
gevonden, tot vergrooting der mkomsten, dat die ^ter almede volgens 
alle apparentie het nadeel der lastige huyshouding niet soude kunnen 
goedmaken, omdat de voornaamste posten waaruyt slands inkomen 
meest bestaan hier reeds geïntroduceert zyn. 

De handel moet dan suppleren, wat men aan de inkomsten tekort 
Hchiet en wat de Heer verteert moet de Koopman betalen ; maar dewyl 
het een gedistingueerdcoopmanis, soo moet het ook een (/^ts/in^iM^cfe 
en noch een universeele, noch een gemeene'^ maar een geprwüegieerde 
handel wezen , omdat er niets onder dien handel moet begrepen worden , 
als hetgeen een ander of minder coopman, soo wel niet past of sooveel 
niet waard is, van welken aard de gedistingueerde en geprivilegieerde 
artieulen syn moeten: 
r de amphioen; 
2* de speceryen; 

3° de vaart en handel op Nederland; 
4"* de noodigste vaart in Indien; 
5** de courantste lywaten te Batavia en om de Oost; 
6' kooper en peeper ..... dito; 

Want de twee eerste en de twee laatste syn sonder monopolie, 
dat niemand soowel als de Heer zelfs maintineren kan , weynig waard 
en dct derde en vierde volgen niemand zoowel als zulk een gedistin- 
gueert coopman, die in staat is soodanigen omslag beter als particu- 
lieren te beheeren, dewyl hy dog schepen en volk, twee voorname 
articulen van dien, buiten des hebben moet. 

Het moet dan ook geen universeele handel wezen, die de heer van 
't land hier dryft en waaruyt de vermeerdering van zyn bestaan moet 
voortkomen, omdat alles niet te beheeren is mei voordeel en de omslag 
dan zóó groot worden zon, dat het de moeite niet waardig, noch het 



Digitized by VjOOQ IC 



216 

profy t roet de kosten te egnaliseeren wezen zoude ; omdat het gemeeae- 
best zelden of niet wel met zooveel attentie kan worden bediend, ah 
in dezen zonde noodig zyn, om van soo velerley kleyne articnlenak 
tot den algemeenen handel in India gehooren, behoorlyk gebruyk te 
maken. 

Omdat het ook selden voor een ander soozeer bezuynigt kan worden, 
als men voor zigzelvs doet en zonder deze beyde posten niet ved 
apparentie van voordeel is, op dingen, die maar sobere winstjes gevai 
en daarom kan dien handel zig niet nytstrekken tot alle objecten 
van dien. 

Omdat de overige articulen, gelyk beter door partieulieren als de 
Comp. te behandelen zyn, ook aan haar gelaten dient te worden; 
want gelyk zy leven kunnen van den afval of hetgeen de Comp. aan 
haar overlaat en de Comp.. ook haar bestaan ten deele kan en ook 
ten deele moet vüiden uyt hetgeene sy daai'by profiteren, meer dan 
de Comp. zou kunnen doen, dat anders verloren sonde gaan, soo 
moet ook en om deese laatste reden o. a. deseu handel van de Comp. 
geen gemeene maar een by zonder beraisonneerden handel wezen, 
omdat men hier verscheyden zeer verschillende en zelfs geheel tegra- 
strydige inti'essen heeft; van de Comp.; van hare Colonien; en van 
d'eene soowel als d'andre, met tegenoverstelling van hare competi- 
teuren, die tegens ons opgewassen ja magtiger dan wy zelfs zyn en 
daarom te gevaarlyker en met zooveel meer voorzigtigheyd te behan- 
delen, omdat zy om één bmyd dansende en veel sterker dan wyge- 
maintine^d en geprotegeerd werdende, selfs wel vili facti of by wege 
van geweld ons nadeel zouden kunnen toebrengen, daar wy genoeg- 
zaam weerloos en als op eygen wieken dryvende, byna niets overig 
hebben tegens deselve als haar te verkloeken in den handel om over 
haar te triumpheren of ten minste nevens haar staande te blyven. 
Om dit laatste te bewerken langs die wegen , die men soo even gezegd 
heeft geen gemeene te zyn, moei Batavia als hel HoofdcompUnr sig 
selfs bedi'uypen kunnen , om de Comptoiren niet tot last te zyn en hH 
moei dan leffens gemaakt worden tol hei centrum van Indiaas koop- 
handel, waartoe het soowel geleegen ligt, want soo men het in opzigtc 
van het eerste sooverre brengen en houden kan, soo mag men het 
overige wel opofferen tot bereykiug van het laatstgenoemde, nadenuuü 
bet accressement van bet eerste vau selvs wel volgen moet uyt het 






Digitized by VjOOQ IC 



217 

SQcces yan het laetste, dewyl én de inkomaten én dë geprivilegieerde 
handel van de Comp. niet anders als floreren en van tyd tot tyd 
lucnlenter werden kannen, namate dat dit centmm harer welvaart 
soowel als van den handel, in 't gemeen komt toe te nemen. 

Batavia te doen rondschieten voor de Oomp. heeft egter al syn 
werk in en daarom is het zoozeer niet te verwonderen, datmensnlz 
in eene halve eeuw, maar eens heeft zien gebeuren .... want 
heeft Batavia drie millioen aan vaste lasten, waarop weynig af te 
dingen is en maar 10 tonnen aan inkomen , zoo moet er nog een paar 
miUioen geprofiteerd worden by den handel en daartoe werd al eene 
myme negotie vereyscht, ja het zou op Batavia volstrekt ondoenlyk 
zyn sooveel - voor de Compie. met een ordinairen handel te prospe- 
reren, soo er niet die gepreviligieerde articuls byquamen, want selfs 
met soovelerley dwangwegen als successive door de Comp. zyn ingeslagen 
en met al die veelvuldige expediënten die men dan eens in het eene , dan 
weder in het andere articul van negotie heeft uytgedaeht, tsedertdeze 
eeuw en albevorens, om de Comp. van alles alleen te doen jouisseren 
heeft men in eene halve eeuw nog maar vyfmaal de winsten uyt den 
handel boven de twaalf ton kunnen brengen en daartegen deselve 
wel 20 maal onder de 8 ton gesien , soodat hier zekerlyk andere dan 
gemeene middelen moeten worden ingeslagen om het met zoo weynig 
articttlen als degeene, die voorwaards aan de Comp. gereserveerd zyn , 
boven de 20 ton te brengen, want de lasten staan vast en dat 

daarop af te dingen valt is weynig, gelyk gezegd is 

men onderzoeke maar met een woord, de voornaamste posten vanbe- 
swaamis, die de Comp. hier heeft t. w. hare garnisoenen, ongelden 
en de equipagien van hare schepen, posten die onvermydelyk zyn 
en dan zal men al over de 26 ton loopen, sonder verdere articnlen 
te rekenen 

De winsten nu daar t^ens te vergelyken, volgens de positien, die 
voorwaards tot ftmdament zyn gelegd, namelyk van die gepreviligi- 
eerde articnlen, soo diende men deze als de voornaamste ook wel 
eens van post tot post over te loopen. Vooraf zal men z^gen dat 
deselve werden onderscheiden van d' inkomsten, die buyten de ver- 
pagting der gemeene middelen thans op 30000 Rxd*. ter maand of 
360000 Rxd% of f 864000 in 't jaar bedragende, nog verscheydene 
toevallige en ontoevallige byrekeningen hebben, die ook nog wel 1{ 



Digitized by VjOOQ IC 



218 

ton importeren kannen ^ van toevallige parthyen ten voordeel, waar- 
onder men ook tellen kan het voordeel op de wissels , beyden op 
Nederland en in Indien, de winsten op goud en silver, verdiende 
scheepsvragten, enz ' 

De winsten door den handel syn dan de eygentlyke en regte win- 
sten, waarop het in desen aankomt en daaronder maken de voor 
waards gereserveerde articulen, soo niet de eenigste ten minste de 
voornaamste posten uyt; maar om d'een met d' ander 10 ton swaar- 
geld te doen bedragen, sooals geschieden moet, indien Batavia zyne 
lasten sormonteren zal, dat is de quaestie in desen en waarop het 
voomamentlyk aankomt; want de voormaals vermelde toevallige par- 
thyen volgen als van selfs nyt een onverhinderden voortgang der 
zaken van de Comp. en het verbeteren der colonie; maar dit articnl 
vereyscht eene aanhoudende oplettendheyd daarbenevens en wel soi^ 
te dragen, dat die canalen niet verstopt geraken, die dese aansien- 
lyke vrinsten moeten opbrengen. 

Ve amphioen moet alleen meer ais de helfte contribueren, werd nu 
de hand gebonden aan het verlengd octroy , voor een civielen inkoop 
in Bengalen volgens de ahnede reeds gestelde ordres gesoigd, èn 
tekens de slnykeryen alhier èn elders by continuatie gewaakt, soo 
kan de bepaalde debiet van 1200 kisten al komt er niets meer by, 
f 600 op iedere kist winst rekenende f 720000 hollands geld winst 
geven en kan de societeyt meer als dat sig qnyt maken, soosal deze 
handel misschien nog wel kunnen ryzen met zyne winsten, ja het 
is te hoopen en ook niet buyten apparentie op 8 ton swaar geld 
's jaars. 

De specerym maken het tweede voornaamste winstgevende artical 
van onsen handel uyt en haar debiet bestaat tot Batavia, in den 
aftrek die deselve hebben naar China en Manilha* Het eerste kan 
met de peper daaronder gerekend, egter geen /* 100000 halen, omdat 
wy zelfs nagelen en noten naar China vervoeren, omdat de peper 
tot hiertoe nog voor 12 Ryxd. aen de Chinase handelaars het piod 
a%estaan is en omdat de consumptie van de speceryen in bet Chi- 
nasche ryk nog maar weynig beschiet, het laatste daarentegen kan 
voor 100000 Ryxd. aan Caneel en nog voor 20 , 30 ja 40000 Kyxd. 
aan nagelen, noten, foelie en peper slyten, als den handel op die 
plaats open en liber is, al is het ook maar op den voet als vanouds 



Digitized by VjOOQ IC 



219 

met enkelde particuliere vrachtscheepjes tusschen Batavia en Phüip- 

pines af en aan varende 

De handel op Nederland is wel mede een reservatnm vandeComp., 
wat de vaart njt India derwaarts aanbelangt; maar die geeft niets 
tot de winsten hier in India en wat nyt Nederland werdaangelNragt, 
daarvan is het noch uytvoerlyk noch ook van veel aangelegenheyt, 
dat de Comp.** meester blyve^ dewyl den debiet dier dingen seer 
wisselvallig en de winst ook seer onseker is, egter deelt de Comp**. 
daarin mede en vooral in eenige articnlen, gelyk de manufacturen , 
barnsteen, enz. en de jaarlyxe vendutien, die daarvan gehonden 
worden, kunnen wel eens een halve ton aan winst geven. De handel 
in India voorwaards bepaald tot eenige der noodigste dingen, Jevert 
ook ten verkoop alhier eenige lywaeten, camfer, benzoln en eenige 
andere goederen, ook tin uyt, buyten de verzendingen naar China 
en de west voor de handekiars op dat ryk, dog deze en pondgoederen 
kunnen te zamen op niet meer dan één ton gerekend worden en al 
eens twee ton swaargeld en tot hiertoe kan het misschien door op- 
lettendheyt en goed toezigt gebragt worden, omdat dit voomamentlyk 
dependeert van den bloey en florisantie der colonie en haar koophandel. 
Soo blykt dog egter dat de eygentlyke winsten door den handel, 
t^ minste desselfs voornaamste articulen voor het ordinaire maar op 
12 ton of wat meer te bereekenen zyn, en dat selfs om dit ordinair 
daar af te hebben, vry wat industrie en succes werd vereyscht; 
want schoon daarby nog kan komen een ton swaargeld, die by 
opulentie van de Colonie op de goederen, die uyt de respective ad- 
ministraties van de Comp. aan de gemeente worden verkogt, gewonnen 
kunnen worden, soo is dat nog niet meer als twee ton boven de 10, 
die er vereyscht worden om de voorbepaalde winst goed te maken 
en alzoo is Batavia's handel soo noodig tot support van desselüs 
lasten, sooseer ook vereyschende een kundige, ongeïnteresseerde, 
voorzigtige en oplettende behandeling tot bevordering van haren 
welvaart 

Hel is dan niel als met moeyte dat Batavia rond kan sdiieleny want 
^ de opgestelde winstposten brengen te zamen niet meer uyt als 
tien ton aan inkomsten, sooveel aan voordeelige parthyen en 12 ^ 
13 ton aan winsten door den handel, makende in alles ten hoogste 
33 ton en dus maar even sooveel om de lasten tot omtrent 30 te 



Digitized by VjOOQ IC 



220 

kunnen balanceren, dog ook teffens zooveel en meer als daartoe 
wordt vereyscht j zoo maer de hand gehouden wordt aan de welvaart 
deser stad en Colonie; want dit is het 2^ requisü van 'sComps. 
wezentlyke belangen aan dit haar hoofdcomptoir, dat BaUwia mngê 
syn het centrum der negatie in Indie en daartoe heefl Batavia ad- 
vantages 

De voorregten die Batavia heeft .... zyn: de situatie niet 
alleen in een pacificq vaarwater, dat het geheel oosterdeel van India 
met allerley ligte equipages bevaren kan, maar ook als in 't midden 
tusschen t' oost en westerdeel. Het support dat Batavia van de NederL 
Compie. hebben kan buyten desselfs prejuditie geeft haar ook een 
groot yoorregt boven anderen, dewyl de advantages, dat alhier het 
hoofdcomptoir is, ook op den koophandel hare influentie hebben. 

De handel op Manilha is eyndelyk ook een voornaam articul en 
middel, waardoor Batavia floreren kan; want niemand kan daarvan 
beter en meer voordeel trecken als eene plaats , dewelke vooreerst *t 
regt heeft alle andren te beletten op de Philippines te vaaren gelyk 
de Compie. kan doen uyt hoofde der tractaten , spetiaal dat van Munster 
art. 5, (en ten tweede (zy, de Comp.) de caneel, welke de Philip- 
pinnes niet kunnen missen, alleen in handen heeft.) 

T^ens deze voorregten komen wel eenigzins op, de magt dercom- 
petiteuren , hare jalousien en dat zy al zooveel jaren in possessie van 
het meesterschap over den Indiasen particulieren handel zyn geweest, 
hetwelk meest egter de Engelsen en hare florissante colonien in Ben- 
galen tot Madras en Bombay raakt; maar daartegens moet men zig 
wapenen, ook kunnen die van Madras nog nevens ons bestaan en 
staande blyven en schoon die natie al over het geheele lichaam wat 
verloor, soo kan zy ook wel wat missen en zig dat getroosten; maar 
om dit vooreerst en vooral aan onse zyde te bewerken; moet men 
Batavia niet alleen door den omslag van de Comps. neerif ig-j maar 
ook msLÜg-geldryk maken. 

Neeringryk kan deze stad wel zyn, als het de Comp. op andere 
plaatsen in Indie en by de vaart op Nederland wel gaat, jaarlyks32 
schepen uyt, 24 tot retour teruggezonden en de zaken behandeld 
worden, naarmate dat producten en retouren accresseren, die men 
voor Nederland inzamelt en het debiet derzelven in Nederland (mede 
accresseert); maar met dat alles kan Batavia uytteeren en arm worden ; 



Digitized by VjOOQ IC 



221 

want als de winsten van de Comp. aan dezen oort en hare inkomsten 
balanceren knnnen hare lasten, en zy zooveel verkoopt als zy inkoopt, 
zoo moet Batavia natuurlykerwyze hoe neering- en volkryk ook , egter 
zoo geldelooe worden, door den tyd met de veelvuldige repatrierende 
luyden en overgemaakt wordende boedels^ waart^en degene, die van 
de buytenplaatsen hier komen niet balanceren konnen, dat alle effecten 
ten laatste niets en het geld daarentegen van eene excessive waarde 
worden moeten. Matig geldryk moet deze koopstad wezen en dat kan 
zy maar worden op drie of vierderlye wyze; door de negotie op Neder- 
land en vervoer van nlver uyt Nederland] door den 

handel op Manilha de eenigste plaetse . genoegsaem , die contanten 
nytlevert; door het goud dat in Indien valt, dat in plaats van geld 
weder dient op Choromandel, in Bengale en elders en door het toe- 
nemen harer producten, vooral die aan de Comp. geleverd worden 
waarvoor contanten onder de gemeente komen. 

Dit kan Batavia dan niet worden soo de Comp. verder als de voorsz« 
gq>iivil^eerde articulen van haren handel gaat of zig te indifferent 
hoodt ter bewerking van de laatste articulen, waardoor die stad voor- 
namentlyk floreeren moet, want soo de Comp. den theehandel zelfis 
al konde beheeren, dat in vorige tyden egter, soo dikwyls ter con- 
trarie bevonden is, soo zoude het dog haar intrest niet zyn, zulxte 
doen, omdat zy dan dien tak van Batavia's wezentlyk voordeeligen 
koophandel zoude wegnemen en den vervoer van zilver naar Indie 
kan zy niet beletten als tot eygen schade en beswaemis van de colonie. 
Zoo de Comp. haren handel in Indie onmatig extendeerde soude het 
2e lid of den handel op Manilha voor particulieren niet te gebmyken 
wezen, soo de Comp. al het goud opkoopt, sluyt zy deze deur toe 
en belet den Coopman om de west te kunnen handelen , als met groot 
verlies door ongewild silver, daar de Comp. redelyk profytelyk goud 
uyt Nederland kan doen komen. 

800 de Comp. de goede ordres verliet in den ontfangprys en be- 
taling der producten, benadeelde zy zig zelven en de Colonie nog 't 
meest 

Op al hetwelk seer te letten staat, alsoo 't welvaren van de Comp. 
op Batavia en van dese Colonie selvs een groot deel in de welvaart 
der maatsy. uytmaken , in welkers hoope wyders voortga in de voor- 
gestelde verhandelingen. 



Digitized by VjOOQ IC 



222 

De Huyslioudinge vindt desselfs eersten grondsteon in de gods- 
dienst In de maand jnly jl. is een reglem«iit q» de 

verbeeleringen (van 's Compagnie's dienaren) ontworpen 

De Bataviase stalvten worden vervolgd en de placcaten syn byna in 
goede ordre gebragt, om beyden daarna gedmkt te worden« • . . 
De Chinesen zyn maar in enkele hnizen in de stad woonachtig . . 
de groote ho(^ woont bnyten .... en werd de aanvoer van 
nieuwelingen ongelimiteerd gepermitteerd. De grachten der stad aboo 
menigmaal gemodderd .... zyn dit jaar door afdamnMn met 
geringe kosten vol water gebragt, dat men thans gonvemeren kan 
soo men wil .... de. Müüie is ten opzigte der hooge officiaren 
gerednceert als de resolutie van 23 ang. in 't breede vertoont • . . 
de artillerie is onder 4 Compien. van 150 man voor geheel India m 

ordre gebragt by beslnyt van 3 febf. 1751 de beste 

finantie is eene goede oeconomie en menagie^ waarop men bezig k 
nienwe schikkingen te maken 

(Resumerende en in 't kort nog eenmaal opnoemende de in zyne 
verhandeling opg^even verbeteringen besluit hy) en met dese verbe- 
teringen sal de Maatschappy de volgende voordeelen kunnen behakn, 
als o. a. voor Batavia 3300000, Java f 350000, Cheribon f 80000, 
(en voor de overige kantoren te zamen f 4770000) maakt totaal 
f 8500000. 

De Indische lasten door het gereduceerde om de Oost, al 2 ton 
besparende, zullen by nader te houden besoigne over Batavia en de 
West nog wel wat laten afdingen en wel eeniger wyze dragelyker 
worden door de voorgestelde redressen, enz. stellende deselve in dier- 
voegen te zamen op f 7500000; legende India dus 10 ton te voren 
om daemyt goed te maken capitale oorlc^n, toerustingen, fortifi- 
catien, timmeragien, schenkagien en verliezen, enz 

Dus hebbe India mede afgehandeld en flattere my daarmede veel 
veld te zullen gewonnen hebben op 't vooroordeel , altoos myne be- 
tragtinge is geweest om een systema te maken , dat alle de handel 
aan de tnaaUf. doet komen; dodi hier en daar met die mits^ zooverre 
%y deselve Mieeren kan^ schoon ik wel zie hoe gegrond het seggen 
van sommigen Itohynt, dat de Comp. immers kan profiteren daar 
hare dienaren wel vui varen, ten minste deel in diende te hebboi 
en hetwelk in Nederland natuurlyker wyze 't meeste plaats vindt, 



Digitized by VjOOQ IC 



223 

omdat aldaar zonder 'tgezigt te hebben van dayzendenongetnkkigen, 
een enkeld gelukkig mensch komt trotseren en in 't oog loopt, tot 
aanleyding van voorsegde stelling, die egter van naby en kondig 
bescbouwd op swakke voeten staat, dewyl iemand de gelegenheyt 
iavorabel en veel crediet hebbende, door ved te risqueren met gelok 
veel kan winnen, schoon er ook anderen in gelyken graad staande 
by verliezen, waarvan alleen t' eerste in 't oog valt en echter het 
de Gomp. niet sou gelyken eenigen handel te laten dryven met soo- 

veel risico enz 

Myn eenigste bnt is, de maats^ my seer dierbaar, alle mogelyke 
voordeelen en myne veel geëerde en weldoende Heeren meesters ge- 
noegen toe te brengen , enz. Buytenzorg, SOnov. 1753. (get) J. Mossbl. 



XL. Resolutie van Gouvemenr-Generaal en Raden, 
dd. 13 December 1753. 

En aangesien van de vrye vaart naar Ceylon , voor zoverre die 
by de gehondene besoigne over dat comptoir op den 10" September 
1745 en de resolutie deser regering van den 16", daaraan is open- 
gesteld, tot nog toe door d'onse geno^saam geen gebmyk gemaakt 
is, en deselve oversnlks ten minaien voor t^enwoordig alleen zyn 
opzigt heeft op de vreemde natiën , of eigentlyk d'inlanders in hare 
cok)nien op Zuyder-Cormandel g'etablisseert , die op den naam van 
onderdanen van d'inhindsche vorsten passen weten te bekomen, sonder 
dat snlks, so lang men alle vaartnygen, komende nyt de havens van 
inlandsche vorsten beznyden Paliacatta gelegen, mede van dese vaart 
laten profiteren , behoorlyk kan werden verhinderd en t^engegaan , 
hoe noodsakelyk hetselve ook sch3ait te wesen, vermits d'ingezetenen 
van d'Ëngelsche en Fransche plaatsen daardoor tegens alle goede 
politie de rykste kooplieden in den arreek zyn geworden , zoo is , zoo 
om die redenen als dat de heeren snperioren de vrye vaart op Ceylon 
flelfe in dier vo^en als die gereguleert is, wel expresselyk afkeuren 
by Haar Edele Hoog Agtb. gerespecteerde missive van den 10" Sep- 
tember 1747, ende zulx in zooverre betreft' de vreemde Europese 
natiën om zeer goede en gewigtige redenen , verstaan van het ge^ 
resolveerde ter gemelde sessie van den 10" en 16" September 1745, 



Digitized by VjOOQ IC 



in zooverre dit eyland conceraeert, te resilieeren^ alle qaalificaUen en 
licentien uyt dien hoofde verleend in te trekken en met één woord 
alles ten desen opsigte te stellen in zoodanigen staat als anno 1744 
is geweest 

Daarentegen is uyt consideratie, dat de Compagnie by den lynwaat- 
handel op Malacca en die van daar op Andragiry en d'oostcnst van 
Somatra gedreven werd, gants geen rekening komt te vinden, also 
maar een winst van 18 tot 11 percent winst afwerpende , welke de 
risico van de zee naauwlyks kan opw^en, sonder dat d'advancen op 
het gond, dat men in retour bekomt, so groot Z3rn, dat zy snlks 
weder knnnen goedmaken , verstaan, aan d' Edele Hoog Agtb. Heeren 
majores by d'onder nlt^. deser af te gane generale missive voor te 
dragen om den lynwaathandel daar en daar omstreeks , al was het 
maar om het d'aldaar swervende Engelschen en Fransche morshan- 
delaars bnyten schade van de Compagnie sooveel mogelyk moede te 
maken geheel en al over te laten aan de particnlieren , onder een 
vertoning egter, dat snlks strekken zonde tot vermeerdering der in- 
komende regten, dewelke van vry meer belang is, en niet wel met 
het aanbonden van den handel kan te samen gaan. 

Vervolgens is verstaan niet alleen om redenen by meergeciteerde 
resolntie van den 16" September 1746 g'aUegeerd te renoveren het 
daarby te vinden verbod van alle vaart tnsschen Tematen en de 
noordwestcnst van Celebes tot aan Cayelie toe, maar ook generalyk 
t'interdiceeren alle vaart met scheepen', chalonpen of andere vaar- 
tuygen van Amboina, Banda en Tematen op de geheele cnst van 
Celebes en dies onderhorigheden , geene plaatsen nytgesondert, sooom 
alle slnykerye door dien weg te weeren als andetsints, mitsgaders 
hiervan aan de ministers in de gem. gonvemementen kennis te geven 
ten eynde een i^elyk daarvan by tyds g'adverteert en ook de noodige 
ordre gesteld kan werden tegen d'overtreders. 



XLI. Resolutie van Gh>uvemeur-Oeneraal en Raden, dd. 18 
December 1753. 

Te desei* gelegentheid ook in aanmerking genonien zyüde, dat de 
vry e vaart van hier op de west van India vice versa, voor isooverre 
's Compagnies onderhoorige betreft, genoegéaam t^ eenediaal is teniet 



Digitized by VjOOQ IC 



225 

gelc^n, sonder dat er eenige appai*entie overbljft, dat deselve in d* 
eerste jaren weder aan den gang sal rakea, en dat den Yenroer van 
poeder- én candysuyker met 's compagnies schepen in onmatige qoan- 
titeyten niet te stnyten ofte prevenieeren is^ sonder dat articnl geheel 
ende al onder de magt en beheeringe van de Compagnie te honden , 
door diergelyke maatregnlen als op nltimo Angnsto en den 14n Sep- 
tember 1751 , item 23n en 26n Jnly deses jaars te deser vergadering 
zyn g' arresteert, waardoor z'ook de vreemde natiën voor zooverre 
de Jaccatrase en Javase znyker concemeert, geheel en al bnyten 
den handel sal kunnen slnyten, en deselve voor zig en hare dienaren 
en ii^esetenen, in sooverre zy oordeelt deselve daarin te kannen laten 
participeeren , geheel en al reserveeren en versekeren, en dus ook 
blyven bnyten verl^entheid om die soetigheyt voor Souratta, Halla- 
baar en andere plaatsen, die tot voors. mesnres d' eerste aanleiding 
gegeven heeft, zoo is goedgevonden en verstaan den handel in poeder 
en eandyznyker te Batavia' en daaromstreeks voor de Compagnie 
privative te honden, en oversnlks de pagt van d' in-en-nytgaande 
zuykeren te vernietigen, mitsgaders d' overheden van 's compagnies 
schepen tot haare gepermitteerde lasten alhier met de noodige qnan* 
titeyten nyt 's compagnies pakhuizen te laten gerieven beswaart met 
b^ nytgaande regt van 12 st. de 125 ® en nog 3 st. voor coely-loon, 
door eikanderen makende 12 st. de honderd ®, uytgesondert d' over- 
heden van de schepen naar Sonratta, Mallabaar en Percia gedesti- 
neert, welkers privil^e de Comp. volgens de voors. resolutie van 
olt*. Augustus 1751 aan haar, mits uytkeerende 't kostende als voren 
op die comptoiren aan poederzuyker sal laten afgeven , dan wel de 
winst daarop aldaar vallende, naar dat zy zelfs verkiesen zullen; 
voorts de burgers en ingezetenen , zoo hier als op Java's oostcust het 
benodigde tot consumtie in selver voegen over te doen, ujrtgesondert 
een enkelde canasser, die zy tot gebruyk wel zullen mogen inkopen 
en vervoeren, mitsgaders den particulieren vervoer dier soetigheyd 
diiect van Java's oostcust en Cheribon naar elders geheel en al t' 
interdicceren, mitsgaders daarop van tyd tot tyd de noodige vooruyt 
verstreckingen te doen op den voet en om de motiven by de resolutie 
van den 24n Augustus 1750 te sien, mitsgaders de Malacse ministers 
te gelasten het benoodigde tot de comsumtie aldaar, dog niet tot 
eenigen handel na Sonratta ofte elders vai^ hier te vorderen, en 
X 15 



Digitized by VjOOQ IC 



226 

wyders de zuyker va^ de Comp. van Java's oostcust en Choftoi, 
als voren Ie doen aanree^enen en dien volgende het inkomende cnojt* 
gaande regt tot nog toe aan den pagter betaalt, in zooverre te htai 
brengen ten voordeele der inkomsten alhier , en voor sooveel aldnr 
tot dMnlandsche handel en consnmtie verkogt werd, ten voordeè 
der inkomsten van de comptoiren. 

Alverder is tot voorstand van de fabriequen onses vaderlands dieostis 
g* oordeelt en oversulks verstaan by billet t' interdieeeren d' invoer 
alhier en de verkoop, soowel nyt de hand als per vendntie van alle 
soorten van wollen manufacturen hoe genaamt en van waar ook 
komen mogte, en elders bnyten Nederland gefabriceert zyn, en zoo- 
mede den particulieren aanbreng, soo hier als op Javas oostcust na 
bensuin en camphur baros , alles op poene van confiscatie en veibeorte 
van de viervoudige waarde daarenboven, door alle en een ieder bayten 
de societeyt van commercie die te Padang is opgeregt en voor drie 
jaren gepriviligeerd, volgens het geresolveerde onder de gehoadene 
besoigne over Sumatras westcust van den 12n Augustus 1751. 



XLII. Resolutie van Oouvemeur-Generaal en Baden di 
20 December 1753. 

Om redenen by resolutie van den 18n deser g* allegueerd, OMt 
opzigt tot de vrye vaart en handel van de west van India op de« 
hoofdplaats en van hier derwaarts, en dat deselve so min beetsa 
kan met d' interdictie van den invoer der sortementen van lywatti 
op d' oosterse comptoiren aan de Compagnie voorbehoudt , het tv- 
bod van den aanbreng van alle Souratse zyde kleeden en lywateo 
alhier, het reserveeren van den handel in poeder en candy zuyker 
aan de compagnie, met exclusie van alle andere, die zy daarin niet 
selfs uyt hare pakhnysen deel wil geven, en meer andere nutte eo 
noodsakelyke arrangementen en limitatien van zodanige natuur, ais 
dese op den 19n der voorledene , item 1de en 18e deser maand ge- 
maakt, is verstaan alle particuliere vaart en handel van de west van 
India op Batavia en daar omstreeks en van hier derwaarts met primo 
January 1755 geheel af te snyden en te verbieden, mitsgaders daar- 
van niet alleen alhier by placcaat de vereyschte advertentie te latei 
doen, en de ministers op de respective westersche compt<riren te 



Digitized by VjOOQ IC 



227 

reeommaDderen ; daarvan aldaar mede een ieeelyk, die het eenigsints 
zonde mogen aangaan te verwittigen , maar ook te renoveeren de plac- 
caten van den 29n October anno 1652 en 14 October 1699, aan- 
gaande den handel met de vreemde natiën en het overmaken van 
gdden door het canaal van deselve, tzy per wissel of andersints om 
in Enropa voldaan en ontfangen te werden , voor zooveel toepasselyk 
2yn op de presente constitutie van tyd en zaken, en overeenkomende 
met het 72 articnl van den generalen articnlbrief , onder a titnl 6 , 
mitsgaders d^^lver teneur in zooverre by het voors. te emaneeren 
plaecaat in te lyven. 



XLUL De Gonvemenr-Generaal Jacob Mossel en Rade van 
Indie aan de Bewindhebbers der Gen. Oost-Ind. Comp. 
(Heeren XVU). 

Batavia, di 31 dec^. 1754. 

WelEd. Hoogagtb. HH. 

Den lö*" October enz. 

Jam. Tot een k(»rt verslag van 't voorgevaUe aldaar, sedert het 
najaar van a^ 1753 bedienen wy ons van den inhonde der successive 
ingekomen secrete advysen van den gonvemeur dd. 10 Febr. , 5 en 
18 April, 16 May, 12 en 24 Juny, 12 July, 16 Ang*., item 3, 17 
&i 28 Sept deses jaars om te komen tot dat tydstip, waarvan reeds 
met een woord , in de a^^egane brief op 15 oct. jL aanhaling is ge- 
daan, namentlyk het provisioneel gesloten en besworen vriendschaps 
contract met prins Mankoeboemi en ten vervolge van dien, nyt latere 
brieven den 5 , 12 , 16 en 24 oct. item 1 , 12 en 27 nov^. mits- 
gaders 17 dec dezes jaars het verdere sncces van die vreede te 
communiceren. De eerste deser advysen, behelsde dan, dat de beyde 
kooftrebellen eikanderen nog al gestadig vervolgden en somtyds hevig 
attaqueerden, hebbende Maas Saïd, zyn schoonvader Mancoeboemi 
neevens de zynen uyt het Pranaragasche en Madionsche soodanig 
geslagen, dat met een swaar verlies naar het Soecawattische 
moest retireren, t^wyl men intusschen nogthans aan onsen kant niet 
naliet met den eerstgem. in correspondentie te continueren om des 
mogelyk tot redelyker bedingen te permoveren als tot heden toe ge- 
pretendeert hadde , ofschoon deselve toen reeds klaar ontdekte , wat 
in den schild voerde en secure berigten mede overtuygende blyken 



Digitized by" LjOOQIC 



22è 

gaven, van de falsiteyt^ syner onderhandelingen^ als volgens deaehe 
nooyt of regt inclinerende zig met de Comp. te versoenen y hc^gees 
nog meer bleek, wanneer niet lang daarna de negory Champang aai 
de overzyde van Soeracarta door een troep der zynen verbrand wicri 
en welke mogelyk nog verder sonde hebben g^aan , indien niet met 
verlies door de onsen was gereponsseert , alhoewel hy zig met eoi 
glimpigen schyn van vriendschap over dat gval nog sogt te excoseren 
en door 't afzenden van een boog met pylen tot geschenk, zyne sab- 
missieen genegentheid tot vreede tragte te betoonen; terwyl inderdaad 
zyn eenigste doelwit daarhenen strekte , om de Comp. maar op te 
bonden en zig van een voorkomende gelegenheid te bedienen ten 
eynde zig mede meester van de Hattaram te maken , waartoe alk 
Z3aie desseynen lagen. 

In desen tnsschentyd begon Mancoeboemi,*die zig tot dnsverre nog 
altyd afzonderlyk en bnyten eenige onderhandelingen met de Comp. 
gebonden hadde mede zyne genegenheid te openbaren om met de 
Comp. te vereenigen, met verzoek om door haar tot een grooter aan- 
sien verheven te worden. Door de gesteldheyd der saken in dier voegen, 
bleek het niet ondnyster, dat er reeds veel op de party gewonnen 
was, nadien men deselve onder eikanderen latende ageren, aan de 
eene kant verloop van den gemeenen man en dns binnen korte eene 
verzwakking van rebelly te wagten had of ten minste eene goede 
gelegenheyt om door vereeniging met den eenen, den anderen tesnb- 
jngeren of nyt te roeyen en aan den anderen kant niet genoodsaakt 
was Comp". leger aan onnoemelyke üitignes en démarches in 't attaqueren 
of vervolgen der vyanden te hasarderen; terwyl men niet naliet soowd 
den êenen als den anderen door onderhandelingen tot billyke vredes 
pretensien aan te moedigen en intnsschen zorg dro^, de posten overal 
wel te renforceren en de wester-provintien behoorlyk voor alle in^ 
vasien te dekken, eyndigende dus zeer vroeg of in November de veld- 
togt waartoe men wegens de schielyke omwenteling van 't saysoen 
moest treden om het leger niet aan menigvuldige siekten en cormptien 
te exponeren, die reeds onder 't volk bronnen te grasseren. 

Na eenigen tyd dus in besloten campementen gelegen hebbende, had 
Maas Saïd zyn campement op Bridjo al vroeg in 't vooijaar opge- 
broken en was met zyn geheele magt tegen Mancoeboemi in opmarsch, 
iFanneer het geluk hadde , Uaas Rongo nyt het Soecoewattisehe en 



Digitized by VjOOQ IC 



229 

daan^ Manooeboemi nevens desselÜB soon uyt het Groboganse en 
Madionsche te verdry ven; terwyl Bintora of pangerang Boeminata 
naar het Blorasche afzakkende^ tegen eene party onser inlandsche 
militairen slaags raakte , by het dorp Laboe beoosten dat district en 
desehre na een herhaalt gevecht noodzaakte te retireren , waarin de 
Blora's r^ent sneuvelde, dog op de afkomst der Toebangers en eenigen 
onser tronpes, wederom genoodsaakt was af te trekken. 

Intnsschen wierden de onderhandelingen tot vereeniging met Man- 

coeboemi , welke, gelyk voormeld, een begin hadden genomen , steeds 

gaande gebonden en aan onzezydeop eene indirecte wyze voortgezet, 

terwyl die Pangerang nog niet regt nyt dnrfde komen Om Z3aie pre- 

t^isien op te geven en hoe of in wat voegen inclinerende zich met 

de Comp. te verzoenen; dan nadien de gouvemeur-generL omtrent 

desen tyd of den 12~ Maart een reysje naar Samarang voomam om 

den toestand van Java van naby te ondersoeken en te gelyk in 

persoon te besigtigen den staat der nieuw geëxtmeerde fortificatien 

op de westersche comptobren en men daarenboven reeds van goeder- 

^d sekere berigten aangaande de goede inclinatie van gem. pangerang 

tot vrede , met 't afzenden van brieven en gezanten erlangd hadde , 

(8dK)on die direct nog niet waren ontfangen) oordeelde men daarom 

ea meer andere motiven op den 15 maart ten uytersten noodzakelyk 

by anticipatie een besluyt te moeten nemen ten opsigte der rebellen 

en speciaal, hoe te confereren met de gesanten van Mancoeboemi om 

dos Zyn Edelheid in staat te stellen conform de instantie deser 

regering, zig van de maatregulen daarby genomen, by voorkomende 

gelegentheyd te konnen bedienen, voomamentlyk wanneer de saaken 

gedurende S. Ed". aanwesen op Java, in die omstandigheid mogten 

geraken, dat men op hoop van een goed succes, daarvan gebmyk 

koude maken, welke resoL den 19 maart daaraan op die ontfangen 

^viesen geconfirmeerd wierd. 

Waarop Z. Ed. op den 22 Maart derwaarts vertrok en den 26 op 
Bamarang arriveerde, alwaar met den Soesoehoenang in gesprek ge- 
weest zynde en vervolgens eenige noodige schikkingen aldaar gemaakt; 
loitsgaders de nieuwe fortificatiewerken gevisiteerd hebbende, wederom 
^ reys naar Batavia aannam en aldaar den 22 april retourneerde, 
wanneer in vergadering 'overgaf eenige consideratien over de presente 
gesteldheid van Java nevens een dagregister op de reys gehouden, 



Digitized by VjOOQ IC 



waarop by secrete resol. van 20 may gedelibereert is en desseift 
verrigtingen en gestelde ordres na tyds en saaks omstandigheda 
bevonden, by welke papieren, nadien in 't breede is aangehaald, tl 
Imtgeene eenigsints van speculatie aldaar gedurende het aanweza 
van Z. Ed. is voorgevallen en 't geen betrekking op Java heeft, y&- 
zoeken wij nederig ons aan deselve te mogen refereren ^ Oedorende 
desen tyd was Mancoeboemi in 't midden van Maart in de nabybeid 
van Prambanang, legende in de Mattaram, aangekomen, alwaar de 
miyoor Feber met onse tronpen gecampeert lag en had aan dien 
officier door brieven en sendelingen bekent gemaakt, dat hy als e»i 
vriend van de Comp. was gekomen , en te dien opsigte reeds hi 
onderhandeling was, dog wanneer die majoor daarvan doorslaand» 
blyken begeerde en teffens liet weten , dat hy hem anders niet lang^ 
tot zoo een nabuur konde permitteren was deselve in stilte geretireeri 
op het onderscheppen van een brief van zyn schoonzoon aan diea 
m^oor ter betooging van desselfs goede vriendschap j^ens de Comp., 
wanneer egter zyn agterhoede vervolgd en geslagen wierd met agter- 
lating van eenige dooden en gevangenen. Egter arriveerden naderhand 
of in 't laatst van April sendelingen van Mancoeboemi met geschenken 
en brieven, waarin deselve nadere blyken van zyne genegentheid tot 
vrede gaf, stellende voor, eenige preparatoire articulen voomamentlyk 
om met den titel van Sulthan vereert te Worden , wanneer de eygen- 
dom der stranden aan de Comp. zoude laten en Saïd tragten te 
onder te brengen. 

De onderhandelingen dus met voorn. Pangerang aan den gang 
zynde geraakt, zullen wy UEdh. niet verder ophouden met het rela- 
teren van verdere geringe vyandelykheden en démarches, die de 
parthye verder gedurende dese omstandigheden tegen elkander hebben 
bezig gehouden, maar 't vervolg derselven alleen ten doelwit honden 
en wyl ons dessein daarop voomamentlyk geformeerd was, hebben 
wy den Gouverneur buyten de reeds gegeven ordres by voorm. reaol. 
hoe te confereren met de sendelingen van Mancoeboemi nader by 
missive van 30 Juny aangeschreven, alles aan te wenden wat het 
wel reusseren derzelven zoude konnen u^rtwerken, sonder sig door 
de gewone talmeryen van d'een of d' ander af te laten schrikken; 



1. Zie de Iderbedoelde Secrete Reeolaiie dd. 20 Mei 1754 , hierachter onder u9. XL VI. 



Digitized by VjOOQ IC 



231 

Duuur steeds by deselve met beleyd door briefwisselingen en gesant- 
schappen voomamentlyk met Mancoeboemi aan te honden en om die 
redenen denselven ook gelast van een voorgestelde krygsoperatie 
t^iens de rebellen , ofschoon daarvan een goede hoope gaf, nogtans 
af te alen, met te kennen geving egter, om geene kleinigheden, 
noch invasien voomamentlyk van SaXd te verdragen; maar in dien 
gevalle alles in 't werk te stellen , wat deselve afbrenk zonde knnnen 
doen. De zaken dns nog eenigen tyd getraineerd hebbende*, terwyl 
intnssch^i Wiranata (e. s.) een der partygangers van Saïd en seer 
doortrapt, zig nevens eenige andere groeten aan de Comp. onderwierp 
en de onderhandelingen niet als door briefwisseling aan den gang 
gehouden wierden, nadien men een voorgeslagen abonchement door 
Mancoeboemi aan den Gouverneur in dien tyd en ter begeerde plaatse 
om diverse redenen niet raadsaaio oordeelde, kreeg de Gonvemeur 
in augustus van denzelven een brief, waarin hy op eene honnete 
wyze uytkwam, verzoekende om half- Java en den Gouverneur of 
sendeHngen van naam te spreken , ten welken eynde ook de koopman 
Breton en de adjudant Donkel derwaarts gesonden wierden. 

Intusschen was Saïd, de correspondentie tot dusverre mede nog 
onderhoaden hebbende, dog in diervo^en, dat men klaar bespeurde 
dat het met denselven nooyt tot een goed succes zoude komen, 
eyndelyk zoo na aan Comps. leger genaderd, dat men eenige troupes 
tegens denselven moest uytzenden, om zyn stoutheid te beteugelen, 
wanneer deselve een gevoelige neep wierd gegeven en belet het Mat- 
taramse, gelyk zyn intentie was, in te dringen; dog teifens mede 
eenigen van de onsen sneuvelden. De voorm. gesanten van Mancoe- 
boemi met veel distinctie onthaald zynde, kwamen ejoidelyk wederom 
met een aansienlyk gesantschap terug, nevens een brief van Man- 
coeboemi, waarin die Pangerang insonderheid insteerde, om den 
Gouverneur Harting persoonlyk te spreeken, welke conditie ook direct 
aangenomen wierd, wanneer zig deselve vervolgens op de bestemde 
plaats Padagangang, tusschen Grobogang en Damak gelden, met 
een klein geselschap naar Mancoeboemi begaf en op den 22 Sept. 
twee achtereenvolgende dagen een mondgesprek met denselven hield. 
Wy gebruyken de vryheid üEdh. ten opsigte van die samenkomst 
en gesprek en de voorwaardens waarop die onderhandeling geroulleerd 
lieeft, eerbiedig over te wyzen naar het ampel gehouden dagregister 



Digitized by VjOOQ IC 



232 

daarvan te vinden in 't aankomend India's secreet brief boek ^ alkei 
in desen noterende, dat aldaar de eed van trouw en eeuwigdumiè 
vriendschap afgelegd en aan Mancoeboemi op zyn versoek een lyfvagt 
van 14 Europese dragonders gelaten wierd, terwyl men ODdeiüag 
overeenkwam, dat laatstgem. zig met de praetentien, waarop finaal 
de vrede wenschte te sluyten direct aan dese roering zonde adressereB. 
Intnsschen had men reeds op de narigt van 't aanstaand aboaebe- 
ment den 24 Sept. in eene serieuse deliberatie overwogen^ hoedmnige 
praetensien men accorderen konde om eyndelyk eene goede aytkomst 
van saken te mogen zien en sulxs den Gh>nvemear den 26 van dk 
maand aangeschreven, mitsgaders vervolgens op den ontfangst der 
voorm. praetensien van Mancoeboemi nader onse dispositie by missiire 
van 9 october aan den Goavemeur en dien prins te kennen gegeven, 
teffens met oversending aan den eersten van eenigearticulen, waarvan 
deselve sig in 't opstellen van een vredestractaat zoude moeten bediraen , 
komende de conditien, die men toestond, daar voomamentlykopnyt^ 
om den prins met den reets zoolang gebrnykten titul van Sulthan te 
vereeren en eenige landen beoosten Socracarta gelegen en door hem reeds 
vooreen gedeelte gepossedeert in eygendom onder sekere conditien af te 
staan, dog deselve dusdanig te schikken, dat er in de verdeelii^ 
zooveel mogelyk eene regelmatige limietscheiding tnsschen die landen, 
die van de Comp. en den Soesoehoenang gemaakt wierde. De schikking 
dusver met den nieuwen Sulthan gemaakt zynde, schoon Saïd niet 
alleen alles, dog te vergeefs, aangewend had om deselve te v^hln- 
deren; maar ook om zig met zyn schoonvader te vèi'soenen, conjnn- 
geerden reets in October de beyde legers om dies te beter in staat 
te zyn SaYd met vereende kragten ten onder te brengen en terwyl 
deselve tot dies verydeling zyn uyterste en laatste force zogt te ge- 
bruyken, kreeg men niet lange daarna, by missive van den 24 oct. 
de aangename tyding, dat de onsen op den laatstgem. aan de rivier 
Somonco, den l8en van die maand eene heerlyke overwinning behaald 
en Saïd ten eenemale uyt het veld hadden geslagen, met verliesvan 
vele dooden en gequetsten. Na voorm. nederlaag had die rebel zig 
niet verder aan dien kant durven wagen maar was met geforceerde 
marschen doorgetrokken naar Zedowerso om het l^er, dat daar- 
omtrent onder den ritmeester Steenmulder lag, te attaqueren, denkende 
hetzelve als niet sterk wesende ligtelyk te zullen overmeesteren; dog 



Digitized by VjOOQ IC 



233 

was van denflelven den 29 oct zoo gehayend, dat na drie herhaalde 
aaaraltai en een hardnekkig gevegt met verlies van 50 gooden en 
100 gequetsten naar het znydergebergte van Payetan, de vlagt had 
moeten nemen. Sedert had men wegens den ingevallen regen-monsson 
met de legers niets verder knnnen ny tvoeren y maar deselve waren op 
beqname plaatsen in vier campementen verdeeld, terwyl onse detache- 
menten hier en daar naar 't gebergte wierden gesonden, om Saïd 
verder te verdelgen en zynen aanhang te verstrooyen, zynde door 
een derselven onder den Captn. Kirehner, Saïd zoodanig aangetast, 
dat op 't slagveld alleen, 20 dooden waren blyven liggen en 2 vaan* 
delen en eenige geweiren veroverd* 

Ondertnsschen had men aan den Soesoehoenan kennis laten geven 
en voor oogen gesteld, hetgene waartoe men in dese omstandigheden 
genootsaakt was overtegaan, ten opzigte der aantegaan eonditien 
met Mancoeboemi, nopens den a&tand van half Java om eens desselfs 
rost hersteld te zien en terwyl die vorst ten volle overtuigd was van 
dies noodsakelykheid, sonder dewelke het noojrt tot een vrede zonde 
komen , kreeg men niet lang daarna by missive van 12 Nov. desselfs 
schriftelyke afiBtandsbrieven van Java's wederhelft, met volkomen 
genoegen in de eonditien der aan te gane vrede. 

Door de goede omwenteling van saken in dier vo^en, accresseerde 
dagelyks onze party door eene menigte van zig onderwerpende prinsen 
en groeten van Haas Saïd, soo aan onse legerhoofden als den nieuwen 
Sultan <»nstandig vermeld by des gouvemeursbrieven van 12 en 27 
i^ovember, item 17 dec. aan welken laatsten zig ook reeds gesub- 
mitleerd hadden de landschappen van Jagaraga en Camagittan , waarby 
eerstdaags Madion en de Mantjanagara's stonden te vdgen. 

£n nadien daarenboven de schaarschheid van levensmiddelen, de 
sterfte van paarden, 't gebrek aan 'oorlogsbehoeften en 't verloop van 
Salds volk groot wordt, voeden wy eene zekere hoop, dat desselfs 
roUe binnen korten zal uytgespeelt zyn, dan overmits tot zyn uyt- 
roeying, de tyd thans te verre verloopen is en hy in 't aanstaande 
voorjaar in de gebergtens en zyneschuilhoekenopgezogt moet worden, 
wenschen wy eeriang de eer te hebben LHEd. met de gewenschte 
rast over gansch Java te feliciteren, gdyk thans doen, wegens den 
vrede met den Sulthan Mancoeboemi en de daardoor erlangde veyligheid 
in Comps. strandprovintien , zullende de verdeeling der landen en de 



Digitized by VjOOQ IC 



krooniiig van Mancoeboemi als Snlthan Mattaram in de aimstaaade 
maand ge§chieden, om hetwelk de vereyschte Inyster by te settenea 
den (Jonvemear Nicolaas Hartingh, die onder Oodes Mgeo. zynen 
onvennoeiden arbeyd en vlyt dusverre gespend ziet^ het genoegen 
te geven daaraan de laatste lumd te leggen, wy denselven te di^- 
gel^enheid toegevoegd hebben den titnl van plenipotentiaris in andere 
dergelyke gevallen aldaar meest door leden deser tafel bekleed* 

De geruste gesteldheid der aan strand gelegen landen en onse ge- 
stelde ordres tot dekking der Westersehe r^entschappen , waardoor 
deselve van alle vyandelyke invasien desen jare bevrydzyn gebleven, 
gaf eene zeer goede verwagting tot een q>ul^ten insaam der prodncten , 
voomamentlyk der ryst, welke egter de ezoessive gevallen regens 
eenigsints tegen onse gedagten heeft doen uytvallen, ofsehoon des* 
niettegenstaande eene redelyke quantiteyt van dat noodige voedsel tot 
een bedrag van 2840 lasten is aangebragt buyten 50 lasten voor Banda 
en 20 voor Timor vandaar afgezonden 

Onder de dienaren is desen jare eene merkelyke verandering voor- 
gevallen en ter onser sessie van den 9 July en nadere schikkiiig 
omtrent deselve, zoo (np Samarang als de onderhoorige resid^tien 
gemaakt,, waardoor ook eenige verandering in het middel van bestaan 
voor de dienaren heeft moeten vallen , zynde vastgesteld om op Sama- 
rang den politiquen raad altyd uyt negen gequalificeerde bediendens 
te doen bestaan en even als op Chormandel en Geylcm, aldaar een 
hoofdadministrateur en negotieboekhouder te plaatsen, volgens resoL 
van 9 Juny. 

Terwyl wy de sterke instantien van den Qouvemeur Baron van 
Hohendorff en om desselfs sware indispositie , uyt de twee laatste 
fatigante vddtogten overgehouden om vandaar verlost te worden, 
niet hebben kunnen afslaan; nutar denselven ingevolge van dien 
ter adsistentie aan dese tafel vandaar laten opkomen en weder om 
tot Gouverneur in diens plaats aangesteld den voormaligen C<Mn- 
missaris van den inlander Nieolaas Harting, by resol. dd. 2 Maart. 

Cheribon. Door den yver van den resident en de vredige gesteltheyt 
der Gheribonse distrieten, heeft ^dit comptoir desen jare weder eene 
buytengewone quantiteyt producten naar Batavia konnen afsteken, 
hebbende bestaan in 650 lasten of 195000 fè ryst, 16540 bossen 
Pady, 1346125 « coffyboonen, 1812} « peper, 784937^ « poeder 



Digitized by VjOOQ IC 



335 

znyker, 20875 cattoene garens, 7250 fè indigo ^ 3661 balken nev^B 
eexï menigte andere houtwerken 

Van de menigte der zeeschuimers, die zlg desen jaren te dienoord 
hebben latra zien en derselver stoutheid, spreken diverse yan des 
resid^its brieven, dog hebben syne daartegens gedane bekruTsingen 
en expedhe ordres ons redenen tot genoegen gegeven, terwyl deselve 

niet sonder vrugt zyn geweest 

Bantam. Het koningryk Bantam is tot heden een gewenschte rust 

en vrede genietende 

Aangaande de hofsaken valt weynig' UEdh. attentie waardig te 
communiceren, zynde aan 't hof en rondsom alles in een gewenschte 
vrede en de oude afgegane Sulthan in zyn dalm vergenoegt en stil 
levende, sonder sig in eenigeü opsigte met het hoff te bemoeyen. • 

Batamaj den enz 

Op verzoek van den koning van Bantam zyn de limiten van 't 
Jaccatrase aan dien kant afgetrokken, en is dit jaar maar een enkel 
stuk land verkogt voor Rds. 700 by gebrek aan lirfhebbers. Wyders 
op den 1 oct. en 7 novber. gebesoigneert over de aanmerkingen rakende 
Jacatra en Preangerknden , door den Gouvemeur-Qeneraal tot een 
vervolg van dat van 1751 overgelegd, aan welke resolutien de vryheid 
nemen ons te gedragen ^ De producten der Jacatrase en Wester Preanger- 
landen bestaan dit jaar in: 
1983843 t cofliyboonen, 
59812 t peper, 
23156 f8 catoenegaren, 

6661 fè indigo 

De' vrye vaart om de west verboden blyvendci heeft men ook de 
jonken weder wat bepaald in dier voegen, dat die naar de straat 
Malacca stevenen, alleen zulke plaatsen mogen aandoen, daar de 
Comp. geen handel heeft; dog niet te Queda en Trangano als met 
permissie van de Malacse bediendens en dat er maar een naar Macas- 
sar en twee naar Baivjermassing gepermitteerd worden , mits er geen 
naar Passir of Succadana vaart, blyvende in het geheel verboden hare 
vaart naar Ambon, Banda, Temate, de cust van Gelebes, de oostkust 



1. ïïe hierachter no. XLIV. 



Digitized by VjOOQ IC 



van Borneo en de ziüdkast, van Baojermassing tot voorbj Succa- 
dana, geheel Java, ook Palembang; en de verdere knst van Samatn, 
mitfigaderg voor 't vervolg, die van Malaya van Johor westwaart. . 

Het reglement tot het besnoeyen der pagt . . . door de raden 
ordr. en extraordnr. van der Parra en van de Velde opgesteld en in 
vergadering gepresenteerd zynde, hebben wy daarover den 22 en 23 
dec gebesoigneert en hetselve geapprobeert, vervolgens als een plaocut 
laten dmkken. enz 



XLIV. Aanmerkingen over de Landen in het Eoningrgk 
Jaccatra, nevens de aangrensende en mede onderde 
Nederkndse Comp. sorteerendePreangerlanden^enz. 

De genege receptie, waar mede myne aanmerkinge, wegens de 
Snykermolens, in Jannary jongstleden vereert is, heeft my in een 
zee van bezigheeden zedert die tyd, egter niet doen vertraagen, de 
zedert beloofde beschryving dezer landen by de hand te nemen, 
alschoon het almeede een werk is, waar in ik niets voor my gedaan 
vinde, en dos alles nyt de grond zelfs opdelven moet, zo dat men 
niet minder als een volmaakt stnk te verwagten heeft , en my alleen 
zal mogen beroemen na de Heer Chasteleyns particuliere aanmer- 
kingen, de eerste te zyn, die 'er iets van gezegt heeft. 

Jacato^ In het begin der XVII eeuw de Nederlanders, die in 

vcrovenng. ^^ ^^ Jaccatra eene logie hadden, door desselfe Koning 
den oorlog aangedaan zynde, en de Bantammers, die eerst met hen 
geconjnngeert waren, ter zelver tyd dit ryk vermeesterd hebbende, 
heeft Zyn Edelheid, den Heer Gouverneur-Generaal Jan Pietersz. 
Koen, het geluk gehad dezelve op te slaan, en uyt het gantsche 
ryk Jaccatra te verdryven, waar door het zelve geworden is een 
wettig conquest voor de Nederlandsche Compagnie, die dan ook, ter 
plaatse daar de stad Jaccatra lag, heeft doen stigten het alom ver- 
maard Batavia, en dus is stad en land nu in derzelver handen ge- 
weest den tyd van 132 Jaren, wezende een zo ruymen tyd bestek, 
dat het in den eersten opslag onbegrypelyk schynt, hoe 'er nog iets 
haperen kan, aan een volmaakte ordre en een volkomen genot van 



Digitized by VjOOQ IC 



237 

het geene zo raim nytgestrekte landen, daar sedert nog de preanger 
by gekomen zyn, geeven konnen, dewyl het land in zig zelve meer 
dan médiocre kan geagt werden. 

BeYoUdng. Om hier van een denkbeeld te krygen moet men te 
rogge stappen tot de tyd van Batavia's b^in; want met de over- 
meestering van 'tryk door de Bantammers, en vervolgens het opslaan 
derzelve, zyn de Ingezetenen van Jaccatra meest alle na 't ryk van 
Bantam vervoerd, en daar aangebonden en verbleven, en de rest na 
't gebergte gevhigt , latende Jaccatra's landen tot een woonplaatse 
voor eenig geboefte en wilt gedierte, zo dat de Compagnie genood- 
zaakt was allerhande zoorten van volkeren aan te lokken , tot bebou- 
wing der landen en bewoning van de Stad Batavia, maar dewyl 
deselve zig dan eerst moesten nederzetten, in en omtrent de Stad, 
om zo al gaande de landen rondom te occupeeren, en beqnaam te 
maken, zo bleven alle die in en omtrent de stad de kost konden 
winnen zig aldaar ophouden, en 't platte land wierd weynig aange- 
tast, daar by quam den Bantammer A*. 1655 niet alleen met een 
magtig leeger in de landen van Jaccatra, maar zel& in 'tgezigt van 
de stad, en 1680 wierd het platte land weeder een geruymen tyd 
door dezelve geinvadeert, zo dat men eerst rekenen mag na A^ 1680 
eenige vordering in de land culture bespeurd te zyn, egter onder 
een zeer gebrekkige landbevolking, die maar langsamerhand aan- 
qoam, en om de grootheid der landen weynig beschoot. 

Bertek. Wyl 't gebied van Jaccatra zig uytstrekt van de rivier 
Sidany, waar aan de posten de Qual en Tangerang l^gen, en van 
desselfe spruyt Tjikanikie, waar aan Sjampia en Pajawongang l^gen , 
oi zuyd op na de zuyder Zee, tot in 'toosten aan de rivier Orawang 
of Tsjitarom, waar aan 'tfortje Ta^jongpoera legt, met 'Tjieblagon 
opwaarts, en zo voort, over 't gebergte mede na de zuyd zee, be- 
slaande dus eene diepte Z. en N. van wel SO m. roeden en breete 

Rcgentwhap* O. en W. van 12 m. roeden, bevattende in zig de 

pen grootte en 

tolk. Regentschappen of Provintien van 

' 1» Tangerang, .... grootbygis 40000 morgen en dOOhnysge^ 

sinnen. 

2. De volkeren aan de z. zee , ^ „100000 ^ n 1100 „ 



Digitized by VjOOQ IC 



3. Jampan . . 

4. Tjanjoer . . 

5. Campon Baroe 

6. Ooedong Badak. 

7. TjUiboet . . 

8. Tjemapper . 

9. Tjitarap • . 

10. Tjiekalong . 

11. Tjieblagong • 

12. ELlappa nongal 

13. Tjielingzie . 

14. Siseero. . . 

15. Tjipamikia . 

16. D'nambo • • 

17. Jatinagara . 



groot by gis 120000 morgen en 500hayage- 



n 


yi 


n 


33000 


ff 


ff 


500 




n 


n 


ff 


14000 


ff 


n 


300 




n 


» 


n 


3000 


n 


ff 


175 




n 


n 


» 


-2000 


ff 


n 


50 




T) 


rt 


n 


8000 


ff 


n 


70 




n 


» 


ff 


5000 


ff 


ff 


70 




fi 


n 


ff 


7000 


ff 


II 


200 




n 


n 


ff 


30000 


ff 


f» 


500 




» 


n 


ff 


7000 


ff 


ff 


100 




» 


n 


ff 


17000 


ff 


ff 


300 




n 


n 


ff 


3000 


ff 


ff 


50 




n 


» 


ff 


4000 


ff 


ff 


200 




» 


n 


ff 


3000 


ff 


n 


25 




» 


tl 


ff 


4000 


ff 


ff 


160 





Samen 400000 morgen en 4600 hny^e- 

gumeiL 



Dog waarvan men wil, dat Jampan, Tjanjoer, Tjiblagon en Tjie- 
kalong, ten tyde van Jaccatra's, overmeestering door de onze, niet 
daar (mder, maar onder Cheribon, als aparte regentschappen, ge- 
hoorden. 

Districten der Bakten dese landschi^pen leggen aan de oost zyde 

ooster en wester van de grote rivier, en bewesten de rivier Passangra- 
Javanen. hang, nog vêel stnkken land, in de voorleede eeuw 

a%^^ven, enkel tot onderhond aan de (Meieren, der oosterse natiën, 
meest staande (mder de twee Capitainen, twee Lientenants, en twee 
Vendrigs der Javanen, van de oost en west, dat is beooeten en 
bewesten de Bataviase grote rivier, of ITjaliwong, eensdeels om dtt 
dezelve toen dit geschiede weynig of geen geld waard waren, en 
anderdeels om dezelve van onder de stad weg te krygen, en ze door 
nntten arbeid te doen bestaan, hoewel dat oogmerk maar gedeeltelyk 
berejkt is. 



Leen en fiye 
landen. 



Het verdere isyn verkogte en zo ter leen, als ande» 
nytgegeven landen , gelegd aan de zeekant , tasseben 



Digitized by VjOOQ IC 



239 

de Qiuü en Batavia, item Batavia en Crawang, mitsgaders van Ba- 
tavia, te landewaart, tnssen de rivier Ankee en de grote rivier tot 
by de voet van den berg Sallak, 15 nnren van de stad, ook be- 
oosten de grote rivier, tot aan de rivier Bacassy, 11 nnren van de 
stranden. 



Kegenten, de- 
peudenüen, en 
dütricten. 



Voors. Regenten zyn alle onderdanen van de Comp. 
en werden by versterf door de Hooge Indiase Rege- 
ring benoemd, wezende thans: 



Aria Soeta di Laga • • 
Depatti wira Tanoe datter 

Radeen wira Nata. . 
Ingeby Neya Jewa • 
Lient. Wangsa diepa. 
Maas Agmat. . . . 
Aria wangsa (Toessoema 
Maas Batavia . . . 
Tommagon Poerwanagara 
Ranga mangala. . . 
Depatty van Crawang 
Maas Carta Mangalla, 



over 

n 



Tangerang. 

Tjaiyoer en Jampan, de negoryen 

aan de z. zee en Tjiblagong. 
Campon Baroe. 
Ooedong Badak. 
Tjiliboet. 

Jatinagara, l^itrap, en Tjimapper. 
ITjikalong. 
Klappa NongaL 
Ijielingsie. 
Siseero. 
D'nambo. 
Tjipamikis. 



Hun gelned Deze regenten hebben , na mate datze van vermogen 

zQn , al vry souverain gebied over hare onderdanen , zo 
menze dns noemen mag; vonnissen in 't civiel by arrest, en in 't 
crimineel mede met voorkennisse van den Oonvemenr-Qeneraal, dog 
boven kettingslag laat den Gonvemenr Oeneraal de delincqnanten 
ordinair aan de collegien van justitie overgeven. 

Al hare verpligtinge bestaat eenelyk in leverantie van Cofly, 
Peper, Catoene garen, Indigo, Cnrcnma, enz., maar werden daar 
voor wel betaalt, alzo voor de Cofiy, egaal met die van gekogte 
landen, ses rds. per picol van 125 ®, of met 't overwigt van 9 voor 
134 ® komen te ontfangen, wezende de Peper mede op ses rds. 't 
picol gestelt, het Catoene garen op 45, 35, 24, 18, 10 na de zoort, 
d' Indigo op 30, 24, en 18 st. 't ®, en de Cnrcnma op nea rds. 't 



Digitized by VjOOQ IC 



Presente 
leverantien. 



240 

picol. AUe articnlen , die bnyten 't garen y eer voor privilegieii ab 
beswaamissen te agten znllen zjn, alsze met de Peper plantage e&oA 

zoo verre als met de Cofiy zullen geadvanceerd raaken , 

zQnde Anno 17|^ ingekomen. 

Indigo. !Ciueii< 
scareiL 

Van Tangerang ® 

Tjanjoer, Jampan, etc. „ 
Campon Baroe. . 
Ooedong Badak • 
TjiHboet. . . . 
Jatinagara Tjiterap 
Tjikalong . . . 
Tjielingsie . . • 
Siiseero .... 
Bnyten-Zorg . . 
Noessa Cambangan 
Dregterland. . . 



etc. 



CoSy. 


Peper. 


Catoene 
garen. 


2437 


2000 




500000 


15000 


5250 


104312 


1250 
876 




14625 


125 




97562 


5560 




15184 


4120 

1250 

280 




225250 






18000 






5000 







2550 



1562 



Samen ^ 982370^30460^5250^2550^1562 



Tebepalene 
leverantien. 



De leverantie y nu ten deelen bepaalt, en ten deelen 
niet, kan voor 't vervolg vastgestelt, en in dezer 
voegen geschikt werden. 

Coffy. 



Voor Tangerang . • . . 
„ Tjan^oer , Jampan en 
't volk aan de z. zee 
Tjiblagon . . . 
Campon Baroe. . 
Goedong Badak . 
Tjiliboet. . . . 
Tjiterap; Tjemapper 
en Jatinagara . . 
Tjikalong . . • 
Tjielingsie . • . 
Siseero .... 
2. Capitains . . 
Buyten-Zorg . • 
Dregterland. . . 
Pondok Poetjong . 
Taigong oost . . 
Noesoe Cambangan 
Diverse gekogte landen 
de Boeren . • . • 



picols 400 



4000 
400 

1300 
100 
150 



1000 

200 

200 

50 

200 

3000 
500 
500 
500 
400 
900 

1200 



■ Peper. 


Catoene 




guen. 


100 


3 


1600 


40 


100 


4 


250 


4 


40 


1 


50 




250 


4 


50 


. 2 


50 


2 


10 






« 



Indigo. 



20 
2 

} 



Te zxmm Go£^. 15000 Pep. 2500.Catg.60.Ind.90pic. 



Digitized by VjOOQIC 



241 

en ptyien. Hebbende de regenten geen reeden van klagen, indien 
men dezelve tot den vollen opbreng van 't bovenstaande , den tijd van 
seven jaaren geeft; gevolgelyk dienen ze daartoe , de Peper van jaar 
tot jaar te augmenteren , beginnende met anno 1753 van 5, tot 10, 
20, 30; en 40 pro cento, t^ens de Cofliy gerekent, en zonde een 
beqnaame prickel daartoe wezen, dat men voor de Coffy van A\ 
1752 af, een halve, en van 1758 af een rds. voor den picol minder 
betaalde, in zoo verre niet na rato Peper leveren, wezende het 
Catoene garen op een maatige qnantiteit gestelt , omdat de landen 
van Jaccatra geen abondantie van Catoen geven, wordende alleen 
tossen de pady gezaayt, meest in 't Crawangse en Tangerangse, en 
dos bnyten eygen behoef niet veel overblyvende, egter moet de 
leverantie daarvan, en van de Indigo mede geconserveert werden, 
door een zekere pcenaliteyt, al was het met betalinge van tien rds. 
boete per picol manqueerend Gaaren, en twintig per picol Indigo, 
zonder daarmede ^ter te raken van hetgeene ze bevonden werden 
te kennen leveren. 

tieadens. Behalven het voorenstaande is er nog een belasting op 
zekere landen, wegens tiendens van pady, dog anno 1749 is in dies 
plaatse beraamt geworden de leverantie tegens 20 rds. de tjajing van 
200 bossen de 24 ®. 
Tangerang contribneerd ê. Rds. 15 aan de posten 18000 bossen 



on Baroe 
Goedpng Badak 
Jatinagara 
Tjiliboet 
Buyten-Zorg 
2 Capitainsvande 

Oost en West 
2 Lientenants 
2 Vendrigs 
Sergeanten te zamen 



20 in d 


ie stad 


9000 


n 


— 




1500 


n 


— 




1400 


n 


— 




1500 


n 


— 




12000 


n 


— 




4000 


n 


— 




3000 


n 


— 




2400 


lï 


— 




1200 


n 



Te samen 54000 bossen. 



Volks servituit. Voors. landen dns , bnyten een niet naamwaar- 

pj^^^*^**^ ^S ^^® Heeredienst en 't opmaken der weegen , in 

oog^tem volle vryheit staande, konnen al vry wat produc- 

X 16 



Digitized by VjOOQ IC 



»42 

ten nitleeveren, indien de Regenten daartoe vlytig de hand leenei, 
want buy ten dat , is des lands opgezeten onvermogens iets aan te 
vatten ^ en schoon ze vrye menschen zyn , konnen ze bülyk met 
slaven ^aal geagt werden, alzo de Regenten, die van eenig to- 
mogen en wat snedig zyn, by alle dezelve geld uitzetten waarvan, 
na hare reekening, het eapitaal nooit ten vollen inkomt, ^ du 
blyven ze aan dezelve verbonden voor de simpele kost, die ze vaa 
hare arbeid hebben , alzo 't overige maar toereyken kan om de zwait 
intrest en een deel der schulden te vereffenen, en tnsschen de oegst 
tyden alweer geld of graan enz. moet opgenomen werden, tot Ter- 
groting van schuld, tegen het volgende gewas, en zo van jaar tot 
jaar, terwyl ze ondertusschen , voor hare hoofden, alle bedenkefyke 
heetediensten moeten doen, hoofdgeld van één Spaans, voor een 
huy^ezin betalen, ja zelfs van catoene garen en Indigo weynig of 
niets genieten, op pretext dat 't voor de Gomp. is, en voor de ooff|r 
en peper werden ze ook maar matig beloont , terwyl ze van de Pady 
omtrent de helft genieten, en van 'tbeestiaal niets, al veel zynde 
als ze het pluymvee, dat ze opbrengen, zelfs mogen nuttigen, of 
verkopen, om daarvoor een kleedje om 't lyf te krygen, en wat 
zout enz. voor de keuken , ierwjl de meeste vrouwen ook nu en dan 
een dobbelsteentje voor hare mans weeven , egter mag niet toegestaan 
werden dat de eene regent van de andere in 't Jaccatrase Ryk, volk 
overlokke of aanhoude ; ondertussen is 't gewas van pady of ryst ia 
de bolster, zo niet voor den Landheer , ten minsten voor den land- 
man , het wezentlykste der producten , wyl zo uy tgestrekte landes 
niet wel zouden kunnen bestaan , als ze hun leevens onderhoud in 
andere landen zouden moeten gaan zoeken, want schoon ze hunne 
producten van coffy, peper enz. met ossen of buffelkarren afbrengen, 
en dus ledig in de terugreyse faciel eenige last konnen mede nemen, 
zo kan dat egter niet verder toereyken , als tot 't zout , dat ze van 
de stranden moeten afhalen, tot hun zeer nodig gebruyk, en enige 
andere kleynigheden , gereetschappen , enz. dewyl de ossen en buffels, 
die zonder karren en uyt dé gebergtens afkomen, niet weder terog- 
keeren , zonder noodzakelykheyt , maar ten deele tot consumptie van 
Batavia , en tot dienste der benedenlanden , daar verkogt werden. 

Ieder landschaps Dog ieder der voors. landschappen hebben byzohdeie 



Digitized by VjOOQ IC 



243 

bestek, gelegent- gelegenthevt tot byzondere dingen , zo door derzelver 

beid, ciütiire, enz. 

situatie , grond , bevolktheid , als anders ; zoo heeft 

T»ng«f*og»- Tangerang j gelegen tussen de rivier Sidany, en de 

ririer Ankee, en boven tussen de Tjidang en ITjiekanikie tot aan 't 

gebergte van Sallak, zo ver 't beneden Sjampia legt en de grond 

vlak en zonder bossen en bergen is^ gelegentheid tot de culture van 

Pady, was er maar volk genoeg en een goed bestier, dog dat heeft 

lang gehaperd, en veel volk van 't Jaccatrase heeft zig neergezet 

aan de overzyde der rivier Sidany, in het Bantamse, dog nu Comp. 

strook land van 600 roeden breed; en beyvert de Aria van Tangerang 

zig weder behoorlyk, zo is er apparentie dat er wel enige terug 

konnen gebragt werden, ingevalle hy a^ude vind, dat wel facilst 

schynt te zullen vlotten als men een der hoofden met zyn volk, 

onder zekere privil^ien, overlokt, en dus niet zo dependent onder 

den Aria steld als zyne oude opgezetenen , anders zal het nodig zyn 

dat men boven de post Tangerang, bezuyden de reets vry gekogte 

landen, die tot drie uuren ver loopen, nog twee é, drie uuren hoog 

afzondert, en dit land, zonder volk van belang, by perceelen laat 

verkoopen , tot weyde voor rundvee en buffels , of ook wel tot suy- 

hnnoolens, en dan kan de Aria de rest des te beeter met zyn volk 

beheeren, nevens het stuk dat boven Sjampia legt, want schoon daar 

veel bos, gebergte en wildernis is, zo heeft men omtrent de rivieren 

nog schoone landsdouwen en zelfs zyn sommige bergen bequaam tot 

de coffjr en peperculture, wezende boven Sjampia een berg, waar 

in een soort van vogeltjes als kleene swaluwen, de berugte nesjes 

maken, dog zyn niet abundant. 

Tm geraagae Aan de overzyde van de rivier Sidany, heeft zig 

' zo uyt het Bantamse als uit het Jaccatrase veel volk 

nedergeset, staande alle onder den Aria van de Grinding, zynde de 
hoofd campon of vlek over de post Tangerang geleegen, wordende 
't getal begroot op 1000 huysgezinnen , en is dat land tot in 't ge- 
bergte in A'. 1746 ter breete of diepte van 600 roeden, aan de 
comp. g^ven, zo als dezelve het daar beneden leggende albevorens 
bezat, leevende aldaar meest naar hun welgevallen, en dat zal hen 
zo eensklaps niet te ontwennen zyn, des heeft men in A°. 1751 een 
begin makende met daarvan eenigermate na billikheid te gaudeeren , 



Digitized by VjOOQ IC 



244 

viyheid g^even om daar hout te kappen, en werd zulks reeds ge- 
daan voor drie snykermoolens , die na gewo(mte ieder daarvoor twee 
hondert ryksd. 's jaars aan de Comp. betalen, wezende hetzehe 
strook land zeer boschryk en wyders beqoaam tot Pady velden, kon- 
nende nu, dat ze aan de comp. gekomen zyn. wel opgeheven werden, 
't oud verbod van niet over de Tangerangse rivier te mogen varen; 
en nu en dan een bosch, by publique vendutie, ten voordeele der 
E. Comp., verkogt werden; hoewel het vry kappen teegen bepaalde 
recognitie, als voren gemeld, mede zo goede rente opbrengt dat de 
verkoopsprys al niet voordeeliger zal uytkomen, zo er goede toezigt 
door den Tangerangsen Commandant op gehouden werd. 

Zuydzee volkeren. De landen aan de Zuydzee, beginnende in de 

bogt van Wynkoops bergen, daar ze tegen de Bantamse wildernis 
stuyt, en strekkende tot aan de rivier Tjemanderie, die van Salak 
afkomt, en beneden Tjitarik werd genaamt, zig wyders besluytende 
tussen de regelbergen van Sallak, en de Zuydzee, A". 1711 door 
den Hoog Edele Heer * Gouverneur-Generaal Abraham van Bkbetk 
bezogt, en sedert zo ter zyner ordre als vervolgens bevolkt gewtn-den 
zynde met volkeren van Sumadang en Soekapoera, welke met hare 
regenten verschil krygende, derwaart woonplaats genoomen hebben, 
is eenige tyd beheerd geworden door de Capitain der we^r Javanen, 
dog sedert onder de R^ent van Tjai\joer gesteld, dat egter zeer 
ongeleegen is , wyl de naaste weg na Batavia valt over de ooster 
ruggen van de berg Sallak, en dus daarover in 't Campon Baroese, 
die gevolgelyk 't natuurlykst zulks bestieren kan, maar tot deze ver- 
i^ndering dient wel enig sterfgeval der Tjanjoerse of Campon Baroese 
Regenten afgewagt, zynde gemaklyk te begrypen dat de Pady, die 
daar valt, niet wel na Batavia af te brengen is, om dat zulk een 
penibelen langen weg de ongelden of 't verzuym, verre de waarde 
zoude doen surpasseeren , maar Cofiy, Peper, Catoene garmi en In- 
digo , kan het wel uytleeveren , alzo zulks af te brengen is met de 
ossen en buffels, tot welker voorteelinge dat land bequaamheeden 
heeft, egter zal den aanbreng van Pady en pluymvee, ook zeer ge- 
faciliteert werden door de ooster Slokkan of g^rave vaart van uyt 
't gebergte tot na de stad Batavia, als dezelve vaarbaar zal weeseo 
gemaakt. 



Digitized by VjOOQ IC 



24S 

Jampan. Jampan strekt van de voorn, rivier Tjitarik tot op 

de hoogte van Tjiblagon en tnssen de gebergtens Pangarango en 
Oedee, en de Znydzee; staat sedert 1715 onder Tjanjoer, en dat 
zeer natnnrlyk, alzo door die weg desselfs producten moeten afko- 
men, zynde van dezelve consideratie, omtrent hare cultnre en teeld, 
als de Znydzee volkeren, hare gebnnren, en beyde ook beqnaam tot 
de paardenteeld. 

Tjftigoer. Tjanjoer de hoofdplaats, legt even over het gebergte, 

dat de oostermg van de berg Qedee maakt, tegen het Jampanse 
aan, strekkende het district van daar noordwaards tot aan Tjiekalong , 
omtrent op de hoogte van de 45ste qnart uur paal boven Batavia, 
aan de westzyde der groote rivier; de ooster limiet is tegen het 
Tjieblagonse, omtrent noorden op, van het vlek Tjanjoer, en in 't 
westen aan de benedenzyde noord van den berg Gedee, maar in 't 
g^igte loopt het wat westwaarder, zynde hier en overal dnydelyke 
limit teekens of boomen , en dit district beqnaam tot alles , en zonde 
deze twee landen niet tot Jaccatra hebben gehoord, maar onder 
Cberibon hebben gestaan, bestiert door vooronders van de presente 
ragent 

Campon Baroe. Beweste Tjanjoer legt het landschap Campon 

Baroe in 't znyden, beginnende van de voorbergen van Pangarango, 
gen. Megamandong , en stotende in 't westen en noorden aan Tjimap- 
per, beneden de hoofdn^ory, over de 45ste wester paal, in 'toosten 
van Tjanjoer af, tot de groote rivier of dies arm Tilibong, waar 
over het Bnytenzorgse legt , wezende beqnaam van grond en andere 
gclegentheden tot de ordinaire lands producten, waarvan, en tot 
afbreng van hetgene de znydzee volkeren inzamelen , de door Campon 
Baroe gegrave slockan zeer gerieflyk zal wezen, alzo door die weg 
^ een etmaal de stad konnen bereyken, met bamboese vlotten, of 
gekapte canoos, daardoor de groote revier twee etmalen onderweg 
zyn, en vry langer als het met bn£felskarren moet afkomen, dat 
egter, by gebrek van vlotten of onvaarbaarheid der grote rivier, in 
^e drooge tyd, ook geschied. 

GoedoDgBadak. Goedong Bodok is een kleen r^ntschapje, tnssen 



Digitized by VjOOQ IC 



246 

Tjiliboet. de groote rivier eu de Sidang, tussen de 50^ en 

47"^ paal, en in qnade handen van een Inye regent, dog al wu 
liet anders, zo zgn de stnkken Ooedong Badak en Tjiliboet, dat daar 
beneden legt, tusschen de groote rivier en de rivier Ankee, tot aan 
de 43"'" paal, en een goede regent heeft, te wel gelegen, tassen de 
vry gekogte landen, om onder regenten te blyven, die de c<»np. in 
't generaal niets naamwaardigs opbrengen, en dus beeter byp^xseelm 
te verkopen, gevende de regenten een deel of eenige preferentie, mits 
als dan ook, zo van hier, als al hetgeen by perceelen verkogt w^, 
ophonde, de van daar verpligte leverantie van Peper, Chiren, en 
Indigo, en zulks vrywillig blyft. 

T^imapper. Tjimapper ^ legt tussen Campou Baroe, en Tjanjoer, 

Tjitor&p. 

van omtrent de 60*^ tot de 45*^ paal met een smalle 
strook, lopende de Tjikias door hetzelve, bequaam genoeg tot de 
culture, maar gebreckig van volk, dog Tjiterap, op de hoogte van 
de 44*^ paal, daar beoosten leggende en onder dezelve Regent, kan 
dit gebrek eenigsints vervullen. 

TQieblagong. Tjieblogong legt beoosten Tjantjoer van het gebergte 

nederwaard, strekkende langs de rivier Tjieblagon, tot op de hoogte 
van de 52"*" drie hondert roeds paal , boven Batavia , is wat afge- 
legen, en daarom niet quaat, dat sedert 1747 ender Tjanjoer staat , 
dog zoude op zig zelve ook een goed land uytmaken: dit en Tjie- 
kalong moet, ten tyde dat Jaceatra eyge koningen had, meer bene- 
denwaards gestrekt hebben geweest, onder de van Gheribon depen- 
dente Regenten. 

ijiekalong. Bezyden Tjimapper legt Tjiekabng beneden Tjan- 

joer, op de hoogte van Buytenzorg, zynde slegt bevolkt, dog na 
rato meer dan andere peper uytleverende. 

Klappa Nongal. Klappa ^ongol , legt daar beneden , naast Tjite- 

rap, op de hoogte van de 40"'' paal, heeft een vogelen berg, welker 
nestjes de meeste, dog geringe inkomsten van dat district zQn. 

T^ielingzie. Tjielingzie , legt daar beneden , beoosten de rivier Ba- 

cassie, en is een bequaam district, om by perceelen verkogt te w^en. 



Digitized by VjOOQIC 



247 

S««K>- Siseero legt beneden Ijiekalong, en mogt wel verkogt 

werden, 

TJiqjtminkis. Tjiepaminkis legt nog lager of ook westlyker, op 

de hoogte van de 46*^ paal, wat beooeten Tjielingzie. 

Nambo. Nambo legt daar beooeten aan de rivier Tjiebet, ten 

dealen woest, en om de verafgelegentheid aan Crawang gelaten, 
anders beqnaam land ter culture. 

Jatmagara. Laastelyk komt Jatinagara, bezuyden de post Mr. 

Comelis, aan de Sontar, op de hoogte van de S»" paal, wel bevolkt, 
en zeer beqnaam om publicq verkogt of tegen de waarde aan Maas 
Achmet, tegenswoordig Regent, gelaten te worden, als rondsom 
tnsscn vry gekogte landen en naby de stad Batavia gel^n. 

èawlTe ver. De voors, regentschappen werden g^st te kunnen 

dere produeten. , . . , 

uytleeveren, jaarlyks: 

bossen pady. randvee. boffels. hoenders. 

Tangerang 200000 — _ — 

Tjanjoer, etc 750000 200 1100 100000 

Cimpon Baroe 100000 — 100 1000 

Goedong Badak 20000 _ _ _ 

Tjiliboet 20000 — — — 

Jatinagara, etc 120000 10 300 1000 

Tjikatong 40000 20 150 500 

Tjidingsie 110000 — 100 1000 

Tjiepamikis 40000 10 150 500 

te samen 1400000 240 1900 104000 

Gissende dat van de pady, pas een derde afgebragt werd na Ba- 
tavia: en dewyl Batavias behoef geschat werd op 200000 bossen, 
moet de rest uyt dit derde tot ryst gestampt, in de stad en voor- 
steden verkogt werden. 

Het rundvee en de buffels konnen , met hetgeene de Preangerlanden 
ge?en, qualyk toereyken tot Batavias consumtie, zulks noodzakelyk 
is te verbieden, geen wyfjesbeesten te slagten, die nog werpen 
bnmen en daarop stipt te doen letten, en dewyl de stoeteryen van 
geen naam zyn, daartoe paarden van buyten te ontbieden, om 



Digitized by VjOOQ IC 



248 

nieuwe aan te leggen, werdende 't gebrek van ryst, en plnymvee, 
van Java gesuppleerd; ook groejrt er tabak in 't Tjanjoerse, mur 
werd de Chineese en Javase in veel groter quantiteyt te Batavia a 
ook d' eerste in 't land gesleten. 

I^den onder De officieren der ooster- en wester- Javanen, hebben 

mede diverse stukken lands onder zig; appar^t zyn 
dezelve in den beginne onder de naam van Capitains, Lieutenants, 
Vendrigs en Sergeants gestelt, om dusdanig de hier en daar gezeten 
Javanen, onder eenig bestier te brengen, wyl men wil dat met Ba- 
tavias verovering alleen de regentschappen van Jampan, Tj^U^^j 
Tjiblagon en Tjikalong, in wezen waren, en de rest ontvolkt was, 
door de vervoer na 't Bantamse, dus zullen de verdere landen en 
ingezetenen eerst apparent verdeeld zyn in tweën, die beoosten de 
Bataviase groote rivier onder de ooster-Capitaln enz. en die bemesten 
onder de wester-Capitain enz. en in 't vervolg van tyd daar van af- 
gescheurd, de kleene regentschappen, beneden voors. vier groote te 
vinden, nevens alle de leen en verkogte landen, dewelke sncoesdTe 
haare eygenaars gekregen hebben. 

Diatricten. De Capitcyn van de oost-Soutawangsa heeft, nevens 

de Lieutenants en Vendrigs, zyn land leggen beoosten de grote 
rivier, van 't Campon Baroese af, tot by Mr. Comelis, ook onder 
zig 't land Baccassy, en de wester-Capitain Bakti, nevens zyne 
officiers over de rivier Ankee of bewesten dezelve. 

dependentiën. Dezelve werden, hoewel meest by successie, doOT 

^°^^- de Hooge Regeering aangesteld, en dependeeren direct 

van dezelve, woonende omtrent de stad, en houden daardoor veel 
volk van 't land, die anders apparent tot de landbouw de handen 
zoude moeten uytsteeken, en schoon a'. 1656 al generale uytzettinge 
gedaan zyn, schynt 't weder te vereyschen een algemeene te doen, 
en niet alleen dese Capitains, maar ook alle de andere oosterse na- 
tien , waarvan reets den Balyse Capiteyn Abdul Latip het land Gan- 
daria boven Grogol, Balys Capiteyn Tjekra Jaja 't land Patojo by 
Tannaibang, Maccasaarse Capiteyn 't land Tjondet, boven Mr. Cor- 
nelis, en de Balys Capiteyn Goesti Badoele een land aan de Moker- 
vaart bezitten, door *t toevoegen van landen, occasie te geeven, de 



Digitized by VjOOQ IC 



249 

culture te vermeerderen , want volgens brief van a'. 1743 na Neder- 
land, toen nog pas een vierde van Jaccatra's gebied bearbeid wierd, 
en schoon sedert veel verbetert door de gegeven exempelen der prin- 
cipale, egter nog veel braak legt. 

Genot en ser- Hun gebied over 't volk, dat onder hen sorteert, 

Stoten. . 1. . ^ , , , , 

IS byna m dezelve graad als van de regenten, zo 
als voorwaarts nevens de tiendens vermeld staat , en zo ook officieren 
en onderhoorige met haar ^aal in servituten, dog omtrent de cnl- 
ture en eofl^ leverantie zyn ze eguaal met andere particulieren. 

Leen en vrye De leen en verkogte landen, voorwaarts, in 't 

linden. 

generaal aangeroerd, geleegen tussen de rivier Ankee 
en Baccassj, tot 12 k 15 uuren boven Batavia, en aan de zeekant 
van de Qual of Tangerangse rivier tot aan de rivier Baccassy, be- 
slaan met den anderen omtrent 200000 morgen. 

üiw waarde tegen De bovenlanden zyn wel de vrugtbaarste, maar 

den anderen. 

de verre afgelegentheid van stad en zee maakt 
uitgegeven in leen. ° ^^ 

Mntaxccring. ^®^ afvoer kostelyk, moeyelyk, en ten deele on- 

boeren perken, moogelyk; waardoor het dan bykomt, dat de 

Presente waarde. landen binnen een uur van de stad , tien tegen 
een in waarde staan, met die ses uuren ver leggen, en wel vyftig 
tegen een met de hoogste vrye landen, de nadere aan de stad zo 
veel verschillende dat daar op geen comparatie te maken is, dat ge- 
makkelyk te begrypen is, uyt voorzegt aangetoont ongemaklyk 
transport, en dat het nog maar weynig jaren is, dat men van de 
bovenlanden eenig idee of geringe kennisse verkreegen heeft , wezende 
zelÜB de meeste, voor niet, in leen we^egeven, die nu niet wel te 
hernemen zoude zyn , maar wel aangetaxeert konnen werden , ook 
zyn andere voor geringe diensten aan de Inlandse hoofden in eygen- 
dom gelaaten, dog 't middelstuk, bewesten en langs de grote rivier, 
18 meest, by aantaxeering , den een en ander particulier in eygendom 
gegeven, waaronder veele kort voor en in den aanveng dezer eeuw, 
die 10 uuren ver Uigen tegen h \y ij iüj ^ ^ ^ uuren verre k 1, 
iï 1) il U i> ^^ 1 ^^r 0^ 2 van de stad tot 3, 2, 14^, 1, f en 
I rds. het morgen, geschiedende deze taxatie door Heemraden, maar 
moet daartoe de ordre van de Hooge Regering afdaalen. Sedert zyn 



Digitized by VjOOQ IC 



250 

er nog na en dan eenige landen nytgegeven, maar van geen gioot 
belang , doordien de naaste bezet waren , en de afgelegene niet ge- 
zogt wierden, en daarom heeft men van de laatste, twintig perceden 
in 'tTangerangse, een in d'. Nambo, ses in 'tTjanjoerse, en twee in 
het Somadangse afgezondert, voor de europeese boeren, die zedert 
1743 uyt Ned^land aangekoomen zyn , en nog verwagt worden , of 
ook alhier uyt den dienst mogen gelargeert werden; egter dient aan- 
gemerkt, dat de waarde der landen met den tyd gereesen is, in 
diervoc^en, dat een morgen land, boven een nnr van de stad, thans 
mag geschat worden op vier ryksdaaldere, bosch en boomgaart apart, 
bevestigende de bevinding , dat zulks voor een raisonable prys mag 
geagt werden, alzoo, na 't genomen beslnyt op den 5^ febmary 
dezes jaars, om de morgen t^en 5 rds. 'sjaars in huur te geven, 
niemand oj^edaagd is, om eenig perceel te vragen. 

Land eygeuaare. De land eygenaars in het generaal, zyn allerly 

slag van menschen, europeesen, zoowel Comp. dienaren, als burgers, 
inlanders van aUe natiën, zowel naturellen, of Javanen, als moeren, 
malyers, balyers, en andere indianen, zonder ond^scheid; de eerste 
behandelen ze het beste, 't zy dat den Inlander, door zyn gewoone 
traagheid of onvermogen, te kort schiet, en 't is een heilzame politie 
geweest , dat van den beginne aan , de grooste van den lande zig 
niet geschaamt, nog de moeyte gespaart hebben, daaraan de handen 
te slaan, want buytendien zoude den landbouw alhier, die nu nog 
in zyn groey is, byna van geen belang geweest zyn. 

regtyerkryging. De land eygenaars werden zulks, by eerste nyt- 

gave of koop , by acte , voor Scheepenen te Batavia te passeeren by 
Welke gelegentheid den Landheer, dat is de Comp. den 20"*" penning 
geniet. Dog hier van is, buyten de eerste verkoper, ook vry de 
overschryvinge van man op vrouw, en as- en descendenten, dat 
egter wel eenige verandering lyden kan. 

naainen en afdeelingen. Ieder land heeft een cygen naam , maar men 
heeft versuymt daarvan aanteekening te houden by kaarten of erf- 
boeken, schoon in de eerste tyd alles afgedeeld geworden is bybk)cken, 
na letters, met nommers voor ieder land, zodat ten uytersten nood- 



Digitized by V^OOQ IC 



251 

zakelyk geworden \s , nette kaarten te formeeren , en daarvan correcte 
erfboeken te honden by Heemraaden, waarin ider land eene zyde 
beslaat , qiet snbecriptie telkens van verpandinge , of verkoopinge met 
de naam en som er by, te meer omdat h^ seker is er veele landen 
onder inlanders, van den een op den ander overgegaan, zonder wettig 
transport y of betaaling van de geldigheid , 't welke dan met een 
viervoudige betaaling, voor den volgtyd zonde konnen geboet werden. 

Privilegicn. Onder de privilegiën, aan vrye landen verleend, mag 

men principaal reekenen het houden van weekmarkten, waarvan ook 

sommige Regenten gaadeeren; in en over 't gebergte hebben ze 

dezelve ongevraagt, en zonder dat er notitie van genoiden werd; de 

naaste aan de stad op 1 & 2 nuren zyn op Tjielinijing aan de Maronde, 

Weltevreden en Mr. Comelis aan de groot rivier , Tanna-aban , aan de 

Crocot) en zonde er nog een konnen dienstig zyn omtrent de rivier 

Ankee , indien die van halfweege aan de Mokervaart quam te vervallen , 

wdke nn in dies steede dienen moet, dog niet gelegen legt; deze 

markten komen op dingsdag, maandag, donderdag en satnrdag, met 

byvoeging van kleene markten te Weltevreden en Tanna-aban, op 

viydag en woensdag, komende die aan de Mokervaart, genaamt 

Einsjewi, op donderdag, dat onder andere niet wel voegt, en beter 

op woensdag konde gebonden werden : verder af l^gen er ö & 7 uuren 

ver op Baccassy van den Capitain van de oost, of op 't land Ealy 

Waringi dat gedecideert dient, op Tanjong boven Mr. Comelis, op 

Dregterland, op Lobak Poeloes en Tangerang, waarvan die van 

Tanjong of die van Dregterland van weynig nut is, als te digt by 

den anderen, en zulks, zo zonder schade der bezitters mogelyk is, 

wel een van beyde mogen ingetrokken werden, de dagen vallen op 

B&turdag, of woensdag, woensdag, dingsdag, vrydag, en dingsdag, 

de eerste behoorde te wezen op maandag; verder opwaard tot 13 

nnien ver leggen, beoosten en be westen de grote rivier, de passers 

Tjielingzie, op dingsdag, en Buytenzorg op dingsdag en satnrdag, 

en daar meede is 't zeer wel te stellen , zo dat 't verleenen van pri- 

^egie aan andere maar tot algemeen nadeel en verwarringe in den 

afbr^ zoude strekken, gelyk thans de eygenwilkeurige heffinge 

^an geregtigheyd, waarvan de bepaling over aUe dient egaal te 

wezen, voor eeu buffels kar, met goederen ter markt te koop ko- 



Digitized by VjOOQ IC 



252 

mende, en anders niet sty. 2 

voor een dragt * — ^ i \ 

voor een amfioen kraamtje ' 1 

item lywaat, ryst, zuykei'en toebak, andere diverse 
goederen, ieder kraamtje * — i 

Het zont mag door den passerhonder verkogt werden, na 's landi 
gewoonte; de tap, 't slagten van 't vee^ top, en hanespel moetoi, 
die beneden Mr. Comelis leggen, van de pagters pagten, of dolden 
dat die daar volk stellen, dog de verder afgelegene mogen daarvan 
niets heffen, nog heffen laaten, en mag vooral niemand van passee- 
rende karren, dragten of praanwen, iets 't geringste vorderen, 't zy 
Comps. posten , of passers , schnt-boomen , enz. , alles nevens 't on- 
wettig honden van passers, op poene van 100 rds. 's maands, of 
telken reyse dat sig daarin misgrypen, al was het voors. hefien 
geschied op passerdagen, en zal daar in fungeeren den Landdrost, 
en Oecommitteerde tot de zaaken van den inlander , tot dat er andere 
schikkinge op 'tlandgeregt gemaakt werd. 

Onder de privilegiën zonde men ook ter goedkeuring door de heeren 
Meesters konnen voordragen , om aan de principaalste vrye stnkken, 
als Tjielingsing aan de Maronde, Vredestein, Soekapoera, Poeloga- 
don, Weltevreede, Tanna-aban, Soetendaal, Stmyswyk, Materroan, 
Tjelemba, oost Tanjong, Dregterland, Noessa Cambangan, Buyten- 
zorg, Cadanwang aan de Mokervaart, Binkelenberg, Tagalagos, 
Tanjongpriok, Salapadjang vereend met wester Cadanwang, nevens 
den titnl, en ook bnytendien aan die 20000 rds. aan landen bezitten, 
met de titnl van hoofdingelanden, te accrocheeren het eligibel zyn 
tot Heemraden, zo ver die ingelanden van enropeesen bloede zyn, 
om daaruyt gekooren te werden op hun verzoek, dat op vier kon 
bepaalt ; ook Landraden , als men die zal aanstellen ; voorts 't regt, 
dat niemand op haar land mogte komen jagen, vissen etc.; het ver- 
kiesen van inlandse leermeesters, nyt de in dienst zynde, voorde 
geene die schooien opgeregt hebben, die ook tegens de sin derzelve 
leermeesters niet zoude mogen verplaast werden, schoon met verbe- 
teringe; 't employ der liefdegiften tot gestigten, of voor arme we- 
duwen en weesen daar ter plaatse; 't verkiesen van inlandse seiige- 
anten en ofBciers van de oost, uyt de ooster heerlykheden, en zoo 



Digitized by VjOOQ IC 



353 

ook van de west nyt de wester, tot 1 lientenant^ 2 vendrigs, en 
4 sergeanten, voor de oost, en zoo veel voor de west; dog indien 
die goederen gedeelt wierden, en geen stuk tot boven de helft over- 
bleef, behoorde die privilegiën te vervallen* 

opgezeetenen. De opgezeetenen zyn doorgaans de Javanen , welke 

Chineeseo. ^^ >|. j^^^ waren by den nytgüfte, sommige voegen 

er by slaven en ook werkvolk, dat ze op Java laaten hnoren, ook 
zyn er op sommige landen chineesen als pagters en landbouwers, 
ook tot werkvolk aan de znykermolens , en in de arak branderyen 
tot ambagtslny, spetiaal smits, en ook neeringdoende; en die alle 
zyn tot bevordering van den landbouw al b,\ 1669 van 't hoofdgeld 
gdibereert : de Javanen pretenderen vry te wezen , en te mogen gaan 
en blyven waar ze willen, dat egter zo niet behoord, ten minste 
niet wanneer ze geen gebrek aan levensmiddelen hebben, inzonder- 
heid dient verboden 't ronzelen door andere, onder poene van terug- 
gave, en verlies van H op hand gegeven geld, hoewel lietzelve 
weynig plaats heeft, wanneer men door eenige extra uytgiften, de 
ODbequaame landen bequaam maakt, want daar padyland is, man- 
qaeert geen volk, zelvs van de bygelegene plaatsen, die in zulken 
geval en in de zaay en oegsttyd zig willig laaten hunren, dog het 
werkvolk van Java blyft wel een jaar , en de chineesen tot dat ze 
wit vergadert hebben, om negotiantjes te werden, moetende dezer 
inwoning niet g'agt werden te stryden , met 't verbod tegen 't opgaan 
der chineesen etc., zonder permissiebrieQe , boven de forten Antjol, 
Mr. Comelis, Ankee en Tangerang, en 't houden van warongs, of 
kramen, en herbergen, wyl dit alleen ziet op 't irregulier swerven 
derzelve, dat quaad doen kan, daarentegen zyn de vaste inwoonders 
by de Ingelanden bekend, en mogen met desselfs permissie van en 
na de stad gaan, dog niet elders ; ook zo wel de javase als chineese 
mandoor, mitsgaders de drie eerste op de zuykermoolens, met zoda- 
nige pennissiebrieiÖ^7 schietgeweer houden, en zyn dezelve zo wel 
als de Officieren en Regenten gehouden, de swervers op te vatten, 
en aftezenden aan den Gecommitteerde tot den inlander, die ook geen 
permissiebrieQes verleenen mag, om te gaan boven Campon Baroe, 
Tanjongpoera en Sjampia; en schoon het gewis is, dat de listige 
chineesen de Javanen doorgaans bedriegen en arm houden, is 't 



Digitized by VjOOQ IC 



daarom geen schadelyk landvolk, dewyl het gemeen minder werkt, 
na ze meerder winnen, en weder meerder werken na ze minde 
winnen, en daarom zelfs in Holland de eet- en drinkwaren zo zwaar 
belast, en de fabriqnen verligt zyn, moetende de Javanen de koë 
en een kleetje hebben, met wat amfioen toe, en dat, gecargeerd na 
't gewoon bedrog der chinezen, die haar altyd in den debet wetea 
te honden, met den arbeid verdienen; werken ze nn meerder zo werd ; 
de ryst goedkoop, en werd de ryst goedkoop zo hebben ze zo veel 
meer van 'noden om het benodigde of hun schnld te .betalen , en dns 
dienen ze nog al vlytiger te werken, en werd den oogst wyden 
ryker, en de prys civilder; zo dat de colonie kragtig wint zo wel 
in de pryzen , als door minder invoer te benodigen , schoon 't arme 
javaantje schynd te verliezen , of eygendlyk de handen meer nyt de 
mouw moet steken. 

inkomaten van De inkomsten der Suykejmolens , reeds by apart 

^,, * papier in January verhandeld, komt nog als een 

deryen. principaal articul in 't oog; de Arakbranderyen die 

er tans ten getalle van 17 zyn, nietjegenstaande Heemraden onder 
anderen a\ 1715 door de Regering gelast zyn, de toen brandende 
18 stuks, tot op 10 i 12 te brengen, by vertrek van de chinezen 
na China, en afsterven der eygenaaren, wiens erven niet behoeftig 
waren, en niet toe te staan, dat andere op oude permissie eenige 
meerder aanleyden, dog welke ordre beswaarlyk uyttevoeren, en ook, 
sedert de chineese revolte , door de Regeering selfs overtreeden zynde, 
dienen er nu andere middelen te werk gestelt, om 't bedoelt nnt 
oogmerk te bereyken, want anders eikanderen bederven, en dooreen 
gedeelte van 't jaar stil te staan, agteruytraaken , dewyl dezelve, zo 
ten opzigte van 't tyfferen der toeak of clappus boomen , 't in dienst 
houden van 't werkvolk, houtkap, de indroging der arak zelve, en 
veel andere dingen meer, als dan in ongelegentheyd raken, dat de 
geringe winsten, die door aanhoudent werken anders nog soet oplo- 
pen, niet konnen veelen, derhalven is 't seeker, dat de Regeering 
met haare autoriteyt dient te beslissen, dat ze onder den and^en 
niet ligt zullen eens worden, op dat dit nut product niet in verval 
gerake, en tot andere natiën overga, 't welk zo wel als van de zny- 
kermoolens, in dies beschryvinge aangeroerd, seer betragt werd; 



Digitized by VjOOQ IC 



dienende daarentegen deze twee hoofd articnlen, als fabriqnen dezer 
colonie, niet beswaard, boven den tegen woordigen last, maar hnn 
alle hnlpe toegebragt , zo in 't branden als verkopen , en dezenthalven 
ook zorge gedragen voor de conservatie van de welgelegene hout- 
bossen, alzo ieder brandery 'smaands mym 35 roeden van 80 voeten 
qnadraad verslind, en dat geen andere sterken drank stooken. 

bepaaling. Ieder brandery levert 'smaands mym 50 leggers, en 

dus in 10 bequaame brandmaanden 500 leggers arak nyt, zo dat 
de consnmtie van India, gerekent wordende op 4000 k 5000 leggers, 
zonde konnen bezorgt werden door twaalf branderyen , op welk getal 
het fEu^ilst zonde konnen gebragt werden^ wanneer men by den ver- 
koop, 'tprivil^e van eene, voor die een of wel meerder branderyen 
hadde, voor ingetrokken hielde, en by sterfgeval van gelyke, tot 
dat op het bepaalde getal daalden, mits de overblyvende verpligt 
waren voor ieder brandery, die ingetrokken wierd, twee dnyzentrds. 
te betaalen, over alle in gelyke deelen verdeelt, op poene voor die 
hnnne portie weygeren, van zelfs daarvan te vervallen, onder voors. 
uytkeering. 

d« coffy. In de coffy hebben sommige hinden portie, gelyk 

^^ P«P«f- hier voor aangeteekent, willende niet aarden in de 
pady 

heete benedenlanden , de comp. betaalt voor ieder 
picol van 125 en 9 p(mt overwigt, ses rds. waar van den landheer 
een geniet, en de rest voor den landman blyft, of voor degeene, die 
daar op geit geschoten hebben, en daarvan zo veel voordeel genieten, 
dat men het woeker zonde moeten noemen , zo de risico het niet wat 
regtvaardigde, dog moet die vmgt des niet tegenstaande, door den 
landman zelve aan de comp. die daar in exclnsief handelt, gelevert 
werden, wyl den afbreng door andere, en 't schieten van penningen 
tot dies inkoop, al in a**. 1723 verboden is, en a'. 1747 by ver- 
nienwing, zo omtrent de coffy als de peper, die egter in de gekogte 
landen weynig voortgekweekt werd , zowel omdat in de benedenlanden 
niet aard, als dat daar niet vry zonde konnen blyven voor slnyk- 
handelaars, daarentegen geven dezelve ryke pady oogsten, die zeer 
Tenneerderen door de gegrave waterleydingen nyt 't gebei^gte, waarvan 
den eygenaar des lands boven in 't land, een tiende, dog omtrent 



Digitized by VjOOQ IC 



256 

de stad wel een vierde geniet, werdende de gantsche oogst der be- 
nedenlanden, zo onder de capitainen als leen en verkogte landen 
voor ordinair gewasch begroot op een miliioen bossen pady van 21 
pond ieder, het meest nyt sawa velden, of beploegde perken die men 
me^ water voorsien kan , en wyders van tiparvelden of geploegde 
hoge landen , in de regentyd , wezende 't maken van gaga , dat is 't 
zayen van pady , in afgebrande bossen , en 't maaken van tipar io 
afgehakte bossen, tot ses nuren voorby Bacassy, en tien nuren boven 
de stad verbooden, om niet destitut van hout te geraken in de 
benedenlanden. 

rundvee. De landen , die door haar hoogte gebrek van water 

^hebben of anders onbeqoaam zyn tot 't padygewas , komen seer wel 
te pas voor 't rundvee , dat voortgeteeld , nyt die van de west van 
India ovei^ebragt zyn , in tamelyke quantiteyt voorhanden is , werd^de 
rondsom begroot op 10000 beesten , die ten deele dienen tot de slag- 
teryen , en meerendeels tot melk en boter , gevende 100 beesten , als 
men rekent op 20 die melk geven , daags 10 kan of 1 pond boter; 
en dient zorge gedragen , dat geen wyf jes , die nog bequaam ter 
voortteeling zyn, geslagt werden. 

verkens etc. Verkens hoeden de chineesen in redelyke abondantle, 
en de Javanen houden doorgaans cabriten , maar schapen aarden niet 
wel , van pluymvee sonde men sober voorsien wezen , zo Java en 
Bantam ons niet assisteerde , wyl de Javanen wel tot haar comsumtie 
van alles hebben , maar ook niet veel meer , en na rato nog meer 
eyeren als vee te markt brengen, en vis komt weynig uit de rivieren. 

vrugten en groente. Boomvrugten zyn er in redelyke abondantie in 
de boomgaarden, op de eyge landen successive aangelegt, groente 
manqueert mede niet , alzo de chineesen regte warmoeseniers zyn , 
en daartoe veele thuynen rondom de stad bearbeyden, ook leveren 
de boeren veelerley slag, onder andere zo veel witte boonen, dat de 
comp. al een enkeld last gekregen heeft tegens 80 rds. 

indigo. De benedenlanden geven ook indigo , dog de chineesen 

laten dezelve niet droogen , maar werd nat tot de bUuwververyen 
gebmykt, of zodanig na Chin^ vervoerd, kostende 3 & 4 rds. 'tpicol 



Digitized by VjOOQ IC 



%1 

oly. Oly levert 't land ^ weynig uyt, dat ze in 't land duurder 
is als in de stad^ die daarvan ter zee uyt de oost voorsien werd, de 
meeste komt nog van ca^jang tanna , die weeldrig omtrent de rivier 
Passangrahan groeyt , zodat hét een wenschelyke zaake zoude wezen , 
indien men groote quantityt calappus-boomen, die de beste oly geven , 
en buyten des, tot toeak voor bak- en branderyen, item azyn, zeer 
nodig zyn, konde aangeplant krygen by de campongs, daar ze alleen 
konnen opneemen, omdat veel oppassens en bewakens vereyssen. 

steencn en panaen. Steeneu en pannen werden rondom de stad ge- 

vormt en gebakken in goede zoorten, en zoveel men behoeft, ook 
kalk van uyt zee gehaalde kraalsteenen, alles ten redelyke pryse van 
4 rds. en 10 rds. per mille, en 8 stv. de maat kalk. 

l»«f«n. De boeren, die met of zonder fitmilien uyt Nederland 

komen, om hier tot den landbouw geëmployeerd te werden, zyn door 
de Hoeren Meesters geaccordeerd een stuk van 100 morgen bequaam 
land , en een hondert ryksdaalders 's jaars , geduurende vyf jaaren , 
zo zy 't bevonden werden waardig te zyn, en zo niet, door de ver- 
strekking by payen minder gevaar van banqueroeten te lopen , waar 
es t^en ze weeder, na het agste jaar, vyftig ryksdaalders 's jaars 
moeten rembourseeren en opbrengen. 

Ten dien eynde zyn boven Tangerang, tussen de rivier Sidany en 
Ankee tien stukken afgestooken, welke weder in 't midden gedeelt 
zyn, en dus 20 uytmaken, wezende c". c*. 150 morgen yder, waar- 
van de meeste bezet zyn, zo door dito boeren als uyt den dienst 
gelatene, en nu ontrent sommige, de tyd van weder uytkeringe ver- 
scheenen is; zo is 'er ook een peceel in d'Nambo afgegeeven, en 
twee in 't Sumadangze , mitsgaders ses gemeene dienaren als boeren 
geplaatst by 't warme bad, beneden den blauwen berg, maar dezelve 
hebben nog maar kleyne stukken land bequaam gemaakt, en zyn te 
^^ompen plaats geweezen, egter willen ze nu niet opbreeken na 
ruymer velden, die bequaam zyn om uyt te breyden, dat haar door 
't gebergte belet werd 

uTüT^*^^*' en D^eene die als boeren uyt Nederland komen op voors. 
conditien, moeten daar ook van gaudeeren, zo lang 
X 17 



Digitized by VjOOQ IC 



2&8 

2e eenigzints reekening konnen doen van 't nut employ ran hetnr- 
strekte , en langer niet , en ontrent degeene die uyt de soldatea ë 
andere gemeenen hier tot den landbonw geschikt werden , zonde na 
beter doen ze in den dienst te laten tot ze zelfs om (Hitslag ver- 
zoeken , en perceelen te geven van 100 roeden breed, en 150 lug, 
om daarvoor na vry bezit van rnym een jaar , nadat 't valt , tot 
nltimo december toe , vervolgens telkens nltimo december te betaaln 
tien rds. 's jaars , en de gereetschappen op derzelver soldyreekemog 
te belasten, nevens genot van vyilig rds. 's jaars, gedurende twee 
jaren tot een woning, buffels, enz., om dus na vyf jaaren betalens 
vry te werden, en na vereffening van hun schuld, 't land te konnei 
koopen voor hondert rds. , waartoe haar plaatsen dien^i gewez^ te 
werden beneden 't gebergte, en voor 't eerst bekwaam zoude wesei 
de wederzyde van 't gegraave oost-canaal , van de grote riviCT af te 
beginnen en waarover een boekhouder tot schout konde gesteld w^da, 
om ook 's jaars van die landbouw opneem te doen , nevens v^to 
ordres indertyd , dog waarvan de zig in débauche verlopende of on- 
handelbare al ten eersten weder tot haar vorige dienst moesten ge- 
stelt worden , en dus zoude men nüsschien met'ertyd goed landsvolk 
krygen, en de colonie verryken met menschen, die in tyd van nood 
een deel haarer sterkte zoude konnen uytmaken ; en om haar niet 
veel meester over 't geit te laten, dat haar niet past en om 't welke 
den Javaan dezelve alligt vermoorden , zo zoude over 't geene ze af- 
voeren , den boekhouder 't bestier konnen hebben , met 't zelve aai 
's comps. pakhuyzen en den bazaar-meester , of een ander vast maa 
te addresseeren , en 't geit secuur op te laaten voeren, mitsgaden 
onder zig te houden tot dat de boeren 't tot uytgaven benodigden. 

culture. De culture zoude moeten bestaan in coffy tot tienpicols 
ieder perk; pady en andere granen, vrugten, groente, catoen, indigo, 
en olyboomen, item gepermitteerd 't houden van allerhande vee, 
mits in hun eyge perken te weyden. 



scnrituiender De Ingelanden te gader, zyn verpligt te penmt- 

Ingelftuden. 

teeren 'sheeren we^en, aangeleyd of nog aan te 
leggen, ook langs de rivieren, hoewel hiervan weynig gebrayk ge- 
maakt werd; moeten de wegen ook effen houden, en over waterlopen 



Digitized by VjOOQ IC 



269 

bruggen leggen, zo ver de calappnsboomen daartoe toerekende zyn, 
een ieder Toor of in zyn eygen land, maar nieuwe wegen door te 
kappen y en bruggen over wateren of rivieren van belang te l^gen , 
moeten Heemraden bekostigen, zo ver 't eerste niet door de tot 
'sheeren dienst verpligte landregenten kan geschieden. 

huarlandcn. Nog zyn er eenigo buurlanden , welke heemraden , 

volgens ordre der Regeering, van den 5'*^february 1741 denlaatsten 
dag van 't jaar , by huurtyds uyteynde , weder pnblicq opveylen , 
maar dewyl sommige houtbosschen hebben, welke door huurders eer- 
lange staan gemineert te raken, zo is 't dienstig, dezelve publicq 
aan de meestbiedende te verkoopen , indien ze tienmaal de huur 
haaien koniien, anders kan men ze nog eens verhnuren, onder 't 
houden van goede toezigt opdat de bossen geconserveert blyven, ten 
dien eynde bedingende 't afkappen 3 voet boven den grond. 

Toor twintig day- Dog dient den gantzen verkoop, daaronder be- 

Terkopeó. grepen de landen zonder eygenaars, welke men 

re^ bezig is op te speuren en te gelde te maken , zo matig geschikt 
te werden , dat de landen daardoor niet in haare waarde koomen te ' 
daalen, en kon 'sjaars geschieden tot een som van twintig dnyzent 
rybdaalders. 

Dit begin afgehandelt hebbende, presenteer ik thans, opdat nog 
voor 't n3rteynde van 't jaar, de nodige, besluyten, daarover zonde 
kennen genoomen werden, moetende my voor 't verdere vergenoegen 
met de hoope van anno aanstaande het vervolg te voltooyen. 

Balaviaj den Isten December, Anno 1751. 

(was geteekend) J. Mossbl. 

NB. De besluyten, hier over in Rade 
van India genomen , zyn te vinden 
by de Bataviase Resolutien van 
den 4", 5» en 7" February, 1752. 



Digitized by VjOOQ IC 



260 

XLV. Aanmerkingen over de Jaccatrase en PreangeiianJa 
tot een vervolg van het in december 1751 overgekgi 
schriftnnr. (vervolg.) 

Myne gednurig zig herhalende indispositie het ordinaire werk 
tiger makende, en daardoor myn bny ten staat gestelt hebbende , 
naa myn beloften eerder te presenteren, is ook de reeden dat 
inne soo breet niet wyden kan als anders wel voornemens was, 
kende c^er beeter 't onvoltooyde gebrekkig, als in het geheel 
te vertoonen. 

De Preangerlanden a^ 1677 en sedert aen de Comp. gekomen, j 
leegen tnsschen de rivier van Crawang en soo zuydwaarts, en 
rivier Lossary, en soomede zuydwaarts, tot aan de rivier Donan 
't meer Sangaranakan , zyn ten opsigte harer beheering verdeelt ondtf 
Batavia en de Cheribonse residentie, van welke eerste, meest in di 
handelen zal, wesende te lande. 

Bandong. . • met 1045 huysgezinnen. 
Prakamontjang. , 1000 „ 

Sumadang • • „ 1000 „ 

Pagadeen . . „ 300 „ 

en aan de Zee geleden, Crawang en onderhorige landen^ PnlkH 
Sapit Tsjgaloempit en Wannajassa gesteld op 1300 huysgezinnei 
dog zyn daar zooveel niet. 

Tjassem met 300 gezinnen. 

en Pamanoekan . . „ 300 „ 
Welke regenten alle door de Hoog-Indiasche Regeering te Batavi» 
aengestelt en des nodig weder afgeset werden, zynde in d^elfde de^ 
pendentie als die van Jaccatra, en ook in hetselfde gesag, over d' op- 
gesetenen haarer districten. 
Haare leverantien bestaan: in Cofiy, 

n Peper, 
„ Catoep garen, 
» Indigo, 
Resolutie van 1 october 1754. „ Curcuma, enz. 
De prysen van de Cofly, Peper, de Coffy tot 6 Rds. t 48 8t de 
Catoene garens. Indigo en Cur- 125 fê. 

cuma, in de preangerlanden die „ Peper ad idem. 



Digitized by VjOOQ IC 



261 



onder Batavia sorteeren , volgens 
de nevensstaande bepaling gere- 
guleert. 



't Gatoen garen i Ab, 35, 24, 
18 en 10 Rds. na de soort, 

de Indigo tot 30, 24 en 18 St. 
't ® van de Iste, 2de en dde 
soort, de Curenma 6 Rds. 't 
picol t^ens welke prys in a'. 
1753 geleverd hebben. 









Coffy. 


Peper. 


Oaien. 


Indigo. 


fiandong 


. pis. 


2862 


278 


44 e 


1841 


Prakamonljong . . 


» 


3800 


167 


431 „ 


2240 


Samadang .... 


• n 


1824 


60 


241 „ 


555 


Pa£fadeen .... 




229 


100 


1 „ 


47 


Grawang 




325 


36 


20i „ 


250 


TjaBsem ..... 




52 


78 


3 „ 


38 


Panuinoekan • . . 


• 1» 
n 

pis. 


313 


72 


1 . 


33 




9405 


791 


137^18 


5004 


De leverantie daarvan te be- De 


leverantie daarvan 


sonde 


ptalen naa 't nevensstaande men 


kannen 


bepaalen in 


dezer 


vooretel: 




voegen: 










Coffy. 


Peper. 


Otren. 


Indigo. 


Biodong 


. pl8. 


2700 


1080 


50 


25 


Prakamontjong . 




• » 


2700 


1080 


50 


25 


Samadang . . . 




« 


1600 


640 


30 


15 


Pagadeen . . 




' • n 


200 


100 


4 


2 


Crawang. . . 




' ' » 


400 


150 


8 


4 


l>88em . . . 




• • » 


200 


100 


4 


2 


Pamanoekan . 






200 


100 


4 


2 


die te zamen ujrtmake 


8000 


3250 


150 


75 


daarby de Jaccatraw 


ï . „ 


15000 


2500 


60 


30 


en de Cheribonse: 




— 


— 


— 


— 


van de Sulthans . 


• » 


4500 


2250 


90 


45 


n „ Oetama . , 


n 


400 


160 


20 


10 


» n Tbjamis . 


• • i> 


600 


240 


30 


15 


n „ Impanagara 


• • « 


700 


280 


34 


17 


n ff Limbangan 


» 


2000 


900 


50 


25 


« „ Soekapoera 


• • i> 


800 


420 


50 


25 


8 n Oebang . 


i» 


— 


— 


8 


4 


n „ Indramajue 


• • Il 

. . pis. 


320Ö0 ~ 


— 


8 


4 


komt in alles . . 


10000 


500 


250 



Digitized by VjOOQ IC 



262 



Met desen verstaande, dat alle 
dese leverantien begreepen moeten 
werden onder de Jaccatrase be- 
paling, by reéol. van 4 febr. 1752, 
om peper naa rato van coffy te 
leveren , en sodanig aceresserende 
dat in a**. 1754, thien picols, in 
a". 1756 vyfthien en in a°. 1757 
twintig picols , in december 1758, 
den vollen eysch van 40 picols 
peper by de coffy gelevert wer- 
den , schoon intusschen al de coffy 
tegens de gestelde prys aange- 
nomen sal werden. 

En te laaten stand grypen de 
poene, dat voor yder picol in- 
digo, die in december 1759 of 
in januari 1760 minder gelevert 
word, Rds. 20, en voor yder 
picol garen thien Rds. zal moeten 
betaalt werden , sonder haar daar- 
door van de leverantie vry te 
laaten. 

Door een Europees opsigter in 
yder groot district, daar op een 
behoorlyke reflexie te laten slaan. 

Van de peper, indigo en garen , 
alles te laten accepteren, wat 
boven de voorsz. bepaling, zoo- 
wel uyt de Bataviasche als Che- 
ribonse landen gelevert word. 



Waarvan de Cheribonse prysen 
der Coffy een halfe Rds. 't picol 
minder, en het garen ook 9oo 
hoog niet als het Jaccatrase kont 
te staan, maar een vyfde minder 
in d' eerste soort en soo omtrart 
met d' andere, en alle welke leve- 
rantien moeten b^reepen zji 
onder de Jaccatrase bepaling om 
peper na rato der coffy te leve- 
ren, sodanig dat a*. 1764, thien 
picols coffy, ensovoorts vanjaar 
tot jaar wat aceresserende moetai 
opbrengen, en voor yder picol 
garen en indigo dat er manqaeerd 
een poene van thien en twintig 
Rds. 't picol, schoon egter buyten 
des moeten gehouden werden tot 
den insaam en afbreng van 't 
geene deselve bevonden werden 
te konnen leveren* 



Waartoe een Europees q)8igter 
in yder district seer noodig is, 
mits sig naa het humeur van 
den Inlander wat wetende te 
schikken. 



Digitized by VjOOQ IC 



968 

Om in de bataviase preanger Het volk is in de Gheribonse 

of jaccatrase landen wat meerder en aangrensende landen , door de 
te bevolken , de nevenntaande uytgewekene landen van Java en 
voorstel ten vollen te amplec- 't gemak aldaar overvloedig, en 
teeren, en ter execntie te doen daarom kon het geen qoaad^ 
stellen. wanneer by sekere voorvallende 

verschillen, die volkeren naa de 
Bataviase Preangerlanden of 't 
jaccatrase qnamen afsakken , als wanneer de Regeering ook moet 
sorge draagen, dat haar vrouwen en kinderen niet door haare re- 
genten werden aangehouden, als strydig tegens de gepretendeerde 
javaansche en natnorlyke vryheid, en daardoor kan Crawang ook 
alhier geholpen werden nyt zyne mine, bygekomen door den dwang 
der Crawangse in A". • . . aan de gewaande goud of silver 
mynen in de berg Parang, die in dat district legt, als wanneer 
vry meer voorm. producten sal kunnen leveren, schoon daar veel 
volk in beweging gehouden werd met het kappen van brandhout 
voor Batavia, waarvan Crawang 's jaars 1 4 2000 vadems 4 Rds. 
3. aan de Comp. besorgt ; behalve dat dese provincie nog al een 
tamelyke quantiteyt ryst aan Batavia besorgt, nevens de weinig 
vis en soat, gevende ook de beste indigo en besoi^n de landen 
over de rivier Tjitarom in 't generaal aan Bataviase consumptie 
omtrent 80 stuks rundvee, en ruim sooveel buffels 'smaands, welke 
eerste men naa thien jaaren zal konnen missen ; als de custbeesten 
in Batavia's district geen siektens of sterftens overkomen die hier 
zeldsaam zyn. 

Dit weinig van de onder Batavia sorterende Preangerlanden ge- 
segt hebbende, keere weder terug naa Jaccatra, om daarvan of in 
't generaal nog iets te zeggen. 

De rivieren tusschen de Tangerangse en Crawangse zyn , de Ankee 
Passangran, Grogol, Crocot, Tjüowong, de gegraaven sloot of Sloc- 
^, Sontar, Bacassie en Tjikarang. 

T^en een vaarbaare rivier. Waarvan tegen een vaarbaare, 

een ander tot opstoppinge van een andere tot opstoppinge van 
water te houden, met bandon- water dient gehouden te werden, 
gangs of schutdeuren beset, om en dus met Bandongs beset, om 
du8 de nabygelegen landeryen de landen bet nodige water te 



Digitized by VjOOQ IC 



264 



onder water te setten. 

En de nieuw gegravene sloot 
of slockan daartoe te employeren, 
onder de nodige toesigt. 

De dispositie over de nevens- 
gem. landen te snreheren, tot 
dat de daarvan onderhanden 
zynde caart en berigt in gereet- 
heid zullen wesen. 



konnen verschaffen tot bet g^ 
zaay, waartoe de Slockan, od- 
vermindert dat vaarbaar bljre, 
door groote of zyslootjes ook 
dienen kan. 

De Javase officieren hebben 
een deel landen onder sig, wa&r 
van de Comp. niets trekt ^ oi 



dat sulke die al lang a^egaan 
zyn, des nodig g'agt heb eenig 
land voor de in officie svnde 
officieren permanent te schikken, 

om de rest aan de besitters in eygendom af te staan , of publicq te 

verkoopen, vide g'annexeerde notitie. 
Om het weinig zout dat van Het zout komt maar een wei- 

Crawang wordt aangebragt, en nig van Crawang en de rest van 

de inconvenienten die daamyt Java, ondertusschen is dit eoi 



souden kunnen voortkoomen, al 
het geene daarvan word afge- 
vowt, te libereren van 't inko- 
mend r^, en daarvan by de 
pagtconditien mentie te maken, 
dog de thol van het javaas en 
cheribons zout, als nog te laten 
op den presenten voet. 

Om het nadeel door den ver- 
voer van geld, door het aan- 
brengen van considerabele quan- 
titeyten grof porceleyn uit China 
veroorsaakt, de chineese officie- 
ren te laten ondersoeken, of 
alhier geen goede aarde daartoe 
' gevonden wordt, en mede of 
alhier geen werklieden zyn, daar 
op sig verstaande , en by bevin- 
ding van 't perste, en contrarie 



articul dat verlegentheyd zonde 
kunnen baaren,* en daarom is 
het dienstig daartoe de wel ge- 
legene stranden te doen empk)- 
yeeren, en om die pannen te 
favoriseeren dese tholvry te 
stellen en de Javase of Cheri- 
bonse met meer thol te be- 
swaaren. 

Het was ook wenschelyk door 
bitielbakkers of chinesen hier om 
her grofporceleyn te konnen doen 
vervaardigen, alsoo China veel 
geldt daarvoor wegsleept. 

Wyders dienen de visseryen 
ter zee zoo 't mogelyk is ver» 
meerdert te werden, 



Digitized by VjOOQ IC 



26S 



van 't laatste zulke werklieden 
uit China te ontbieden. 

Door de beide sabandhaars te 
doen informeeren naa de mid- 
delen, welke souden konnen die- 
nen tot verbetering van de vis- 
scherye ter zee. 

Het placcaat van den 25 April 
1648, ten opsigte van de in- 
landse weveryen in te trekken, 
en daarentegen den inlander 
daaromtrent de handen vry te 
geven, en sulx by biljet bekent 
te maken, mitsg. tot hun gerief 
catoen van Souratta te eyschen, 
om in der tyd voor 's Gomps. ree- 
kening aan te neemen , soodanige 
van de lywaten, die acceptabel 
luUen werden g'oordeelt. 



't Catoen groeit in sommige 
bovenlanden redelyk, ook kan 
Batavia van Souratta voorsien 
worden, dog 't eerste is alleen 
dienstig om in de hoofdnegeryen te 
landen (sic) gaaren voor de Comp. 
te doen spinnen, egter zyn de 
weveryen , die onder deze ooster- 
sche natiën seer gemeen zyn, 
niettegenstaande het tot nog toe 
standhoudend verbod, zoo verre 
toegenomen, dat in de boven- 
landen de man doorgaans een 
kleedje heeft van zyn vrouws 
weefsel , en zoude derhalve 
gantsch ongeraaden zyn , die wett 
te willen doen gelden, maar om 
deselve een volle vryheid te gee- 
ven , en dus sooveel mogelyk naa 
d'intentie der Heeren Meesters 
d'A*. 1742 allerley fabricquen aan te leggen, heeft een geheel schik- 
king van nooden, soowel in 't besorgen van 't catoen, 't aanleggen 
van werkhuysen, het stellen van opsigters, of het heffen van kam- 
geld , waarvan des nodig projecten konnen opgemaakt werden, terwyl 
de vrygegevene slaven , omtrent welke ter besluyt van ... het 
nodige is voorsien ook hiertoe souden konnen dienen. 

Wyders dient het landbestier inbeeter ordregebragt, nahetgeene wylen 
de Heer Casteleyn al aanmerkte , wiens woorden ik meest de myne make. 
Het is kennelyk dat de menschen niet vreedig te saamen woonen' 
konnen sonder onder haar te hebben eenige regeering of bestiering, 
gelyk in ons vaderland en door de geheele wereld gepractiseerd 
^ord: tot de minste boerendorpjes incluys, onderworpen wesende aan 
sodanige insettingen en regulen die zy in haare beginselen ofte van 
onds, door gewoonte te saamen hebben goedgekeurd en vastgesteld, 
ofte wel haar vaq een hooger overigheyd gegeven e» vooi^eschreven 



Digitized by VjOOQ IC 



zyn, derhalven kan de bevolking niet na behoren ondemomai 
werden, ofte die geene, die van de hand binnen 's lands woonen, 
en niet onder de regenten der provintien sorteeren, moeten van ge- 
lyken onder ymands gesag staan, die daar altyd present is, geljk 
de regenten A*. 1708 en 1712, het civil en crimineel regt bevestig 
is, met namen Tjiansjour, Tjeblagon, Tjikalong, en Tjil"^^? 
nevens alle de Preangerlanden en daer naast aan zee leggende, 
dog moeten de Jaccatrase van 't principaale aen den Goavemem* 
Generaal kennis geeven , waeronder ook Tangerang te begrypen is. 

De ondervinding heeft ons reeds geleert en doen sien, hoe weinig 
het opneemt op die voet, die men tot nog met dejavaansche liente- 
nants, vaanderigs, etc. gehouden heeft, dewelke by de stad in e^iig 
campong omtrent haeren capitain moeten hnyshouden, daar de mees- 
ten niet leeven als van de extorsien, die zy op de Inyden laten 
bedryven die onder haar bescheyden in 't land wonen etc. 

Daar is 't vooreerst nootsakelyk, dat alle Bi&taviase landen in 
sekere bepaalde districten met bekende namen verdeelt werden, dan 
alle landen onder haar eygen hoofd, vervolgens tot een soort van 
hoogere regenten opklimmende in deser voegen , ieder land een hoofdt 
te laaten voorstellen, van de beste en bequaemste uyt die geene, 
die aldaar woonen, ofte daar zy haar gewillig onder bleven hebben, 
met de inlandse naam van mandoors. 

Uyt thien van soodanige naar de gelegentheyd der landen of 
districten souden de ondar-landraden konnen aangestelt worden, om 
sekere ende vereyschte dagen by bekkenslag publicq onder een opm 
overdekte loots, naa 's lands wyse in presentie van een ieder die 
daar koomen wil en by g'interresseerd is, alle klagten en zaak^ 
die daar, dat is een yder in haar landen, voorvallen aan te hooren 
en te examineren, om de sodanige die van geen groot belang aan 
haar gedefereerd zyn, met haar thienen by de meeste stemmen de 
facto af te doen, volgens zekere regels en ordres; zoo aangaande 
't regt als de successie-erfenis en gemeenschap, door ervaame staad 
en landkundige te statueren en in d'inlandse taal te drukken; tot het 
termineeren van swaardere en lyfsti-affelyke saaken, zoude men nit 
de gem. voorsitters van thienen of thienmannen, dewelke een groot 
getal zullen uytmaken, weder een hoogere raad van thien p^'SOcmeQ 
konnen fonneeren, onder de eemaam van Iandraden« 



Digitized by VjOOQ IC 



26Ï 

Deze laatste en hoogst inlandse raad zonde op sekeren tjd moeten 
vergaderen in 't district, daar 't delict komt voort te vallen of wel 
te Meester Comelis om swaarder saaken af te doen, en ten over- 
staan van een bovenland-drost , een persoon als landraad nit de hoofd- 
ingelanden , en secretaris te beschryven , alle capitale lyff en hals- 
zaaken om by scheepenen daarover te oordelen en vonnis te vellen: 
Omtrent verschillen of processen die niet pnnr crimineel zyn, 
zonde ik de Inlandsche natiën ook de vryheyd laten, om van 't ge- 
wysde der thienmannen of landraden; indien ymand zig daar by 
beswaard vond en agte verongelykt te wesen, aan het meergem. col- 
legie van schepenen mede te mogen appelleeren. 

Maar iemand zal hier ligtelyk tegen inbrengen, dat dit een 
nienwigheyd van schadelyk gevolg omtrent de politie zonde wesen, 
aan dlnlanders sooveel magt over te geeven; dog die gelieven eens 
aen te merken de Roomsche heerscappye , en de verscheyden staten 
in haare beginselen, indien d'selve omtrent veele van hare conqnes- 
ten de menschen niet gekoestert en gelaten hadden by de wetten en 
vryigheden, die zy gewoon waaren; 't is niet apparent dat zy ooyt 
zoo magtig zonden zyn geworden. 

Siet ook het exempel van de onmstige Chineesen, die door de 
Tartaren met een geringe magt in comparatie van de haare zyn en 
blyven gesnbjnngeerd , omdat zy behoudens de godsdienst lands 
wetten en gewoontens, eveneens als bevorens onder den keyser van 
haaren eygen natie geregeerd werden, nytgesonderdt dat de gem. 
Tartaren de militie alleen van haar dependent honden, sonder dat 
de Chineesen daar over iets te zeggen hebben, waarmede zy des 
noods altyd dwingen konnen. 

Op zyn Edelheyts propositie Het coUegie van Schepenen 

rakende het vaceeren van gecom- alleen met een land-drost by de 
mitteerde scheepenen, ter fortresse stad resideerende te laaten be- 
Mr. Comelis, op sekere bestemde dienen, gelyk tot nog toe in ge- 
daagen; twee leden nyt dat col- bruyk is, toont d'ondervinding 
le^e die de voorgaande maand dat qualyk toereyken kan , en de 
de dagelyx voorvallende zaaken landlnyden niet geno^saam tegen 
liebben waargenomen , nevens den de geene die haar geweld en on- 
Landdrost, en Secretaris of gesw. gelyk aandoen, door geholpen 
Clereq te committeeren, om op of beschermt konnen werden, de- 



Digitized by VjOOQ IC 



368 



den marktdag naa die veldflehans 
te gaan, ter belening van de 
justitie y en sulx in d'OostMous- 
son; maar in WestMonsson in 
selver voegen op Weltevreden, 
en te qnalificeeren in 't civil te 
vonnissen tot Rds. 50 toe, dog 
in *t crimineel niet verder te 
gaan, dan tot het hooren van 
getuigen, beleggen van stukken 
enz. , om ter aanstaanden sitdag 
gerecoUeerd te werden, ten wel- 
ken eynde se tot hunnen dienst 
zullen hebben twee oppassers van 
den commissaris tot den inlander, 
aan welke egter gedemandeert 
gelaaten werd, alle huyselyke 
geschillen, item zaaken wegens 
haaren godsdienst en huwelyken, 
behoudens dat omtrent die welke 
van belang zyn , het addres aan 
scheepenen niet werd afgesneden. 
Ingevalle in de bovenlanden 
eenige moorden mogten werden 
gepiep, of iemand swaar ge- 
kwetst, op tyden dat gecommit- 
teerde scheepenen of den land 
drost sig niet derwaarts konden 
begeeven; op Tangerang en Mr. 
Comelis aan de commandanten, 
daarvan te laten kennis geeven, 
die daarna aanstonts twee serge- 
anten , de schryver en de chirur- 
gyn zullen zenden, ter visitatie 
om des mogelyk den dader te 
apprehendeeren , den land-drost 
zal toegesonden worden. 



wyl gem. land-drost met gecon- 
mitteerde- scheepenen met har 
functie nooyt te landwaarts ii- 
komen , nogte ook de tyt daar- 
toe souden hebben, als op zyi 
best genoomen een half usr 
buyten de stad, en dat seer Bel- 
den; hetwelke in den b^inne 
haare instelling soo de meening 
niet geweest is, alwaar den land- 
drost uytdrukkelyk werd aanbe- 
voolen , met bygevo^de militaire 
wagt zoo by dag als by nagt, 
nadat de gelegentheyd sulx komt 
te vereischen, de landen, velden 
en bosschen te doorkruyssen, 
vide placcaat van de Keg^ing 
op Batavia van 9 Febr. 1651. 
Komt dan ymand uit 't land 
10 k 12 mylen en verder door 
kreupelbosschen en quaade on- 
veylige wegen aan den gem. 
land-drost klaagen over een moord 
die krygt gemeenlyktotbescheyt, 
brengt het lyk af om gevisiteert 
te worden, daar 3, 4 & 5 dagen 
toe van noden zyn ; om het in 
een cano de snel lopende ri- 
vieren af en weder terug te 
brengen op de plaatse van haar 
wooning, en daar zy het gaarne 
by haar ouders, kinderen etc 
begraven hadden, en vervolgens 
belast haar gem. land-drost nog} 
zoo U de moordenaar kent en 
weet te vinden, vat hem en 
brengt hem beneeden, sonder in* 



Digitfeed by VjOOQ IC 



269 



Zullende de litigerende par- 
tyesa in persoon voor gem. ge- 
committeerdens en den Und-drost 
moeten compareeren om hunne 
zaken zelfs voor te draagen, 
waartoe een tolk zal werden 
benoemt. 

Van de regtbank gesecludeert 
te laten blyven alle inlanders 
sorterende onder de r^entschap- 
pen Tan Tjan^ora, Tjiblagon, 
Tjikalone:, Tjilingsie, Tangerang, 
Tjipaminka8,Tjimapper, Campong 
Baroe en Bogor of Buytensoi^, 
wdke blyven konnen onder ge- 
lyke bestier, als de afgelegene 
regentschappen. 

Alsook aUe die aan deze zyde 
van de rivier Maronde woonen, 
Hem binnen de fortressen Tan- 
gerang en Mr. Comelis; dog al 
wat daarbuyten is, tot 12 uuren 
Tan de stad, daaronder te rekenen. 
Aan partyen vry te laten, om 
bunne saken ingevaUe boven de 
50 Rds., direct aan scheepenen 
te renvoyeeren. 

Ingevolge den voorstel van zyn 
Edelhey t , door ervaren staat en 
landkundigen (nader daartoe te 
nomineeren) te doen ontwerpen 
de noodige reguls en ordres, soo 
omtrent het regt van successie, 
erffenis, gemeenschap van goe- 
deren etc. om daarvan een in- 
structie te maken. 
Het buffelsteelen is sedert veele 



speetie of informatie te neemen 
ter plaats daar de moord is voor- 
gevallen, waardoor nogthans veele 
onbekende moorden werden uit- 
gevonden en de regters groote 
verligtinge in de zaken door kun- 
nen erlangen ; voomamentlyk al- 
hier daarse van de gelegentheyd 
en veele omstandigheden der 
landen soo weinig kennisse zyn 
hebbende , geschiedende dan deese 
ondersoekinge op zyn best ge- 
nomen niet anders dan door 't 
afroepen van sodanige luyden, 
die van 't voorval iets souden 
mogen weten om verklaring van 
te geeven , dewelke somtyds een 
week of twee in de stad werden 
opgehouden, en moeten loopen 
sonder iets te hebben om van te 
leeven; ondertusschen dat zy 
vrouw en kinderen op discretie 
van de schehnen of haaren aan- 
hang, daar zy tegen getuygen 
moeten ofte anderen diergelyken 
fielten, in een woest land en 
sonder bescherming in een stroo 
hutjen te huys laatende, opbaar 
terugkomst dikwyls bestoolen of 
mishandelt vinden, hetwelke de 
menschen seer ongelegen komt 
en afschrikt, zoo dat van 25 
moorden niet een, noch ook van 
de meeste bufleldievery , geen rap- 
port meer doen. 

jaaren soo merkelyk toegenomen ; 



Digitized by VjOOQ IC 



370 

dat het van d^nytorste nootsakelykheyd is, (indien men iets goeds 
van de Colonie wil verhoopen) hetzelve vooral wat ingetoomd en 
zooveel mogelyk geweerd word, dog dat zal hier beswaarlyk nu 
onse wetten en gewoonten konnen geschieden, dewyl die met de 
constitutie van de landen, en de natiën niet wel overeenkoomai , 
't welke d'inlanders maer al te veel gemerkt en ontdekt hehben oi 
znlx in haar voordeel sodanig weeten t'appliceeren, dat zy haardive- 
ryen veylig genoeg pleegen en selden van konnen overtuygt wordoi, 
waarby nog komt de kleyne yver tot weering van znlken grootei 
qnaad voor de gemeene en arme landbouwers, die haar geheel wel- 
vaart dikwils maar in een of twee buffels bestaat, daar zy met wyff 
en kinderen door moeten aan de kost koomen, komt er dan een 
Javaan, arm landman of inlander, by den land-drost klaagea av^ 
buffeldiverye, gewelt of ander overlast, die krygt op zyn versoekeen 
Caffer, mits rds. . . . daags en kost besorgende, om dengeenen voor 
gem. officier te brengen, die hem bestoolen of beleedigt heeft, wdke 
laaste nooyt mancqueerd, om met een ongeveinsde en onbeschaamde 
tronie te ontkennen dat zy haar meesterlyk op verstaan , en tot ver- 
sterking van zyn voorgevend ontschuld eenige van zyn complice 
mede neemt, om haar zulx in syn faveur mede te doen verklaart, 
daar zy malkanderen altyd behulpsaam genoeg in zyn , also die fielten 
den anderen daartoe dagelyx van nooden hebben , en zoo onder haar 
d' eene hand den anderen wast ; anders wyst hy haar na den r^ter 
om malkanderen te mogen laaten dagvaarden , daar staat javaantje 
als een naakte wurm en kykt, schoon hy anders snood genoeg is? 
want kennis om te procederen, noch geld daartoe noodwendig ver- 
eyscht en hebben se niet, niemand wil haar, sonder hetselven en 
dat nog een gedeelte vooraf op de hand, dienen; en of den regter 
zulx op zyn best pro deo al aen een procureur ordonneert, die doet 
dat niet als met weerbarstigheyd , grauwen en snauwen , omdat hy 
daarvan geen gevoelen in de beurs krygt, en houd haar vervolgd» 
sulken langen tyt in de stad, opdat de beleedigde liever stilletje 
misnoegd heene gaat en het klaagen menageren, ondervonden hebbende 
wat daar al aan vast is , en hoe onaangenaam dat zy gehoord wer- 
den, voornemende daarop sig selfs te regten, verradelyk den anderen 
waarneemt en onder den voet steekt, waartoe de situatie der landen 
en hare sobere huysinge, haar altyd gelegentheyd genoeg verschaft. 



Digitized by VjOOQ IC 



at 



synde dit de reeden , dat er sooveel mo(»rden dageljrx geschieden, 
sonder dat denge^e die den moordenaar wel weeten, haer daarmede 
bemoeyen of tot nadeel getnygen willen, door den groeien afschrik 
yan 'tStadhnys; daarbenevens ook dat zy haar selven vaststellende, 
dat gem. moordenaar eerst bestoolen of verongelykt is geworden, en 
haar bedunkens den anderen niet meer als zyn regten loon gekregen 
heeft, en daar maar revensie van genoomen is. 
Resolutie van Ten Octob. 1754. Om dan te tragten het bnffel- 

Hetverkoopenvanbnffelbeesten steelen meerder voor te komen, 



niet aUeen te laaten geschieden 
op plaatsen van onds daartoe be- 
noemd, maar 't selve te exten- 
deeren tot anderen, als Tanjon- 
ponra, Tangerang, Mr. ComeUs, 
item Wdtevreden en Tanna-abang 
dog niet verder, mits daarvan 
door den opslgter van 't bestiaal 
en de Commandanten van de gem. 
forten behoorlyk aantekening ge- 
Wden worde, en yder beest op 
de heup gebrand, waaraen men 
^ jaar en maand sal konnen 
sien, wanneer verkogt zyn. 

En voorts als hiernevens bil- 
jetten te doen aenslaan. 

D^eene die ongebrande buffels 
op hnnne zuykermolens hebben , 
te permitteren deselve selfs op 
hmme heup te branden, mits 
^an 't kentteeken en het getal 
kennisgevende aan den Commis- 
Mris, om daarvan nevens den 
^keurmeester notitie te houden, 
^^ met desen verstande, dat 
8tthL gesegt word van desnyker- 
inolens binnen de voors. buyten- 
P^wten, Tangerang, Mr. Comelis 



was 't heel goed, dat men op hooge 
poene het oude gebmyk en ordre 
wederom renoveerende van geen 
buffels te mogen koopen of ver- 
koopen, als op debeestemarkten, 
die daartoe expres van d'£. Comp. 
geschikt zyn, om door den op- 
slgter op de weekelyke markt- 
daagen, telkens by pnblicqne 
vendutie te verkoopen, daer aan- 
tekening van houden, en met 
sekere merken op de hei^ te 
branden, waaraan men 't jaar, 
maand en week souden konnen 
sien , wanneer die verkogt zyn , 
mitsg. daarbenevens een yder 
bekent maaken, en door het heele 
land met biljetten in 't Javaans, 
Chinees en Maleyds afiGigeeren en 
aanplakken, dat als by ymand 
een gestoolen of een vrye buffel, 
die niet op de markt in maniere 
voorschreeven verkogt is, bevon- 
den word ; men denselven persoon 
als een dief sonder eenige ver- 
schoning zal straffen, dat maar 
om een ongelukkige 3 e, 4 te 
doen soude wesen, wanneer het 



Digitized by VjOOQ IC 



2tt 



en de rivier Maronde, in verder 
opwaarts legende landen werden 
deselve verkop ten overstaan 
van het hoofd van 't district, die 
den kooper een bewys geeft , na 
den inhond van 't placcaat van 
den 17 April 1730. 

Znllende byaldien een bnffel- 
dieverye geperpetreerd word , door 
scheepenen te Mr. Gomelis, of 
Weltevreden , item door den Com- 
mandanten der bnytenposten en 
d' inlandse hoofden , de delinqnant 
en getnygen moeten werden ge- 
hoort, en de stnkken met den 
heeler soowel als den steeier aan 
den land-drost gesonden werden, 
dog den Tommongong van Cra- 
wang en gelyken blyven by hnn 
voorig regt. 

Tot nader elucidatie van 't 
geresolveerde op len October , den 
Commissaris in 't Civil, znlke 
zaaken te laaten afdoen, daar 
gecomm. schepenen geen nyt- 
spraak over hebben gedaan, en 
wanneer het verschil meer als 
rds. 5 bedraagt, konnen se sig 
direct aan schepenen addresseeren. 

Alle leertonwers t'interdiceeren, 
niet alleen geen vellen van on- 
gebrande bnffels te kopen, maar 
selfs op verbeurte van rds. 100, 
door hem te doen aanbrengen 
aan den baljuw of land-drost 
met het vel ter overtuyging van 
den verkoop. 



wel haast stnyten zonde, vtmt- 
namentlyk als men daerenbo^a 
10 k 12 van de snspecste sehd- 
men sonder fignnr van prooa 
maar aantaste en na de Cailb 
sond, met bedreiging jegens haan 
officieren indien voor het toeko- 
mende daaromtrent geen beeter 
ordre quamen te honden, en 
maakten, dat men de bnffeldievea 
in handen kreeg, men haar dan 
van s' gelyken een togtje naa 
derwaards sonde laaten doen. 

Hoeverre men omtrent de In- 
landse Mahumetaanse en andere 
natiën hem sal reguleren na onse, 
ende daarbenevens naa haare 
wetten dient immers vooral met 
distinctie beschreven, vastgesteld, 
en een yder publicq bekent, ja 
gedrukt te wesen; 

Man en vrouw onder d' onchri»- 
tenen natiën hebben selden go- 
meenschap van goederen, of t« 
minsten soo pretendeeren zy het- 
selven, als het in haer kraam 
te passé komt, sonder dat daer 
bevorens op zyn ty t , als de be- 
hoorlyke inventarisatie daarran 
gedaan is, of anders wettelyk 
komt te blyken , gelyk soo noot- 
sakelyk vereyscht word, soodat 
hetselve genoegsaam naa haar 
eygen seggen en opgeeven, (ea 
den eed die zy wel om een 
quar^en souden doen) so door- 
gaat 



Digitized by LjOOQ IC 



SIS 



Niemand, een onbekent per- 
soon zynde y zal een bnfifel mogen 
yerkoopen; als g' adsisteerd zynde 
met getnygen, die verklaaren kon- 
nen, dat snik een bnffel niet ge- 
stolen is op poene van calange. 

Door de officieren en hoofden 
der inlandise natiën te doen op- 
geven de civile wetten en ge- 
woontens, waarna zy sig komen 
te r^leeren, omtrent het deci- 
deeren van geschillen, bysonder 
omtrent 't poinct van successie , 
^enisse, gemeenschap van goe- 
deren etc., om aan den Oom- 
miasaris te werden overgegeeven 
ter confrontatie, en om daarna 
een dnydelyke rescriptie te for- 
meren ter nader dispositie. 

Omtrent de hnwelyken der In- 
landers het te laaten by deprse- 
sente costnme; namentlyk dat 
zy permissie halen by hnnne 
hoofden, en daar ingeschreeven 
worden, welke gelast worden van 
de hnwelyken en scheydingen 
exact boek te honden, om des 
noods aan den regter te kunnen 
prodnceeren. 

Omtrent het overgaan van de 
Chineesen tot het Mahnmetisdom 
niet veel beweeging te maken, 
maar de Hahnmetaanse priesters 
aen den Commissaris te laaten 
oi^vai, welke Chineesen, en 
het getal dat daartoe overgaan. 
X 



Een saak daar niet weynig 
naorsseryen en bedrog, meest tot 
nadeel van de bemiddelde Euro- 
peanen en r^teniers, dagelyx 
door koomen voor te vallen. 

Met de huwelyken van de^ 
gem. Inlanders onder een, gaat 
't mede seer onseeker en dujrster 
toe, sy scheyden wedennn veel- 
tyts van malkanderen, naa haar 
believen; hebbende het meeste 
getal niets anders als haare sla- 
vinne tot byntten, die sommige 
inmiddens vry geeven, evenwel 
word op die onseekere voet dik- 
wils tusschen de sogenaamde ge- 
trouwde en bysitten , voomament- 
lyk in 't stuk van successie, erf- 
fenis en geldsaaken, naadat men 
iemand wil voor of teegen wesen, 
vry wat onderscheid gemaakt, 
schoon sulx eens vooral ligt kan 
bepaald werden ; moetende het ge- 
stelde by Boedehneesters instruc- 
tie, dat den Inlander sig moet 
reguleeren naa de successie ab 
intestato, onder de Nederlanders 
verstaan werden, alleen te sien 
op vrygegeevene Westersche sla- 
ven en haare afkomst. 

Maar schoon de godsdienst 
meest na 't menschelyke van den 
yverder dienaeren afhangt, mag 
ik ^ter niet voorby te remarc- 
queeren hetgeene de overigheyd 
raakt de pr»dominante religie 
ontluystert, te weten het over- 
18 



Digitized by VjOOQ IC 



-mi 

Dog het katen beanyden van luuden van ChiBeesai ete. tot 
de slaayen door de priesters van het Mahiunetisdom, dat uubbr 
dat geloof, aan alle deOhristene onbetamelyker is ^ als van wA 
inwoonders te laaten verbieden , ons defereerende Christelyïe re- 
op poene van rds. 100 voor den Hgien, en dierhalven d^attantiB 
Officier of Commissaris en eon- soowel meriteerd, alsbetbes^f- 
fiseatie van sodanige slaven voor den der slaven die Christena 
de E. Comp. toebeho<»-en. 

En hiermede sonde men voor- 
eerst , al een groote v^beetering ondervinden, den Inlander govt 
doen leven en sig verhengen onder 's Oomps. gesag te sorteerea; 
waardoor dan ook de Golonie sonde verbeetert wmien, en Batavia 
mymer toevloed van aUes krygen. 

Dog het is seeker, indien dit groote Eyland Java, dat sooveel 
accommodatie heeft, als geen plaats hier omtrent bekent is, dat wm 
als een millioen menschen de kost geeft, van den beginne door ons 
met Enn^iaanen bevolkt , en altoos tot ^een magtige Gol<mie aange- 
kweekt was, dat daaruyt mettertyt iets groots sonde gebooren en 
voortgekoomen syn, daer ons sooveele verscheyden gemeene enU^fne 
Vorstendommen een myme w^ en schoone gelegentheyd toe aan- 
wysen en voorstellen , waardoor wy over al dese Oostersche Amasdie 
Vorsten tot een stnkweeg om de Noord genoegsaam, als onse tiite- 
tarissen volslagen souden gedomineert hebben , en wy in deese boik, 
zoo magtig zyn; dat wy nooyt geen Enropiaanen sonden beheem 
te weesen dat die ons eyndelyk daar nog eens nytzetten zouden, H 
welke ons in den tegenwoordigen staat by eenige tegenspoed eerèf 
sonde kunnen overkoomen, als men sig in 't vaderland kan inbed- 
den; dog daar ik hoope dat Gtod, die ons soolang bewaart heeft, 
vervolgens ons ook nog verder voor bewaaren zal. 

Batavia y den 20 Aug. 1754. 

(was geteekent), J. Mossel 



Vervolg der Resolutie van den 7 November A\ 1754, 
relatie hebbende tot de voorstaande aanmeridogeO' 

Om het auAigeren der slaaven voor te komen , wette sig praeso» 
tivelyk na de bovenland^ begeeven , 't zy op de snykennolms) dtf 



Digitized by VjOOQ IC 



4f6 

wel in de oampongs of eldeiB, en welke de weegen ook onveiHg 
maken y by bleetten in de Nederdn jtsche , Maleydsche en Ghineefle 
taal, allomme te affigeeren, een yder te verbieden 't auihonden van 
deselye, en dat diegeene, die een weggelopen slaaf op zyn snyker- 
mol^ (^ in de campong komt te ontdekken , deselve op sal moeten 
Tatten en in versekering overgeeven aen den commandant van 
de naaste post, dan wel den land-drost of gecommitteerden tot den 
inlander of daarvan kennisse geeven , op poene dat den op of aan- 
houder verbenren sal 100 Rds. voor yder, de helft voor den officier 
of posthonder, en de helft voor den aenbrenger, en daarenboven de 
slaaf weder te geven; mitsg. de gecommiteerde voorn, en de com- 
mandants te qnalificeeren, de eerste om de calange te doen evenals 
d'officieren, en beide om de visite te doen. 

Tot beeter bereyking van dat oogmerk^e regenten , de capitains der 
cunpongs en verdere hoofden , yder hnnne onderhorige van een looden 
Bjap te doen vomruen , en by mancqnment van diei^lyke penningen 
deselve in gereetheyd te brengen, en hen door den commissaris te 
doen verstrekken , om dns te konnen sien , onder wie zy geboren , 
en de vrye van de slaven te konnen onderkennen, znllende de 
gappen van overledene, smaendelyx aan den commissaris temg ge- 
geven moet^i werden. 

ZoUeade een yder geqnalificeert zyn om by ontmoeting van een 
SQBpect persoon sig zyn sjap te laaten vertonen en daervan niet voor- 
sien zynde, denselven als vooren op te brengen. 

Bjr beqnaame gelegentheyd gewelde rammen van Persia voor dese 
hooftplaats en de Oaab te ontbieden, om een prenf te nemen of 
door verm^ging met d'alhier en daar te vinde zynde schaapen, 
S^n wolgevende beesten zonde konnen werden voortgeteeh , en nyt 
dien hoofde het slagten van lammeren te interdiceeren. 

D^ commissaris van den inlander het ontbrekende aan de pady- 
leyerantle in te doen koopen voor reek. van de nalatige regenten etc. 
die deselve jaarlyx, volgens besluit van den 8 Oct 1716, moeten, 
kveren, en zjnoi gnarand op deselve te laaten soeken, ten waare 
«f door blykelyke reden van misgewas, redenen ter hnnner ver- 
achooning waaren. 

Op seeker ingediend reqnest van de Ohineese officieren, is ver- 
^A&Q haaf te permitteren alle huyselyke verschiUen tot Bds. 25 



Digitized by VjOOQ IC 



we 

toe af te doen, behoudens dat de incumbenten het r^ van boaroep 
voor commiss. van kleine zaken, zal werden overgelaten; dit m 
stede van hen een blok te permitteren , de balljuw en land-drost th^ 
pligt zullen zyn degeene die haar door de officieren werden aange- 
bragt, voor drie etmaal op te slnyten, en als dan ten koste van 
den eyscher in gyseling te senden, om by den dagelyxen legter in- 
gedaan te werden. 

Dat den baljuw en land-drost by groote nootsaake, nevens hunae 
dienaren de voors. officieren zullen moeten adsisteren, om d'onwil- 
lige op te vatten en voor hen te brengen, met adsistencie van de 
chineese boode. 

Door hun aUe jaaren te doen opgeven, de namen en 't getal van 
de onnutte subjecten, om na China gesonden te werden of eldon, 
en de Naehodas te verbieden zulke personen elders uyt te setten, 
hunnes weegs te laaten gaan, dan wel terug te voeren (^ poene 
van Rds. 25 voor ieder ten behoeven van den aenbrenger. 



XLVL Extract uit de secrete deliberatie in Rade van Indie 
over de verrigtingen en de consideratien van dea 
Gouvemeur-Gfeneraal Jacob Mossel betreffende Javi 
Gehouden Maandag 20 Mei 1754. 

Onder de gezamentlyke Heeren Leden ter resumtie rond geweeat 
en door den Gouverneur-Oeneraal thans binnengebragt zjrnde de ge- 
houden aanteekeningen van Z. Ëdelh. gedurende desselfis jongst gedane 
reyse naar Java's oostkust sedert 22 Maart tot 22 April, tevens dair- 
nevens overleggende seker schriftuur van Z. Ed. behelzende a i. 
eene korte schets van de gebeurtenissen op Java's oostkust, een kort 
détail, van de voorvallen en troubelen sedert 1741 en verseld van Z. 
Edelh. consideratien nopens de presente gesteldheid van zaken diar 
ter custe. • . • zynde het voors. schriftuur van den volgenden inhoud: 

Om een denkbeeld te hebben van Java, dient men op te klimmen 
tot den eersten tyd onser komst in India. (In korte trekken gut 
Mossel dan na, de oorlogen door de Oomp. op Java gevo^, sedert 
de belegering van Batavia in 1628. De herhaling daarvan is hier 



Digitized"by VjOOQ IC 



277 

onnoodig, de mededeelingen door Mossel over deze vromere gebeur- 
tenissen zyn zeer kort en in de vorige deelen van dit werk zyn die 
gebeurtenissen vollediger behandeld. Wy springen dus over tot 1743). 
Anno 1743 vond de Hooge Regering te Batavia goed met desen 
Soesoehoenang , (Pakoeboewana, zie dit contract dd. 11 nov. 1743 
in deel IX, bladz. 434 onder n*. LXIV) een nieuw verbond aan te 
gaan, dat ontworpen wierd en met de komst van Z. Ed. Baron van 
Imhoff voltooyd (zie deel IX, bladz. LXXXym en dit deel, Hoofd- 
stuk 22), waarby de vorst afistaat het eyland Madnra, den oosthoek 
van Java, Soerabaya, Rembang, Japara, de Samarangse Sabandha- 
ryen of zeetoUen, alle de andere Sabandharyen tot onderhoud van 
't gamisoen. Belooft 3 ton agterstallig te voldoen, werd 24 ton vry- 
gescholden en neemt aan , daarvoor 's jaars 5000 coyangs ryst te 
leveren k 10 Rds. En in de landreyse'van zyn Edelheid (zie hier- 
boTcn n**. XII). Baron van Imhoff a*. 1746 wierd nader afstand 
gedaan van alle de Sabandharyen voor al het agterstaL 

De strandprovintien 's jaars voor 5000 spaans 

de tolhekken „ „ 9000 „ 

en de hofbedienden 'sjaarlyks toegezegd .... 6000 „ 
wttTop a*. 1749 by 't sterven van dien vorst, 't ryk van Java aan 
de Comp. opdroeg, die *t weder aan zyn zoon ter beheering uytgaf 
onder den gewonen tituL 
üyt het voorzegde blykt, dat de onkosten tot a*. 1705 begroot 

wierden op, (ligt geld) 30 ton 

tót a'- 1733 weder 20 „ 

tot a*. 1743 beloopen de onkosten wel 30 ,j 

tot a'. 1750 mag men wel wederstellen 20 „ 

dus 100 ton ligt 
of 80 ton HoUandsch geld. 

Daarent^en zyn de voordeelen: de ryst van 't contract van a'. 
1705 tot 1733 soover ingekomen, 3 ton, by den vryen opkoop van 
ryst stelle bevoordeeld 12 ton van a'. 1733, is soo weinig voldaan 
ÏD ryst dat de andere agterstallen naauwlyks opwegen. Van a'. 1743 
eü 1746 de afeestane Sabandharyen met eenige vryheden op 4 ton 
HolL geld gerekend tegen 10<>/o, dat ik stelle in Indie eene redelyke 
t>egrooting van de waarde van eenig inkomen teweseui maakt 40 ton 



Digitized by VjOOQ IC 



976 

HolL De ryst gereekend (^ 5000 lasten, die men thans teg^ 10 Bk 
't last koopt en wel ü 20 mag gesteld worden y bevoordeelt 's jan 
f 120000 HoU. waarvan tot 10 ten hondert stelle en dos te uumi 
67 ton swaar of HolL geld. 

jBoodat de ooriogsonkosten ten dienste van den Soesoehoenan aaa- 
gevangen, beloopen 80 ton en al de bedongen voordeelen maar 67 
ton, solx de Comp. daar nog 13 ton by inschiet, boven de gewone 
lasten van 't Oouvemement, die mede al op 4 ton en meer loapegL 
Schoon 't ook waar is , dat dit Gouvernement wel 500 kisten amphioei 
slyt en dus wel 4 ton winst daardoor toebrengende nog al sonde 
konnen geschat worden in voor- en nadeelen van den vorigen tyd 
meer dan egoaal te komen, al rekt men de ongeld^ uyt tot het 
loopende jaar 1754. Dog de ongelden in den presenten tyd mag men 
niet veel minder stellen als 8 ton HoU. geld 's jaars gewoon of onge- 
woon te samen, sonder dat er nu iets meer overschiet waaruyt dfsr- 
selver vergoedinge te vinden. 

Ondertnsschen blyft 't land beroerd, door de rebellie van Matteoe' 
boemi en Maas Satd nevens mindere Javanen. 

De oorspronk van des batsten (Maas Saïd) rebellie moet men 
soeken in de verwydering van 't hof, toen de vorst vlugtte (namelyk 
in 1742 toen Pakoeboewana voor Maas Grendi en de Chinesen ge- 
vlugt was) en de wanagting welke dessel& onvoorzigtig en wispel- 
turig laf bedryf hem by een ieder verwekte , 't welk desen prins it 
de Mattaramse Oostergebergten deede ophouden, min en meer nyV 
vall^ in die provintie doende, totdat a*. 1746 de Soesodioenang aaa 
den Oouvemeur-Oeneraal van Imhof te kennen gaf het trots gedng 
van Pangerang Mancoeboemi en dat, om de woorden van dat dag- 
register te houden, eens zooveel huysgesinnen aanhield, als hem 
volgens syne geboorte competeerden, waarover S. Eklelh. gedurende 
den maaltyd sooals Mancoeboemi achter den vorst op den grond neer- 
zat hem aansprak, de cmbillykheid voorhield en aanseyde, dat hy 
sig moeste contenteren met hetgeene hem na zyn rang compete»^, 
waarop 'tzy die prins dat verwyt niet heeft konnen verduwen, of 
dat zig verbeeldde te kort gedaan te worden, naar zynen waanhier- 
voren aangeroerd, d^ nagt daan^ verhuysde en vervolgens met Maas 
Saïd samen spande, gevende zyne dogter aan denselven ten huwelyk. 
Hierop werd de rebellie sterker, trok meer ^nsen naar zig, terwyi 



Digitized by VjOOQ IC 



S79 

men op Batavia dacht, dat snlx wel als van selCs in dnygen zonde 
vallen^ of dat men 't ten minste in die hope konde aanzien, om 't 
land eens adem te laten scheppen, als wordende ordinair door Oonq^ 
troepen mym zooveel ontmst als door de rebellien. 

Waartegen egter het tegendeel bleek, involgen Hancoebo^ni ver- 
staande dat de Soesoehoenang op sterven lag, sig, anno 1749, om- 
trent temelver nnr als de presente vorst, op Soeracarta als Soesoe- 
hoenang succedeerde, in 'tMattaramse mede dns Het proclameren. 

Wanneer men van Comp's. zyde meerder ernst gebmykt heeft en 

doorgaans meester te veld geweest is, behalve in 't geval van mi^oor 

de Glerk in 't fiaggaleens, wanneer ritmeester van Byleveld sig met 

de honaaren apart hield, sonder 't corps te assisteren, wyders de 

invasie van Paccalongon toen deselve ritmeester het byna zonder 

slag den vyand ten prooy liet, dog waarvan de omstandigheden 

meer bekend dan bewysbaar schynen geweest te zyn. Echter heeft 

men nn en dan eens ondervonden, dat alle passagien niet te slnyten 

en dat de regentyd, wanneer de wegen voor onze tronpen inacces- 

sibel zyn, haar niet belet 2ich hier en derwaarts te wenden, mits- 

giders dat hare vlagt in bosschen en bergen haar steeds voor ons 

Tolk beveyligt, sonder dat daar middelen t^en te appliceren zyn, 

gdyk dat de vorige tyd heeft geleerd, wanneer nooyt eenige prins 

in bergen of bosschen overwonnen en in persoon in handen gevallen 

is en dat toen men de magt van den keyser by sig had en aoxiliair 

ageerde, daar de presente (keyser) algaande weg van alle v(dk 

ontbloot qnalyk sooveel tot zyn dienst heeft als het hof vereischt. 

Schoon egter de Wester-Gonvemenr ons volk met hnnne mans ten 

dienste en hnlpe zyn, speciaal zooals het thans is, dat men van 

Dunak znydop tot aan de Zuydzee en al wat daar bewesten ligt, 

door onse besettingen beveyligt en er de rebellen nythondt. 

Die daarentegen tegenwoordig het meesterschap oefenen in de 
landen daar beoosten gelegen, tot aan Cadirie, uytgesondert Comps. 
strandregentschappen en 't daarby gelden of over de landschappen 
^^ Soeracarta, voor een gedeelte van Cadoewang, Pranaraga, Ca- 
^e en Madioen. Maar wie der twee rebellen daar meester is, kan 
loen niet wel decideren, dewyl deselve sedert verleden jaar verwyderd 
Svaakt over de onderhandelingen van Maas Saïd (alias) Mancoena- 
gua met den Gonvemenr van Hohendorff en sedert dat vnnr in 



Digitized by VjOOQ IC 



280 . 

helderen vlam gevlogen door 't a&etten door Mancoebo^ni van de 
regenten, die Maas Saïd by veroyering van Pranaraga daarin ge- 
steld hadde, elkander alseer met ernst hebben aangesproken; Usnrfi 
nu beyden sedert een jaar de Comp. ongemoeid laten en aensoekeL 

De saken Tan Java syn dns naar my voorkomt van favorabds 
aanschouw geworden; want schoon men niet voorzeggen kan, wit 
de rebellen verder zullen tenteren of zy beyden dan wel één van 
hen zal overkomen, dan wel t^en den anderen blyven ageren, dat 
lang duren kan, dewyl dan d'een dan d' ander klop krygt, zoo is 
't egter dus wel aan te sien , terwyl Maas Saïd zelfs 300 man onder 
de ordre van majoor Feber gesteld heeit, en buyten des komt nj 
de Oost voor, zonder zwarigheid te wezen met een goede b^etüng. 
Toeban verzoekt een Madurees en de nieuwe Gouvemenr is dèB- 
wegen door my geiïnstrueerd, opdat daardoor met eenen 't binnenland- 
schap Djippan verseekert kan wesen van onze of 's vorsten zyde. 

Martapaera, onder 't jaar 1742 vermeld (als regent van Grobogan, 
die toen van dat gewest voor zich zelven meester maakte) ligt meest 
stil in 't Grobagangse en sal apparent niet veel beweging maken 
tegen 't Rembangse en Damakse, om de militie, die daarop poit 
vat en dat hy niet meer kan wenschen als daar stil gelaten te 
worden. Het Samarangse kan sig beschermen, ook 't Paccalongangse, 
Tagalse, Banjoemaase, Baggaleense en de Matteram en Gadoe mede 
met de presente bezetting. Ten minste de principaalste plaatfi» 
zullen dus bewaard worden en is het te besien of de rest de Comp. 
sooveel waard is, dat zy sig in meerder onkosten steke en met 
legers 't land bederve. 

De r^ent van de Baggaleen heeft reeds door een afgekomen officia 
doen versoeken, in stede van de presente besetting groot 300 man 
Europesen en inlanders, de helft te mogen hebben, met permissie m 
te zynen koste een fort te Oenarang te maken, daar ons volk zonde 
inliggen en een retraite zyn voor de vrouwen en kinderen en goe- 
deren der eerste en mindere regenten , als wanneer het Baggale^ise 
volk, soo hy zeyde, met geruste* harte aan den landbouw zonde 
gaan. Die van Banjoemaas was niet vreemd een fort in zelver voegen 
te Pamardin te extrueren. Soo meede dan in de Caddoe en Mattaram 
de t^enwoordige posten ook wat versterken en de regenten dan met 
ruste aan den arbeid te lande konden gaan, kre^ de Soesoehanai 



Digitized by VjOOQ IC 



281 

ook nog wat onderhoud uyt zyn ryk, en ik ben niet vreemd dat 
het daartoe te brengen is, als onse commandanten te velde in toom 
gebonden worden naar bebooren. 

Nu komt het op de grootste vraag aan: Wat nu in desen tyd 
te doen? 

Die vóór den oorlog zyn, konnen zeggen: V. dat de rebellen 
konnen versoenen; 2'. dat deselve of één derselven buyten des den 
Soesoehoenang te magtig konnen worden en in een tyd, dat men 
sig ontwapend had,* de Comp. gevoelig havenen kannen; ^^ dat 
Comps. provintien open liggen; 4". dat het regt en de eer van de 
Comp. hulpe (aan den Soesoehoenan) vereischt; 5**. en dat men 't 
nn, redelyk vermogend synde, soowel zal te boven komen als in 
vorige tyden. 

Anderen daarent^en konnen staande bonden dat : V. de versoe- 
ning niet te verwachten is, als men op Java met eenig overleg te 
werk gaat; 2*. dat indien één der rebellen den vorst te magtig werd, 
men dan maar in 't zelfde geval konde wesen als vóór de rebellie , 
dewyl de rebel dan van gedrag en belang verandert synde rebellie- 
actien nalaat en dus niet meer als rebel regeert; maar nyt kragte 
van 't contract vorst zonde wesen en syn land welvaart besorgen, 
en de krygslny nu in zoovele jaren door de oorlogen gedresseerd , dat 
ambagt verlaten en verleeren; dat bnyten des de Madnrees tot een 
tegenbalans konde verstrekken, welke in de swakheid van Java al 
wat te sterk is, behalve dat de rebellen by 't erlangen van rast het 
apparent oneens znllen worden bnyten ons bemoey; 3% dat Comps. 
provintien thans door forten redelyk gedekt zyn om niet verrast te 
worden en met afdanking van de inlanders de Enropezen nog ver- 
deelt behoort te laten, die dan met de strand- Javanen nog al tegen- 
stand konnen bieden , vooral als de kleene provintien onder de grooten 
als ingelyfd wierden en dat een rof (sic?) geschieden kan, selfe als 
^ formidabele legers te velde zyn; 4*. het regt eyscht volgens het 
contract van a°. 1746 hulpe ten koste van den versoeker; die is niet 
alleen verleend, maar millioenen verspild, sonder dat de vorst eenig 
volk te veld bragt of brengen kon en sonder dat hy vermogens is 
om iets te betalen op soo grooten en accresserenden schuld, dewyl 
syn genot van 2(XXX) spaans en misschien sooveel die de bovenlanden 
konnen opbrengen, van weynig aanmerking zyn en Comps. staat ten 



Digitized by VjOOQ IC 



282 

desen eylande niet konnen verbeteren; dat de grootste vorsten lé 
eeiüB aan de rebellen het oor hebben ndllen leenen; dat cms gedng 
op Mallabaar m den oorlog van 't jaar 1740 ook tot inschikkdykheid 
genoodsaakt heeft; dat men selfs op 2 Jnly 1751 eene besending 
aan den Bantamsen rebel Kee Tappa in 'toog had, dns in 'tgevii 
van Java verder dan ei^ns, regt en eer opgehouden heeft; 5*. dat 
ons vermogen in den oorlog door meer dan ordinaire st^ite en vele 
andere gevallen verswakt en men met het afdanken van 3000 in- 
landers wel 3 ton 'sjaars bespaart, terwyl de Enropesen, die 't meeste 
gewigt aan de zaak geven egter aldaar konn^ post honden. 

Dat het bnyten des niet mogelyk schynt een eynde van saken te 
maken, door den oorlog, om de schnylhoeken die de rebeUen in 
bossen en bergen hebben en de experientie snlx aantoont, terwyl 
men in onde tyden met een groote Javase magt verseld was en egt^ 
geen rebellen van belang meester geworden is, als in hnnne zoo zy 
meenden veilige retraites. 

Beyde gevoelens schynen daarin overeen te komen, dat de ve^ 
deeling van Java, mits de Soesoehoenang de magtigste blyve, wel 
kan ingeschikt worden, enz 

Na welk^is resumtie .... besloten is het leggen van forten 
te Oenarang, Pamardin, in de Kadoe en Mattaram, den Gouv^menr 
Hartingh te gelasten , daarover met de betrokken regenten te con- 
suleren 

Vervolgens ter dispositie getreden zynde over de voorgeciteerde 
gehouden aanteekeningen soo van het voorgevallene gedurende Z. 
Edelh. reyse naar en van Samarang, als hetgeen Z. E. by desselft 
aanwezen tot Samarang, Paccalongang en Tagal verrigt en in 't werk 

is gesteld geworden is besloten tot conformatie met Z. Edh. 

verrigtingen ; mitsgaders de volvoering nopens de fortificatiewerk^ 
te Samarang, Japara, Rembang, Damak, Joana en Tagal den Oon- 
vemeur Hartingh nader aan te bevelen, met last tot afdanking der 
helft der Javaanse troupen; item van de uytgekomen en nogverwagt 
wordende Europese militairen 3 k 400 man naar Samarang tesenden; 
verder den Oouvemeur Hartingh te laten herwaarts senden eene 
distincte reekening van het genot door en het ten laste gebragte 
van den Soesoehoenang en wat deselve nog debet oi credit staat, 
met qualificatie om mdi^ de vorst by vorige rekeningen, verkeer- 



Digitized by VjOOQ IC 



«3 

delyk belast en das syne rekening niet seer hoog ten nadeele mogt 
gesloten wesen, met emige gelden te assisteren. 

Lamtstelyk zyn de navolgende inlandsehe regenten onder de yersogte 
titds aangesteld en bevestigd, als: Rongo Addy Mangala, regent 
▼aa Bataag ondar den titel en naam van Ady Nagara in plaats van 
den tot de rebell^ overgeloopen Tommogong Tsjaera djaja; Ingabey 
Maas Ba^iack, pL regent van Pamalang onder den titnl van Ti^aera 
Nagara, in plaats van synen tot de rebellen overgeloopen broeder 
van dienselfden naam; Tommogong Raxa Nagara, eerste r^ent van 
Tagal in plaats van de tot de rebellen overgeloopen T. Wira Nagara; 
Ingabey Sastra Nagara, 2e r^ent van Tagal onder den titnl en 
naam van T. Sastra Nagara, in plaatse van bovengem. T. Raxa 
Nagara; 

Ingabey Soema di wangsa, regent van Brebes onder den titel en 
naam van T. Soera Laya, in plaatse van de tot de rebellen over- 
gelopen Radeen Batavie; 

Ingabey Soema di wirga, regent van Caliwoengo, onder den titnl en 
naam van T. Soema di wirga in plaatse van desselfs vader Ady Man- 
gtla, die tot regent van Batang is aangesteld; 

Ingabey Garta Nagara, regent van Lamoengang ónder den titel en 
ntam van T. Carta Nagara in stede van Ingabey Ongobo^jo, die 
door de rebellen is afgemaakt ; 
Mantrie Ongo Drieja, regent van Wirasaba; 
Ingebey Gromo Wicyojo, tweede regent van Ji^ra met den titel 
en naam van T. Tjietra Soema in plaats van zynen overleden broeder 
en vador. 



XLVII. Translaatbrief of kort verhaal door Pangerang Man- 
koenegara (Mas SaYd) aan den Oouvemenr-Oeneraal 
Jacob Mossel en Raden van Indie gerigt. 

Wannen ondersogt nu^te worden, de redenen van den beginne 
^) waaromme ik my, Pangerang Adipatty Hamengcoenagara voor 
deeen van Cartasoera hebbe wc^ begeven, is: Eerstelyk uyt schaam- 
l^en ais ik aansiende alle degenen, die nevens my waren en ten 
tweeden om reden, dat de Soesoehoenang , die thans op de Lawiaan 



Digitized by VjOOQ IC 



284 

begraven ligt, mj qnaad was, my beschuldigende dat ik de negoryca 
onder my sogte te brengen en dat ik my ook sonde binnen in zya 
Dahn hebben begeven, dewyl ik my Pangerang Adi patty Hameng- 
coenagara, voor desen by de Madnrezen hebbe vervoegt gehad ^ 
wanneer die bovengemelte volkeren tegen de Ghinesen opqnamen eo 
den Dalm op Gartasoera overmeesterden , bny tendien was de ge&egde 
Soesoehoenang my nog nydig, omdat de gerogte ond^ ^e meestea 
van 't volk liep, dat myn broeder de Pangerang Tirta Goesoema door 
de Comp. tot Soesoehoenang sonde worden verheven en alsoo het 
my dan in de negory niet langer konde gevallen, soo verliet ik Gs^ 
tasoera, en vervoegde my by den Soesoehoenang Alit 

Vervolgens b^af de evengen. Soesoehoenang Alit sig oostwaarts 
heen en ik Pangerang Hamengcoenagara bleef in het Soecawattiache 
en vervoegde my by myn oom , den radeen Martapoera van Groboging. 

De Pangerang Mancoeboemi verliet toen hierop mede Gartasoera gï 
quam sig by my vervoegen; dog niet lang keerde hy, P. Mancoeboemi 
weder naar Gartasoera en settede my als doen overal na waar hy kon. 

Ëgter hierna ging de Pangerang Mancoeboemi weder voor de 
tweede maal van Gartasoera weg en qnam sig alsvoren by my ver- 
mengen doende my toen teffens groote beloften, hierop wi^ ik in 
't korte syn schoonzoon en bragt naardien alle zyne ordres en bevel 
ten uytvoer. 

Eyndelyk wierd de Pangerang Mancoeboemi my Pangerang Hameng- 
coenagara in 't vervolg nydig en quaad, ook veranderde hy in vele 
van zyne vorige gedane beloften. 

Intnsschen zynde my den vorigen gewesen Gk>nvemenr (Hohendorf) 
en den majoor Feber hierop in alles zeer vriendelyk en gunstig, ook 
deden zy my beiden veele en goede beloften, dat sooveel uytwerking 
op my hadde, dat ik tegens mynen schoonvader den Pangerang Man- 
coeboemi in schermutseling quam, ja hem mede van syne meeste 
volkeren beroofde, willende gemelde Gouverneur en major Peber 
absoluut hebben dat ik my aan den Soesoehoenang van Soeracarte 
sonde onderwerpen, hetgene ik, P. Hamengcoenagara uyt schaamte 
niet hebbe durven ondernemen, om reden dat ik my tegens myn 
schoonvader gesteld hebbe, maar begaf my hierop in de gebergten. 

En dewyl ik my als hierboven gezegd is, niet hebbe durven on- 
derwerpen, soo wierd ik door de Gomps. volkeren nagejaagd en ver- 



Digitized by VjOOQ IC 



volgd, my beschuldigende , dat ik my tegens de Gomp. dorst aansteUen 
en den Soesoehoenang ontronw en ongehoorzaam was, dat egter 
waarlyk nooyt of te ooyt de minste myne intentie is geweest; maar 
naardien ik my reeds in vreese en beschaamdheyd overrompeld en 
overwonnen vinde, soo sal ik het goede en qnade moeten dragen; 
dog hebbende voor desen om het land Java yeraof^t en blyve snlx 
ook tot nog toe volharden. 

Synde myn schoonvader de Pangerang Mancoeboemi intnsschen by 
de Comp. overgehaald, met wien hy my ook is agtervolgende, des 
niettemin blyve ik den Oouvemenr ^ter nog onophondelyk om het 
land Java aanhouden, sonder my alsnog daarinne te laten jouisseren ; 
maar wil met alle kragt en geweld hebben, dat ik my onder myn 
schocmvader bleven en vervolgens onder den Soesoehoenang van 
Soeracarta, al hetwelk ik uyt groote schaamte en overtollige vreese 
in geenendeele durve ondernemen. En schoon ik agtervolgt en naar 
gejaagd worde ) soo is egter nooyt voor desen of nog heden, myn de 
minste voornemen of intentie geweest, om de Comp. de minste nadeel 
of schade toe te brengen, dan wel my tegens deselve te stellen, be- 
balven dan, wanneer ik my by wylen op den weg hier of daar ten 
koogsten daartoe genoodsaakt vinde, soo moet my, des noods, ver- 
weeren; maar anders soo my sulx niet gedwongen wordt om te doen 
aal ik in geenendeele onderstaan de Comp. eenige de minste onrede- 
lykheid te laten geschieden, integendeel ben ik althoes niets anders 
ik deselve hulpe en gunste verlangende geweest, waaromme ik voor 
desen en tot heden toe ook uyt een waar en suyver hart, sonder 
ophouden om het land Java ben insterende. 
onderstond: Eynde. 
lager: Getranslateerd door (w. get.) I>. Tessie, Translateur. 



Digitized by VjOOQ IC 



XLVIII. Extract uit het dagregister van den Heer Nieolias 
Hartingh, Oouvemeiir en Direetear op en lanp 
Java's Noord-oostkust, gehouden gedurende tpm 
optogt naar, en zyne zamenkomst met d^ Pange- 
rang ülankoeboemi. 

Woefisdag 18 Sept. 1754, vertrek van Samarang. 

Zondag 22 Sept. 1754, (zamenkomst met Mankoeboemi). Komende 
circa ten tien uuren na een moeyelyke marsch over de voon. 
wyduytgestrekte en gants onegale rystvelden, kwam ons te ge- 
moet reyden met den capiteyn Donkel, de Pangerang Adipatty et 
de tommagongs Maas Rongo en Mendokoko, geëscorteerd mede door 
ruym 200 man, onder een wit met blaauw en rood, en geei met 
blaauw geschildert vendel, en te half elf de legerplaats van den?ont 
naderende, zag men aan dese zyde van de revier, met een baa- 
boese heyning omringd om te dienen tot logies voor den heere Goft- 
vemeur en zyn gevolg, en aan de andere zyde ook voor den uitgang 
van den dalm diverse huysen en ter wederzyden onder de ws^tenes 
geschaart een dubbelt rinquet, buyten de Javanen, die alleen nog 
wel een magt uytmaakten van 7000 koppen na de uytterlyke ex- 
tensie van het campement , selvs 200 Baliers en Boegineesen. 

Aan de brug, waar den Pangerang voornemens was geweest da 
heere Gouverneur te recipieeren komende, maakte de Pangerang 
Adipatty veel swarigheyd om de strandregenten mede binnen (e 
laten komen, hetgeen men met stilswygen passeerde, en oodertna- 
schen over de rivier den dalm binnen reed, met de trompetters en 
oppassers van den heere Gouverneur vooruyt, zynde zyn Ed. g'en- 
toureert door de strandregenten en de lyfwagt. 

Omtrent de tweede poort, terwyl den Pangerang Adipatty en Pan- 
gerang Ingabey reets van het paart gestegen waren en den heere 
Gouverneur nog was blyven zitten, kwam de Pangerang Mankoe- 
boemi seer beangst met den koopman Breton , die hem daartoe nog 
had aangeset en g'animeert, dewyl uyt vreese het eerste concept om 
tot de rivier te gaan niet heeft durven volbrengen , onder het geklank 
van het gammespel , het geschal der trompetten en 't slaan van de 
dragondermarsch op de trommen over en weer, den heere Goave^ 



Digitized by VjOOQ IC 



987 

nenr te gemoet gaan, met de gewone ho&toet der keyzeren invinrige 
tyden voornyt, except dmt dese in inlanders en smdere in Eoropeesen 
bestond, synde gekleet in een wit linnen baytjen en een gemeen 
geschildert Javaanse kleetje , met twee kritsen op zy en op het hoofd 
een priesterlyk mnt£[je omwonden met een fijne lywate neosdoek be- 
nayd met een smal gond kantje , dat jnyst niet konde werden aan- 
gemerkt voor een vreedeteeken, aangesien die kleedy al voor eenigen 
tyd by hem aangenomen is geweest, zynde de gantsche hofstoet na 
dien trand mede gekleed met witte ba3r1jes en dito neosdoeken om het 
boofd. 

De schrik stond van verre al op zyn gesigt te lesen en den heere 

QoQvemenr, die tot op een stap of twaalf na by hem, gelykvoorsegt, 

op bet paart was blyven zitten, denselven met syne twee soons den 

Pangerang Adipatty en den Pangerang Ingabey ter regter en linker- 

zyde by de hand naderde en omhelsde, bevinde hem zeer aangedaan 

met dese ontmoeting, waarna so lang gewenscht en getragt hadde, 

m nadat 't verder geselschap der geqnalificeerdens met het toereyken 

zyner regterhand verwelkomt en de strandregenten to^elaten hadde 

h^n de gewoone eerbewysingen te betoonen, nam den heere Oouver- 

Mdir met zyne linker by de regterhand en van den dalm onder het 

èiar staande bit^aarbnys, synde van boven bekleet met een witten 

hemel, waarin men in den eersten opslag gesteld zag een bankje, 

v^beeldende een keyzerlyke throon, overdekt met een ^n matje en 

daarop een swart flneele knssen met desselfs pienang doos, soo het 

scheen van Ambonshont gemaakt en beslagen met goud, ter zyden 

van hetsetve bankje op de linkerhand, de stoel, waarvan boven is 

gewag gemaakt met een dito knssen, en op welke den Pangerang 

Mancoeboemi na over en wederzydse gemaakte complimenten, dat 

de stoei voor hem Pangerang expres gedestineerd was geweest, den 

heere Gouverneur deed nederzitten, occupeerende selfs den evengem. 

zetel des keysers, zeggende by het afweesen van den Qouvemeur 

daarvan gebruyk te zullen maken, terwyl een stoel of drie en voor 

het verdere banken gereet stonden voor het overige geselschap der 

Ewopeesen, aangesien de Pangerangs Adipatty, Ingabey en Natta 

Coesoema na den gebruyke met de drie aangenome kinderen van de 

800 verbanne als overledene Pangerangs Adinagara en Panoelat agter 

den vorst en van vooren de strandregenten ter verder neder gingen 



Digitized by VjOOQ IC 



288 

zitten, en ter r^terzyde voomyt Maas Bongo, radeen Tommagoog 
Jndanagara, met de tommagongs Mondoroko, Alap Alap en Brodjo 
Mnsti, welke twee laaste, jongst geweest synde in ambassade ns 
Samarang onder het geselschap meerm. daar waren aangekom^, ei 
als Panakawangs van het hof, die in het uytterlyk aansien soovd 
als de dames van staat, de ryksomamenten dragende, zeer exoeUeeren. 
In het midden van het bittjaerhuys was een tafel to^eset, ^ 
met wit linnen overdekt so lang ongedekt bleef, tot dat den he^ 
Gonvemear niet alleen een pienang, maar ook thee van het tafdlje 
dat tussen beyden stond, selfs inschenkende gepresenteerd had van 
een silvere schenkbord en laten presenteeren aan het verdere gesel- 
schap van het tafeltje, staande ter andere zyde van de tafel, wan- 
neer het wit linnen kleet daaraf genomen en ongedekt wierden de 
fruytagien en gebak ^ welke eerste in verscheyde silvere bekere en 
het laaste in porcelynen schotels opgedist zynde, rondgepresenteerd, 
en na sulks ook aan de strandregenten afgegeven wierde met een 
kopje thee daarby, in welke tnssentyd de timiditeyt van den Pan- 
gerang eenigsints verzet scheen, op de vertoogen die den heere Qon- 
vemenr hem deede, dat gekomen was om de vmndschap met den- 
selven te hervormen, en verhoopte dat den Pangerang sig daarin 
gerosten en alle vreesagtigheid van hem verbannen wilde , om door dat 
middel met eikanderen tot een gewenscht accoord te komen met de 
pretentien die hy maaken mogte, dog dat hy alvorens weten moest 
dat den heere Qoavemeor geen gezag had om een derselve, hoe 
groot of kleyn die ook wesen mc^ ten finale te accordeeren, buyten 
consent van Haar Hoog Edelens den heere Gonvernenr-Generaal en 
de raden van India, van wien maar een dependent minister evaials 
een ryksbestierder aan het hoff van den keysei was, en gevolgetyk 
verpligt om die desselfs instantien voor te dragen, gelyk aannam, 
indien niet te groot waren op het favorabelste te doen na best ve^ 
mogen, waarvoor die prins zyne dankbaarheyd betnygde en réci- 
proque zyn bysondere affectie om zig met de Compagnie en Zyn Ed. 
weder te versoenen te kennen g^even hebbende, versogt ten eynde 
over zyne eyschen te spreeken, dat men apart mogt gaan in een 
apartement, dat daartoe ter r^erzyde van het bit^aerhuys g'appro- 
prieert was, in welk versoek den heere Gk)nvemeur opstonds bewil- 
ligde, na den Pangerang alvorens gevraagt te hebben, wie van zyne 



Digitized by VjOO^ IC 



zyde daerby g^aarne present sag, verkieseiide toen zyne twee zoons 
meenn. met de soogenaamde ryksbestierder den Pangerang Nata 
Coesoema en den tomnumgong Maas Bongo , wiens soster in hnwelyk 
heeft, en daarent^^ den heere Gonyemetur van zyn kant den 
koopman BreUm, capitaüi Donkel en secretaris Fockens, die dan 
gesamentlyk opstonden en hen vervoegden na de eonferentieplaats 
voOTS., terwyl de prins intussen ordre gaf om zyn zetel, des Oon- 
Yemeors &i drie andere stoelen derwaarts over te brengen, gevende 
den heere Gk>avemeur daar gekomen zynde de regterhand van hem, 
tan welkers linkerzyde zig op de aerde nederzetteden beyde zyne 
kinderen Nata Coesoema en Maas Bongo, en regt voor denselven 
onsen tolk Bappa Bastani. 

Hierop begaf men zig tot de verhandeling van zaken en roteerde 

de heere Oonvemenr het v(»engezegde omtrent zyn hepaalde magt , 

met versoek dat de Pangerang, dien Zyn Ed. (om hem door de 

aangaumeiie titnl van Soesoehoenang niet te opgebhisen te maken) 

noemde broeder, zig rondborstig te willen verklaren en opgeven, 

wat bedoelde met zyne vo<nrmaals by brieve gedane instantie, om 

Ittlf Java, of welke landen daaronder verstond, en in verwagting 

dit Ey zyn eysch omtrend deselve niet te groot maken zonde , onder 

wit titnl die dan zogt te beheerschen, zonder dat hy ^^ daarover 

om de hem nog al by blyvende vreesagtigheyd ny t scheen te durven 

komen, seggende alleen versoekender wyse een gedeelte, na 's Com- 

pigmes welbehagen, hoewel het handtastelyk was te b^^r3rpen, dat 

ky niet gaeme van den presenten titnl desisteeren soude, op welk 

^object met hem komende gaf de heere Oouvemeor hem te kennen , 

dat er immers geen twee sonnen, nog ook twee manen aan den 

kemel konden syn, en dat gevolgelyk de Soesoehoenang Paeoe- 

lK)6S]ia nog in wesen zynde, geen tweede wel kondeg'eligeert worden 

om heerschappye over de landen van Java te voeren , en dat liever 

een andere titnl van deselfde betekenis wilde verkiesen, maar hy 

US desen aangaande , soowel als de ryksbestierder Nata Coesoema 

verklarende en versogt hebbende dan vereerd te worden met den 

titol van Sulthan Mataram, voer den heer Oonvemenr hem te ge- 

Bioet, dat immers nog grooter en mitsdien minder dan de eerste 

bttde aan hem geconcedeeri; worden; dog dese ot^ectie wisten zy 

Hhielyk op te lossen met bet exempel van Cheribon alwaar drie 

X 19 



Digitized by VjOOQ IC 



290 

Salthans r^^rden en dat in voorgaande tyden Java was beheersdit 
door twee Salthans, waarvan den eenen over de Mattarun oi de 
andere over Pa^jang had het gezag gevoerd, ook dat in de JaviK 
tale geen ander naam van gelyke beteekenis dan dese bekent was, 
betnygende voorts dat hy , ofschoon door den overleden Eeyzer dik- 
malen verongelykt was, tegens desselfs zoon den presenten Socfloe- 
hoenang Paccaboeana niets had, om te nrgeeren of te prooedeereo 
tot zyne dimotie van den throon noemende hem selfs zynen zoon, 
waarom eenlyk ook versogt om i Java. 

Waani3rt dan dese consequentie te trecken was, dat hy dien titnl 
evenwel wilde behouden by den afstant van dese of geene provmtiea 
waarop het oog mogt hebben, en dewyl desen aangaande sig niet 
als in voegen voornoemt wilde expliceeren, sloeg de heer Gonv^- 
nenr, om door dat discours verder te geraken, hem voor, 2^3 ^o- 
vintien om de oost, waaraan het oor niet wilde leenen, seggoide 
nooyt .geen keyzer die geregeert of daarin zyn residentie gehonden 
te hebben, verzoekende voorts om ter zyner gerustheyd, wyl ffjn 
harf zeer bedrukt en bevreest was, den eed van trouwe en eeuwig- 
durende vrindschap tussen de Compagnie en hem aan elkanderai 
af te leggen, waarvan al een en andermaal een preludium genüuikt 
en den heer Gk>uvemeur sulx egter ongemerkt telkens g^[Mi8seerd 
had, dog siende dat hem de schrik en vrees bybleef, condescen- 
deerde eyndelyk nolens volens daarin, stellende het aan syne keiue 
in wat voegen sulx liefst effect wilde doen sorteeren; waaromtrent 
men dan eyndelyk overeenkwam om beyde dat te doen met het nyt- 
storten van een gorgelet water in een silvere beker, onder het uyten 
der woorden, dat God hun familie en nakroost wilde straffen, so sy 
dese verbintenis mogteu verbreken, gevende de Pangerang Manooe- 
boemi de facto aan zynen ryksbestierder , en dese aan twee panaka- 
wangs of mindere bediendens last, om voor ieder te gaan halen een 
gorgelet water ten fine voors. Aan welk bevel voldaim zynde, zoo 
presteerde men wederzyds op gem.-eed, waarna die prins als ujt- 
gelaten van vreugde alle vrees aan een zyde scheen te st^en, dewyl 
versogt dat hiervan bekentmaking mogte werden gedaan aan weder- 
zydsche hoofden tot beyder geruststelling, gelyk ook geschiede van 
wegen den heere Gouverneur aan de Europeese officieren en politicqoe 
bediendens, nevens de strandregenten door den coopman BretoD} 



Digitized by VjOOQ IC 



291 

capitain Donkel en secretaris Fockens, g'adsisteerd met den tolk 
Bappa Bastani, en van wegens den Pangerang Mancoeboemi aan 
zyne hofbodens en panakawangs door den Pangerang Nata Coesoema 
en tommagong Maas Rongo, die hen ten dien eynde na bnyten be- 
gaven en van dese ▼rindschapbervorming proclamatie deden, onder 
het geschal der trompetten, dewyl den heere Gk)UTemenr intussen 
zitten blyvende totdat znlx geschiet en daarvan rapport gedaan 
was, hem Pangerang in presentie zyner twee zoons versogt van zig 
tog te willen bepalen omtrent dese of gene bovenlandsche provintien 
en afzien van den titnl van Soesoehoenang, ten regaarde van welk 
eerste ii3rt8tel of tyd van beraad, en nopens het laasteexcns vraagde, 
om dat nn reets voor 5 jaren als keyzer gehuldigd en daarvoor sedert 
erkend geworden was by zyne onderhoorige en mitsdien daarvan geen 
afstand wel doen konde bnyten zyn eyge decline, hetgeen onder het 
drokken der handen met omhelsing, in zeer lamentabel en bedrukte 
termen U3rttede en repeteerde by terugkomst van ged. proclamateurs y 
met versoek de articulen zyner pretensie in geschrifte morgen aan 
den heere Gk)uvemeur te mogen presenteeren, 'tgeen hem Zyn £d« 
aceordeerde, niettegenstaande alle vermogens heeft in 't werk gesteld 
dien prins, om het yzer te sineeden terwyl het heet was, door min- 
ijke vertoogen daartoe al aanstonds te persuadeeren , ten eynde van 
zyne goede luym te profiteeren , aangesien door een dilay de parthy 
maar somwylen gelegentheyd gegeven worden om zynen eysch op de 
instigatie der hofgrooten, mits ontbloot zyn van landen, grooter te 
maken, hoewel te vergeefs,* doordien telkens uytstel versogt tot mor- 
gen, stellende dat de saken sig dan wel souden schikken, en dewyl 
den heere Oouvemeur denselven ahreets in 't Javaans met den Pan- 
gerang Nata Coesoema over de stranden had hooren spreeken , versogt 
Syn Ëd. hem van daarvan dog geen gewag te wUlen maken, alsoo 
dat te vergeefis sonde syn. 

Daarna begaf men zig weder na bnyten, na het bittjaerhuys en 
versogt de Pangerang Mancoeboemi den heere Oouvemeur om met 
het verder geselschap het middagmaal by hem te houden, waartoe 
resolveerden om denzelven in zyn nu opgevat vertrouwen meer te 
styven. 

Maandag den 23^ September. 

Kort daar(9 kwam den ouden Tommagong Japara den heere Gou- 



Digitized by VjOOQ IC 



292 

verneur adverteeren, dat de Pangerang Nata Coesoema by de stn- 
ders was komen Teraeemen , hoeveel tjatjas leder r^entsdi^ hsd, 
en terwyl daarayt ten vollen te penetreeren was , dat zyn meeitar 
den Pangerang Mancoeboemie , met wlen heden weder in gesprik 
stonde te komen onder de articnlen zyner pret^isie ook op sonée 
geven de stranden ^ liet Zyn Edele hem door den coopman Brotoi, 
die by denselven ontboden was, aanseggen, dat daaraan gantB nkt 
moest denken, nog gewag van maken, maar wat handelbaar ween 
moest, want dat anders alles te niet en ook vragteloos was de gedue 
optogt, hetgeen van sooveel nytwerking is geweest dat wel beloo&i 
edog gelyk hieronder sal werden aengewesen, niet nakwam van duf 
geen mentie van te zullen maken, met v^-soek in tegended, dat da 
aan hem de helAe van de 20000 Sp. realen die de Compagnie jaailyb 
voor den afstant derselver stranden aan den vorst betaalt, mogte 
wa^en nytgekeert, in voegen voors. coopman qnam raporteeren ai 
versoeken dat den heere Gk)nvemear te elf unr, wanneer de artieokfi 
syner pretentie souden wesen ten papiere gebragt, binnen gelieflfl 
te komen, sendende toen de soogenoemde hofbodens, radeen tonuu- 
gong Indanagara en tommagong Alap-Alap ten afhad van Zyn Ed. 
die ook de £ftcto met het gevolg van gisteren en zyn lyfwagt ijg 
derwaarts begaf, en alsvooren door den Pangerang geied^fiert 
wierde, behalven dat het volk niet van de revier, maar vai de 
eerste poort van den dalm tot aan de tweede geschaart stond, ii 
een dubbelt rinqnet, en hy benevens zyne panakawang gdM 
sonder ba3rtje, 'tgeen de eerste ministers na 't aloude gebruyk au 
het hof mede hadden q^gevolgt, zynde ook de pieken van stntf 
soowel als de andere, niet gelyk gisteren van de doppen ontbloot 

Nadat men alsvoren gezeten was in het bittjaerhuys, daar weder 
de tafel met gebak en vrugten to^eset was, bragt de Paogenng 
terstond ten tapyte, dat conform zyne belofte de puncten van lyn 
eysch had opgesteld en derhalven versogt ter resumtie van deselve 
evenals gisteren apart te gaan, gelyk geschiedde, latende deselve toen 
door zynen secretaris, die ze tusschen een bamboei^ ^^^oegi o?er 
geven aan den heere Oouvemeur, welke ze gelesen hebbende, terwyl 
den Pangerang besig was voor Zyn Ed. een kopje thee in te sdm- 
ken, en te laten inschenken voor den koopman Brekm, oapHaio 
Donkel en onderkoopman Foekens, met een vergrimt of nuaaoigd 



Digitized by VjOOQ IC 



293 

gelaat y q> de daar staande knai^ nedwleyde, zeggende dat zyne 
ineteoaien veel te groot en contrarie zyne belofte ingesteld waren , 
nadien daarby niet alleen versoek deed om de Mattaram, Cadoe, 
Bajyoemaas, Djipang met zyn onderhoorige regentschappen, de 
landen van Pa^jang beoosten de revier Benawie, de landen beoosten 
Lamongan met alles wat daar omber legt van de znyc^ van de 
revier Lamin tot na de noord van Soecowatti, van de west van 
Jadnon, mede tot na de noord van Soecowatti, Tinker, Tampoeran, 
Terscmo en Boma daar niet onder gerekent, maar ook om de oost 
en westerstranden, inet reede dat hy het Zyn £d. niet qnalyk 
wilde nemen dat hem daar in t^en gingh, en zyn gevoelen dient- 
wegen te kennen gi^, namentlyk dat Haar Ed. de hooge Indiase 
regeering tot bewilliging van het laaste nooyt sonde overgaan, ter 
oorsake de stranden al by het leven van den vorigen keyzer aan 
de Compagnie zyn afgestaan, en oversnks alle zyne snccessenrs, als 
een gedecideerde saak synde, vervallen van het regt, dat zy ander- 
sints da»op zonden hebben knnnen hebben gehad, en dat het over- 
znkx tot bevordering van zyn welwesen beter zonde wesen daarvan 
te eenenmaal af te si^ , nn de tyd tot zyn fortnyn geboren scheen , 
flOd hy pertinax blyvende, die sel£B niet verwaaiiosen en den heere 
Gonvemenr heden onverrigtor zake vertrekken laten wilde, welk 
8eggen den Pangerang Mancoeboemi misschien niet verwagt had, 
omdat hetselve met een grimlag beantwoorde, en betnygde die arti- 
enlen zoo vrjrpostig geoi^rt te hebben, wyl den heere Gonvemenr 
hem reets gesegt had van zyne eysschen zonder de alderminste 
sgterhondentheyd op te moeten geven, om deselve (als bnyten ver- 
mogen zynde een eenige daarvan te knnnen accordeeren, dat qnalyk 
geloven wilde, alsoo daarop aanstonts een decisie scheen verwagt te 
hebben) op het faviurabelst voor te dragen aan welmelde Haar Eid., 
aaa wien op dat fondament dan ook vervolgens versogt ze te willen 
vo<MPdragen, als zig onderwerpende derselver schikking, indien half 
Java maar onder zyne heerschappye hebben en selfe vereerd mogte 
worden met den titnl van Snlthan of Soesoehoenang , na het exempel 
nn voorige tyden, dat er twee keyzeren hebben geregeert , deneenen 
over de Mattaram en den anderen over Paiyang. Edog den heere 
Gonvemenr dit poinct der stranden van te veel gewigt agtende, 
stelde hem tra tweedemale de ongerymtheyt van dat versoek «n de 



Digitized by VjOOQ IC 



294 

geringe apparentie dat Haar Hoog Ekl. daarin ooyt aouden condee- 
cenderen, niettegenstaande den eed van trouwe en altoosdnreode 
vrindschap, gisteren aan eikanderen afgelegd, bleef stand giypa, 
met sulke serieuse termen voor oogen, dat hy eyndelyk overtnygd 
wordende te moeten kiesen of deel^ om dese vreedehandeling niet 
vmgteloos te doen nytrallen, het over een andere boeg wende, en 
versoek deed dat dan de helfte der 20000 Sp. realen welke tegoii- 
woordig aan de Soesoehoenang jaarljcx wierden uytgekeerd, goiictok 
mogt, waaromtrend den heere Oouvemenr zig eenlyk verklaarde, dit 
800 Java in de helft verdeelt wierde hy dan ook van zelfs partid- 
peerde in de voordeden die het land opwierp, mits in snlken genl 
nevens zyn zoon den Pangerang Adipatty Anom besweerende, de 
contracten snccessive tussen zyne voorvaderen en de Compagnie ge- 
slooten; waartoe genegen scheen, maar dat van de stranden afisieD 
moest, hoewel Zyn Ed. dat versoek almede soowel als meer andere 
met meerder ernst en empreesement sonde hebben gerejecte^, indi» 
men op zyn eygen bodem was geweest en niet geverseert in eei 
omstandigheyd, die ons deed bedagt syn, om moderatie onserdriftoi, 
patientie en voorsigtigheyd te gebmyken , nademaal men op verre n» 
niet opgewassen was om de magt van dien prins, welke extraordi- 
naris verschanst lag, te wederstaan, in cas door dese of gene scheipe 
uytdrukkinge somwylen tot het pl^en van geweld mogt wesen over- 
geslagen, brengende Zyn Ed. zig indagtigende het gemeene spreek- 
woord, dat tyd gewonnen veel gewonnen is, en het spelletje aai 
den gang synde, hy wel eyeren voor zyn geld sal moeten kiesen, 
het egter door zyn sterken aandrang eyndelyk zooverre, dat den 
Pangerang Mancoeboemi de armen over eikanderen en de r^terband 
aan zyn krits, mitsgaders de oogen na de Pangerang Nata Ooesoemi 
slaande, alsof seggen wilde, wat sal ik doen, den heere Oouvenieor 
op het laast by handtasting declareerde van de stranden af te zi», 
teffens verzoekende nadat zig in discours, 't welk men ongenieiU 
passeerde, ook al tweemalen over de successie en survivance van den 
throon en regeering over gants Java by afly vigheyd van d^ pie- 
senten vorst had uytgelaten, dat de overige pretensien (schoon vrj 
groot) onderschraagt met de voorspraak van den heere Gk>nvemev 
onder het oog der hooge Indiase regeering mogt^ werden gebragt, 
en dewyl in deselve nu daaruyt de stranden gesedude^ blev»/ 



Digitized by VjOOQ IC 



296 

Yerandering moest worden gemaakt, gaf welmelde heer Ooavemenr 
densdven het eerste concept daarvan terug, met beede van dat 
schriftnur te willen veranderen en- daarin ook bekent stellen de nog 
bygevoegde instantien om zyne familie , en dat de verdeehng der 
landen en ryksomamenten om alle geschillen voor te komen, ge- 
schieden mogt van wegens hem , door den Pangerang Natta Coesoema 
en den coopman Breton, en van w^ens den Soesoehoenang Pacoe- 
boeana door desselfs ryksbestierder radeen Adipatty Pringalaya en 

den commandant Abrahams, ten overstaan van 

dikgem. heere Ooavemenr te Samarang, so mogelyk nog heden 
voor Zyn Ed. depart van daar of anders tegen morgen , opdat den 
koopman Bretim^ welke op zyn versoek met den tolk Bappa Bastani 
geaccordeerd had eens een keer na Samarang te doen, mits aanhou- 
dende in dies steede weder den capiiain Donkel die veranderde pre- 
limmaire sonde konnen meebrengen om bestempelt met des Pangerangs 
zegol door den heere Oouvemenr direct aan Haar Hoog Edelhedens 
te werden geaddresseert, benevens een brief die versogt ter spoediger 
erlaDging van een finale dispositie aan Hoogstdeselve daarby te voe- 
gen, waarin den heere Oouvemenr des te eerder bewilligde uyt con- 
sideratie, dat snlcx overeenstemt met hetgene dientw^eu vermeit 
staat by wehnelde Haar Edelens hoog gevenereerde secreete resolutie 
Tan den 15n Blaart deses jaars , ten eynde die articulen t' amplec- 
teren of van de hand te wysen na welgevallen, te meer dewyl Z^ 
Ed. zelfe bnyten des niet gequalificeert is tot een finale afdoening 
van zaken; welke laaste of de afsending op morgen dan aannam te 
doen, terwyl wyders ook met veel verbittering op propositie van den 
beere Oouvemenr, nevens Z3me twee zoons den Pangerang Adipatty 
Anom en den Pangerang Ingabey, item zynen ryksbestierder Pan- 
gerang Nata Coesoema en tommagong Maas Bongo, zig by eede 
verbond van Maas Said of Mancoenagara, door hem en de zyne, 
vyt klynagting genoemd wordende Soeria Coesoema, t' onder te 
snDen helpen brengen en persoonlyk magtig wordende, aan de Com- 
P^e overleveren ter harer discretie, mits dat die hem in handen 
crygende ook nooyd tot eenig trap van eere sonde verheffen, invoegen 
den heere Oouvemenr dat mede besweeren moest en hem op zyne 
gereitereerde vragen of er niet eenig volk ter zyner gemstheyd om 
des te verzekerder te zyn van 's Comps hnlpe en adsistentie by hem 



Digitized by VjOOQ IC 



296 

blyven sonde, vooreerat tot lyf^ragt afi^yen 14 in stede Tsn de nr- 
sogte 20 dragonders bestaande in 1 wagtmeest^, 1 corporaal en U 
gemene. 

Voorts ook beloven, dat op het eerste aansohryven van den dtir 
blyvenden capitain D<mkel, ingevalle Said denselven qnam te atts- 
oqneeren, het leger van Tanjong, om daarmede te conjnngeerai, 
marcheren sonde, gelyk Zyn Edele kort naderhand den commandnt 
van de PoU in presentie van den Pangerang geordonneert heeft te 
obedieeren, omdat in de coivjnnctie met hetselve ten eersten, sdioQB 
aangepresenteerd, geen grooten zin scheen te hebben, vo<Mr dat ant- 
woord op zyn eysch bekomen had, gelyk niet dnyster te kennen gi£ 

Te deser gelegentheyd deed de Pangerang ook op de aanbieding 
van den heere Gonvemenr, aan wien hy reets zyn onvermogen te 
kennen had gegeven, met exénns te vragen, over dat niets had, 
't geen Zyn Ed. konde presenteeren, die daarop gerepliceert heeft 
om geen gond, noch geld, maar om de vriendschap te vemieawen 
gekom^ te wesen, dat, soo iets mogt noodig hébben 'tselve van hem 
vragen sonde, versoek om geld, wapenen, eenig flnweel, laken en 
passementen, van welke drie laeste articnlen Zyn EkL hem belofte 
deede te snllen voorsien by de terugkomst van den koopman Bretoi, 
passeerende het eerste met stilswygen, onder allegnatie omtrrat het 
tweede, dat indien de Comp. hem met haare hnlpbende byqirong, 
sy^deselve dan ook van wapenen sonde voorsien. 

Waamyt niet onduydelyk af te neemen is, dat de rykdommen soo 
groot niet zyn a^ wei sommigen hebben gewilt, en waarom ra^wel 
sonde mogen veronderstellen, dat op veele zyner hiervoren genaakte 
pretensien wel iets af te dingen wesen en hy zig wat ligter vinden 
laten zal. 

Hierna begaf men zig weder na het bitljaerhnys, alwaar geseften 
synde, dien prins weder de tafel liet ontdekken, en de daarop 
staande vmgten en gebak rondgepresenteerd hebbende, gaf ordre 
deselve af te neemen en het eeten voor het middagmaal ten eersten 
op te brengen, dewyl de heere Gonvemenr versogt daema weder 
te vertrekken, om welken te condniseeren toen ordonneerde zyn twee 
oudste soons, den Pangerang Adipatty en den Pangerang Ingabey, 
zig met hare escorte gereet te honden. 

VocHrts dan de spys opgebragt zynde had den Pangerang de goet- 



Digitized by VjOOQ IC 



297 

heyt daarvan als gisteren den heere OouTemeor, die ook syn koet 
met dessdfs permissie daer had laten brengen, voor te dienen, en 
ook weder aan de dragonders kost te laten besorgen, terwyl men 
over tafel in selver vo^en als bevorens dronk de eygensteconditien, 
vermeerdert met de gesondheit van Zyn Edelheyt den heere Oonver- 
neor-Generaal en de Baden van India, en bj het opbrengen van het 
desert het banqnet, 't welk in tienderhande soorten bestond, aan den 
Pangerang afgi^ voor desselfs moeder en vier vrouwen, welke hj na 
den eten de beleeftheyt had aan den heere Gonvemeor met Zyn Ëd. 
by de hand binnen het vronwengetimmer te brengen, te vertoonen, 
vindende onder de laaste twee die al extra fraay er uytzagen en 
deselve soowel als de andere de hand toereykten, excepto de moeder 
die weemoedig schreyende, welm. Zyn Ed. te gelyk met den Pange- 
rang omhelsde, en daarmede genoegsaam betoonde, dat zy zooveel 
in haar is, haar zoon, die terselver tyd over het geschenk bedankte^ 
ten goeden raadt om hem de belangen van de Compagnie met alle 
opregtigheyd te doen aankleven; dit dan geschiet zynde nam. men 
afscheyd en de Pangerang Mancoeboemi bragt den heere Gonvemenr 
tls voorheen onder het triompettengeschal en 't slaan van de trommen 
tot buyten de tweede poort van den dalm, wenschende Zyn Ed. een 
gelukkige temgreys, met hartelyk versoek hem ten goede by Haar 
Hoog Edelens te willen gedenken, terwyl desselft zoonen mede na 
ons logement gingen om ons vervolgens een eindweegs het uytgeleyde 
te geven , invoege zy onder escorte van byna vier hondert man, voor- 
alen van drie vendels, toen te drie noren de marsch aannamen, 
deden, tot op dezelfde hoogte, waar de Pangerang Adipatty ons te 
gemoet gereeden is geweest, en zy ons een voorspoedige reys 
w^ischten, welke met meer gemstheyd dan de heenreys na Gk)dong 
Yoortsetteden. 



Digitized by VjOOQ IC 



298 

XLIX. Translaat Javaansche brief geschreven door den Soe- 
soehoenang Pacoeboeana Senapatty Ingalaga Abdii 
Rachman Sahidin Panatagama, hof houdende tot Soe- 
racarta Adiningrat aan zyn grootvader den Hoog Edekn 
Hoogagtbaren Heere Jacob Mossel y Oonvemear-Graienud 
benevens de verdere Wel Edele Heeren Raaden vu 
Nederlands-Indie op Salatiga aangebragt, den 4 nov. 
a^ 1754. 

Na gewone voorreden. Wyders maak ik myn grootvader den heere 
Oouvemeur-Oeneraal bekend, dat de Goavemeuren directeur Nieolau 
Harting my een brief heeft geschreven aangaande den a&tand via 
de helft der Dessas en Tjatjas, soowel als de helft van Java^ aan 
den Snlthan Mancoeboemi , ben ik mede content en daarover seer 
verblyt en hoope dat sulx tot den welstand van Java mag verstrekken, 
voorts wat van Uw Hoog Edelhedens behagen is, zal ik ten aM 
tyde observeren en versoeken seer grootelyx dat Haar Hoog Edelen 
my nooyt sullen vergeten. Al hetgeene wat op myn harte ligt, staat 
in desen brief vermeld. 

(onderstond): Eynde, en geschreven op Saturdag den 16 van het 
ligtjaer 1680. 

Getranslateerd door Js. Qordyn, translateur. 

(lager): accordeert (w. get.) W. Fockens, secretaris. 



L. Tractaat van reconciliatie, vreede, vriend- en bondgenoot- 
schap tussen de doorluchtige Nederlandsche Oost-Indische 
Compagnie ter eenre en den Sulthan Haming Coboeana 
Sinopatty Ingalaga Abdul Rachman Sahidin Panatagama ' 
Kallifatolach ter andere zyde, uyt name en op speciale kat 
van Zyn Excellentie den Hoog Edelen Heer Jacob Mossel, 
generael van de infanterie ten dienste van den Staat der 
Vereenigde Nederlanden, mitsgaders wegens deselve Gouver- 
neur- Qeneraal en d'Edele Heeren Raaden van Nederhmda- 
Indie, representeerende het hoogste en souverame gebied van 
weegen de Generale Vereenigde Nederlandsche g'octroyeerde 



Digitized by VjOOQ IC 



299 

OoBt-Indiflche Compagnie in de landen door den heer Nicolaas 
Hartingh, Gonvemeur en directeur over de saken van Java 
en plenipotentiaris tot gemelde vreedehandeling gearresteerd 
en vastgesteld. 

Articol 1. 
Nademaal de Heeren, de Gouverneur-Generaal en de Raaden van 
India y uyt overweeging dat den Sulthan gedreeven door edelmoedige 
gevoelens van berouw en leetweezen, over dat hy in den jare 1746 
zig de gehoorsaamheyd beyde van zyn wettigen vorst, den doen- 
maligen regeerende Soesoehoenang Paccoeboeana Senopatty Ingalaga 
Abdul Bacbman Sahidin Panatagama en van de Compagnie heeft 
onttrocken y en ook over al hetgene door hem zedert zyn verwydering 
van het hoff tot Souraearta Adiningrat in de daarop gevolgde trou- 
beien ten desen eylande met de malcontenten en de nog daarvan in 
leven, zynde rebelleerende princen is ondemoomen, soo ten nadeele 
van de Compagnie en Haaren wyt nytgebryden staat op dese cust als 
den zetel van het Mattarmsche ryk, de protectie en bescherming van 
de Kederlandsche g'octroyeerde Oost-Indische maatschappy weder is 
koomen imploreeren, op de dikmalige gereitereerde seriense en seer 
ernstige aanmaningen van den presenten heer Gonvemeur en directeur 
langs Javas noordoostcnst, uyt naam ende van w^en welmelde 
Compagnie gedagte Sulthan vergeven en geremitteerd hebben alle 
soodanig reedenen van offentie als hooggem. Haar Ëdelens in voors. 
gevallen tot een biUyk ressentiment g^eeven zyn, en daarby teffens 
goedgevonden hebben te lietwemen en aan te stellen tot Sulthan van 
de helft der bovenlanden van het Javase ryk om nevens den presenten 
Soesoehoenang Pacoeboeana daarover, ofte pro vintien en districten, 
welke een ieder by derselver verdeeling te beurt komen te vallen, 
bet gezag te voeren onder den titnl en eemaam van Sulthan Hamin- 
coeboeana Senepatty Ingalaga Abdul Rachman Sahidin Panatagama 
Ealifatolach , zoo verUaare ik Nicolaas Hartingh, Gouverneur en 
directeur en plenipotentiaris tot deese vreedehandeling, aan myn kant 
iiyt naam ende van weegen de Doorluchtige Nederlandsche Oost- 
Indische Compagnie, denselven tegenwoordig te benoemen, aan te 
stellen en te erkennen vQor wettig verkooren Sulthan over de landen , 
welke als een teen aan denselven werden a%estaan met het recht 
▼«u soceessie voor zyne wettige erven desselÜB zoonen Adipatty Anom ^ 



.Digitized by VjOOQ IC 



800 

Maas Soendoro en Ingabey, ingevalle zig omtrend de Gompagme id 
komen te gedragen, en ik Snlthan Hamingooeboeana corttfioeere et 
verklare by desen met de nyterste dankbaarheyt en erkentoiisse ab 
een singnliere gunst die waardigheyt te ontfangen cfp de bienia te 
melden conditien en Toorwaarden, welk van beyde de contracteerende 
parthyen sullen worden aangesien als een eeuwige wet, die oaver* 
brekelyk en van wederzyden heyliglyk en oprechtelyck zal weria 
onderhouden en naargekomen. 

Art. 2. 

Daar zal dan nu en ten aUen dage een oprechte vriendschi^ ei 
harmonie resideeren tusschen de onderdanen yan de doorluchtige 
Nederlandsche Oost-Indische Compagnie en de volkeren van Jtvt, 
om malkanderen in aUerley nood en verleegentheyt getronwelyk met 
raad en daad by te staan, elkanders best te vorderen en schaideB 
af te weeren , even alsof zy één volk waaren. 

Art. 3. 

En om zulk te beeter te bevestigen sullen zoowel den ryksbestierder 
als andere hoofdregenten en alle degene, dewelke in de bovenlandeo 
eenig gezag hebben, wanneer zy door den Sulthan worden aange- 
steld, alvoorens tot de exercitie van haar ampt te worden g'admitteerd 
tot Samarang in persoon moeten koomen afleggen , aan handen vu 
den gouverneur en directeur, die aldaar van wegens de Nederlandscbe 
Oost-Indische Compagnie het gezag zal voeren, den eed .van trouwe 
en gehoorsaamheyt, even als omtrent haaren vorst en met gelycke 
betreckinge als tot denselven. 

Art. 4. 

Den Sulthan zal ook niemand tot voors. eerampten van ryksbe- 
stierder of hoofregent mogen verheffen , nog in de bovenlanden eraig 
hoofd of andere regenten aanstellen, dan na voorafgaande approbatie 
van hooggemelde Oeneraal en Raaden, aan welke de genomineerden 
sullen worden voorgedragen ter erlanging van dersel ver toestemming , 
'tey door den Sulthan zelf of zynen ryksbestierder, by een brief 
direct aan Haar Hoog Edelens , dan wel door den Oauvmveiir cd 
directeur op Samarang, nadat hem zulcx van het hoff zal weeaes 
versogt en opgedragen, gelyk ook den Sulthan in selver voegen nie- 
mand van de bovengran. regenten zal moogen verstooteo zonder al- 
voorens de reedenen van dien te hebbeu opgegeven aan de heetea 



Digitized by VjOOQ IC 



SA 

Genenuü en Baaden, en deneiyer toestemminge daartoe te hebben 
erlangt, aUes om tot een openbaar bewys te dienen, dat de Compagnie 
en Java voortaan onafscheydelyk en als één zullen zyn. 

Art. 5. . 
Den Sulthan verklaart en verseekert ook by desen niemant van 
de thans in leven zynde reenten ooyt eenige de minste moeyte te 
zullen aandoen ofte deselve tot eenige verantwoording of rekenschap 
trekken over hetgeen in dese laaste ti'onbelen voorgevallen is, en het 
gedrag dat zy daarinne gehouden hebben, in selver voegen gelyk de 
Compagnie genereuslyk vergeven heeft al het groot ongelyk , dat haar 
is aangedaan, ook te zullen vergeeven en nimmermeer revengeerw 
wat zyn onderhoorige omtrend hem m<^n hebben gepecceerd. 

Art 6. 
De Sulthan verklaart en belooft voorts, dat hy tegenwoordig geeae 
pretensie maakt, of nimmer maken zal, op het geheele eyland Ma- 
dura, noch op de stranden door de Compagnie wettig beseeten wer- 
dende, ingevolge het contract tusschen Haar en den nu overleeden 
Soesoehoenang Pacoeboeana geslooten, den 18 May anno 1746, en 
dat niet alleen voor zig, maar ook voor zyne erfgenaamen, item dat 
hy, byaldien de Compagnie hem daartoe aansoek mogt komen te 
doen, deselve met alle zyne kragten en vermoogens zal byspringen 
en adsisteeren tegen alle desulke, die haar vyandelyk mogten koomen 
aan te tasten en te overvallen, in het vreedig bezit harer zeeprovin- 
tien, waarentegen zy weder aan Zyn Hoogheyt, soodra die reets 
veesentlyk aan deselve Compagnie zal hebben gelevert een jaar zyner 
landsproducten tegens de hieronder gefixeerde en vastgestelde pryzen 
zal doen uytkeeren de helft van de 20000 Spaanse realen, welke 
door haar wegens den a&tand der strandregentschappen worden be- 
taalt en soo vervolgens jaerlyx. 

Art. 7. 
In zelver voeg^ belooft en neemt den Sulthan aan, den presenten 
Soesoehoenang Pacoeboeana, hofhoudende tot Soeracarta Adiningrat, 
met alle zyne vermogens by te zullen springen, wanneer zulox nood- 
Mkelyk mogt worden bevonden, en dat niet alleen den presenten 
vorst, maar ook alle die de Compagnie van tyd tot tyd mogt goed- 
^den daartoe te verkiesen, en uyt haren name het gebied in zyn 



Digitized by VjOOQ IC 



d02 

plaats komen te voeren, beyde tegens nyttaeemsche en bümenlandidii 
yyanden of rebellen. 

Art. 8. 

Al yerder verbind den Snlthan zig om alle de in zyn land val- 
lende en vervoerbare producten aan de Compagnie te zullen leeverea 
en doen leeveren ofte aen de, haerent weegen ten dien eynde na de 
bovenlanden gesonden werdende inkoopers , te verkoopen en te leevera 
tegens sulke prysen als tot nog toe in gebruyk is geweest , te weetoi: 

Een coyang ryst van 28 picols, ieder van 130 ® van rds. Hol- 
lands 8|. 

Een coyang groene catjang van 28 picols ieder van 130 ® vaa 
rds. Hollands 25. 

Een coyang witte bonen van 28 picols ieder van 130 9 van rds. 
Hollands 16. 

Een picol van 130 ® ronde s warte peper en dubbeld gebarpte , dito 5. 



Ben dito 


van 


dito swarte p&per 






en dito. 


. 5- 


ff ff 


ff 


ff lange ff 






ff ff 


» 6. 


ff ff 


ff 


ff Gardamom 






ff a 


» 6. 


ff' ff 


ff 


,, Corianderzaat 






ff ff 


, 3,431 


ff ff 


ff 


jt finkelzaat 






ff ff 


» 6. 


ff ff 


ff 


„ mostertzaad 






ff ff 


n «• 


ff ff 


ff 


„ indigo eerste soort 




ff ff 


„78.6 


ff ff 


ff 


128«Cattoene garen, 


1 soort ]>. A. 


,40. 


ff ff 


ff 


ff ff ff 


2 


ff 


» B. 


„30. 


ff ff 


ff 


ff ff ff 


3 


ff 


» c. 


„20. 


ff ff 


ff 


ff ff ff 


4 


ff 


» D. 


„16. 


ff n 
ff ff 


ff 
ff 


ff ff ff 
„ hartsboom 


5 


ff 


» B. 


„10. 
„ 1.30 



Belovende daarenboven het zyne te zullen contribueren en zyn ge- 
zag en authoriteyt te gebruyken, soo sulx noodig mogt worden ge- 
oordeelt, om de procure der voors. producten te melioreeren en een 
mymen insaam en leverantie te besorgen, tot contentement der E. 
maatschappye en tot welzyn van zyne onderdanen, zig zoo 'omtr^t 
de aanplanting als uytroeying schikkende na de begeerte van ged. 
Compagnie, die hem, dit geraden geoordeelt werdende, snlcx sal 
laten adverteeren en bekent maken. 



Digitized by VjOOQ IC 



ao3 

Art 9. 
Eyndelyk worden hierby voor g'insereert en meede door Zyn 
Hoogheyd beswooren gehouden alle voorgaande contracten, verbinte- 
nissen en overeenkomsten, tosschen de Nederlandsche Oost-Indiscbe 
Compagnie en de vorsten van 't Mattarmse ryk , snccessive geslooten 
en aangegaan, speciaal die van den jaare 1705, 1733, 1743, 1746 
en 1749, voor sooverre de poincten daarinne vervat met dit tractaat, 
waarin byaldien het t^en hoop en verwagting quam te gebeuren dat 
door den Sulthan Hamingcoeboeana ofte zynesuccesseurs in vervolg 
van tyd infractie wierde gemaakt en daartegen aangegaan, zal den- 
zelven versteken zyn en blyven van het geheele bezit der landen, 
provintien en districten thans aan hem als een leen afgestaan wor- 
dende, welke in sulk een onverhoopt geval tot de Compagnie zullen 
terugkeeren om over deselve in diervoegen te disponeeren als deselve 
na bevinding van zaken geraden oordeelen zullen. 

Aldus gedaan, gecontracteert en b'eedigt in 's vorstens campement 
tot Gantie den 13 Febmary anno 1755 (onderstond) 's Compagnies 
Eegol gedrukt in rode lacque (en daarnevens getekent) N*. Hartlngh 
0»ger) Ten bywesen van ons (getekent) W.» H.^ van Ossenberch, 
J* J.** Steenmulder, C*. Donkel en W." Fockens, secretaris. (Inmar- 
gine) vyf in rode lacque gedrukt cachetten en by ider van deselver 
getekend eenige Javaanse caracters. 



LI. Kort verslag over Java's Noord-Oostkust door den 
Gouverneur Nic. Hartingh aan de Hooge Regering inge- 
leverd, dd. 1 November 1756. 

Baiemboangan heeft veel wildernis en zal zig niet ligt in eenige 
zaken mwikkelen, hetzelve heeft tot schutsheer Gusti Agong van Baly. 

Voor het rebellig Malang is onnoodig bedugting te hebben, schoon 
de pangerang Singosarie, egter in een deplorablen staat, nevens de 
gewèsene regenten van Soerabaya sig daarin ophoudt 

Het daaraan grensende Banger-Bangil en Passarouang wordt dage- 
^yks Yolkryker en op de laatste plaats is ons steenen fort byna klaar 
en dos daar niets te vreesen. 



Digitized by VjOOQ IC 



304 

Sumanap is genoegsaam in fleur en wordt geregeerd door ladeen 
Tommogong Tirta Nagara, een priester van zig zelfs, doginhnwefyk 
hebbende eene zuster van den pangerang l^acra nyt de stam tid 
Poelang Djiwa; maar geen kinderen daarby zjrnde; egter nog daar et 
in leven een zoon van den Aria Adicara, welke t^en den Madnrees 
is gesneuveld en (is) de regte erf, de regent heeft hier den thol z^ 
en betaalt rigtig gelyk heden ook syn contigent. 

Pamacassan regeert onder voogdy, nu een kleynzoon van d» 
Madurees prins, genaamd Aria Adicara, oud circa seven jar^ ei 
brengt mede zyne pagtpenningen en leverantie wel op. 

Te Madura heeft men den pangerang Sitja Diningrat, zwager van 
den Soesoehoenang, deselve geeft jaarlyks hulptroepen en mag wd 
voOT de derde vorst van Java gerekend worden, schynt wel geinten- 
tioneert en is in deze tyden de Gomp. al van veel dienst geweest, 
zynde ook daarvoor in den jare 1753 tien jaer agtereen van den 
opln^ng van 10000 Rds. aan pagtpeningen : enz. ontheft, met de 
leverantie van cadjang en oly gaat het tamelyk en al kreeg hy, nog 
al eens Toeban of Lassum soude hetzelve geen quaad kunnen, want 
de verdeeldheyd houdt dog wel de beste ,balans en soo wanneer hy 
maar wel behandeld werd is van desseUs uytspatting geen vrees en 
by versterf door zyne kinderen genoeg verdeeld. 

Sourahaya wordt geregeerd door twee tommogongs welke het 
fortuyn van oorlog daarin heeft gevoerd , hetzelve is één van de 
grootste r^entschappen en heeft nu voor het eerst twee jaar 1000 
lasten ryst voor niet opgebragt, dat een aansienlyke som en ook 
sooveel is als de regenten dragen konnen , als hebbende de Comp. 
telkens al wat meer bedongen en buyten dat koopt het opperhorfd 
nog al tegen 20 Rds. een 3'k 400 lasten in, weshalven deze plaats 
wel mag worden in acht genomen en een kundig hoofd hebben. 

Grisséy Lamongang en Sidayoe nemen ook extra aan en zullen haar 
volle contingent van 't jaar aan ryst leveren , item derselver hoofd- 
gelden, principaal den regent van Sidayoe door ondersteuning van 
zjn vader den Madurees prins. 

To^n sal mede zyn ryst en Tjatjasgelden wel voldoe ; maar 'net 
Lasmm zal 't zoo wat wesen , zynde dies regent heel lachievs en 
schraapzugtig en daardoor gantsch niet bemind, hebbende nu jongst 
zyn dahn sonder veel wederstand aan den vyand overgelaten; dog 



Digitized by VjOOQ IC 



305 

alles is weer in rost, zyn bontleverantie tot Bembang gaat tamdyk 
en het hooftgeld beeft hy ook nog al opgebragt 

Bembang. Comps. timmerwerf is en blyft nog al aan den gang, 
schoon de boschn^oryen, soo al wat geleden hebben zeedert een 
ntymen tyd en de bosschen ook al wat kaal worden en ver te zoeken 
zyn, zoodat men wat k pen sal dienen te wandelen, gerende het 
dorp Paradessie ook veel zont en dos geen reden van klagen. 

Joatia met Patty en Tjincaisewoe brengen baar hoofdgelden op en 
leveren kleyn bout, edog met haar contingent van ryst is het 
slapjes, doordien die landen nu genoegsaam een jaar of tien het 
tooneel des oorlogs zyn geweest, het volk verloopen, enz. en dus is 
het ook eenigsints gesteld met Japara, Coedoes en Damak sullende 
egter de twee eersten dit jaar haar contingent van rjst leveren en 
het laatste of Damak circa 550 lasten , hebbende in geen zes jaar 
zooveel geleverd, vermits het door den rebel Marta di poera nevens 
Grobogang, Warang en Seselo voor een goed gedeelte is in possessie 
gehouden, en met het afsleepen van hout gaat bet ook tamelyk. 

Samarang bet Hoofdcomptoir, met zyne dorpen Torbaya, 6oe- 
moelak, Caligawe, Limbrawa en Oeroet-dalangsche volkeren, zyn 
bed volkryk, extra bebouwd en florisant, kunnende men nu gelyk 
liet spreekwoord zegt , met een zak met geld naar Soeracarta aUeenig 
gaan, daar men anders een heele comp. dragonders toe moest houden 
tot escorte van Comps. goederen; veel mag men daarvan toeschryven 
aan de goede en zagte regering van den Samarangs hoofdregent, 
wdke familie zeer trouw sch3mt voor de Comp. en my niet vreemd 
voorkomt om die te protegeren , ja by occagie nog al zoo wat dessa's 
by het Samarangse te voegen als Grogal etc. om dus als onder het 
oog van den Gouverneur en een goed opzigt gelegen, ook in tyd van 
(noode) van wat tegenwigt te kunnen zyn. 

Caliwoengoe en Candal zyn in fleurigen staat en leveren haar con- 
tingent behoorlyk. 

Baiang komt weer wat op de been; dog gaat nog schoorvoetend 
en het kwynende Paccalongan schynt tot geen verhaal te kunnen 
komen, nogthans doen de regent en de resident volgens gerugten al 
baar best ; maar het is soodanig verwoest door de laatste invasie en 
^g^ering van onze campementen, welke mooi lang daar hebben buys 
gebonden, dat alle arbeid vooralsnog vmgteloos is en het volk voor 
X 20 



Digitized by VjOOQ IC 



306 

een groot gedeelte nog niet weerom en dan komt daarby de veriö 
drukkende straflFe van een misgewas, gelyk in a*. passato, wamieei er 
geen eorl ryst is uytgekomen y ja gespyzigd heeft moeten worden td 
elders. Edog sal dit jaar, nog al buyten eygen mondbehoeften ea 
150 lasten leveren , dus op goede hoope leef, dat het met deze plaatie 
wel weer sal lukken. Met Oeloedjamme is het ad idem gesteld, egter 
van het jaar wat beter; dog de Chinees kan er onmogelyk mede 
uyt, daarom stel ik, dat om remis sal moeten aankloppen, solloide 
boven een 50 lasten niet leveren , alzoo het laatste gesaay weder al 
op het veld is verbrand door de droogte, dog al om te probeeren, 
zal men heden een maand vroeger aan het bezaayen der velden gun. 

Pamalang wordt door den nieuwen regent heel opgebeurd en sal 
weinig aan zyn contingent manqueren. 

Tagal en Brebes zyn van dit jaar de florissantheid zelve en de^ 
selver reenten seer arbeydsaam, gaven heden nog een revier on 
meer te kunnen beploegen (besproeyen ?) soodat de Comp. desen jan 
geen manquement aan ryst hebben sal, als synde van dit jaar naar 
Batavia versonden 4163 lasten en t^en het vooijaar tot den afischeep 
gereed 15 a 1600 lasten, dat veel toe te schryven is, datUwüSdh. 
om Aindamenteele reden in den gepasseerden jare de prys van dat 
product, nadat alvorens die hatelyke generalen inkoop almede nyt 
de wereld was, soo genereuslyk hebben gelieven te verhoogen ysb 
10 Rds., waarvan de gemeene man naanwlyks 7 in handen kreeg, 
tot 20 Rds. per last, hetgeen ook van dat gewenscht effect is ge- 
weest, dat de arme boer hierdoor is gjBanimeert geworden om de 
rystprocure met een verdubbelden yver voort te zetten en landen Ie 
beplanten, welke jaar en dag hebben braak gelegen, sonder dat er 
een ploeg is ingestoken, nu ze zien dat de Gomp haren arfoeyd met 
soo een milden hand beloont. 

En waarlyk HoogEd. Orootagtb. HH. schoon dese prys al ytf 
aansienlyk is en eenige vennindering sonde kunnen veelen, soo mag 
deselve nogthans vooreerst wel op dien voet gelaten worden om den 
boer, het land en ingezetenen uyt haar verarmden en bedmkteo 
staat, waarin zy door den oorlog gedompeld zyn, eenigsints weder 
op te beuren en dan zoude men na verloop van 2 & 3 jaren, die 
kunnen fixeren tot op 15 Rds. per last, mits dan ook daarop g<^ 
laten wierde, sonder verdere verandering. 



Digitized by VjOOQ IC 



307 

Na overgaande tot de bovettlamlen waarnyt de Gomp. genoegsaam 

nooyt iets heeft gehad, sal het onnoodig zyn aan te halen, hoe 

weynig de Soesoehoenang over dezelve heeft te z^en gehad, als 

zynde byna alle m vyands handen gelyk (Jwe Exc .... in 

de maand April 1754 sulx in persoon heeft kunnen afleyden uyt den 

floberen en armoedigen staat , waarin die vorst genoegzaam sonder 

volk hier op Samarang verscheen , een waar blyk dat van hovelingen 

was ontbloot, zyn onderdanen verloopen, de klem van zyn regering 

kwyt en dus niet in staat zig zelfs te maintineren , ja. God beter 't 

myn opreyse aan dat hof de gekroonde naarheid zelve verbeelden, 

doordien de rebellen , ik meen Mancoeboemi en Maas Saïd alles tot 

fflg lokten en hun onderdanig maakten , enfin in een deplorabele om- 

standigheyt verseerde hy, moetende zelfs het gras van zyn eigen 

paarden betalen en lag dus ook gedompeld in schulden, daar hy 

zig nu integendeel omstuwd ziet met een aansienlyken ho&toet en 

zelfs troupen te veld zendt. 

Welke gezegde verandering (om niet te spreken in wat gesteltenis 
Java zig bevond toen ik over hetzelve de regering aanvaarde, alzoo 
de brieven van mynen predesesseur de Heer van Hohendorff daar- 
nn spreekende getuygen zyn, zeggende ZËd. by deszelfs laatsten 
brief: „Wyl door myn swoegen, dog het hoofdarticul, den vrede, 
nButs de afkeerigheyt der wederspannelbtgen niet bereyken of ten 
ff minste nog verre te zoeken schynt te wezen'') voomamentlyk mag 
en moet worden toegeschreven aan de generale omwenteling van 
zaken of Mancoeboemi's overkomst, waartoe Uwe Ëxellentie in den 
l)egmne heeft gelieven te employeren en aan hem af te zenden den 
zoogenaamden of geïntituleerden Turksen Hogepriester Sstïd Ibrahim 
of Sarif Bazar, welke nogtans nadat (Jwe Excellentie al van Sama- 
rang naar Batavia vertrokken was , onverrigter zaken is geretourneerd 
en Uwe Excellentie gevolgd om verslag van zyne commissie te doen 
en heylig water of bevelen van Mécha te gaan halen, zoodat deze 
besending vrugteloos uytgevallen zynde, de zaak in statu quo voor 
^en tyd bleef en Mancoeboemi vyand. Intusschen hield ik de corres- 
pondentie met hem en zyn schoonzoon, den nog zwervenden pange- 
ntng Mancoenagara alias Maas Saïd, toen met denzelven in vyandschap 
levende, aan om een van beyden in de belangen van de Comp. over 
te halen, totdat eyndelyk wanneer ik de moed al byna als had op- 



Digitized by VjOOQ IC 



8oe 

gegeYeUf eerstgem. my of zendelingen van naam en half JaTi m- 
sogt in de maand Angostus, waartoe het myn vertrouwèliiis de 
bekende inlands kapitein Tollang by hem had gebragt en daarop, 
nadat die, t. w. de koopman Breton en capitein Donkel, c s. hen 
gesonden waren en gerencontreert hadden in 't Sesolesche eeoe per* 
soneele ontmoeting van my op Padagangang in de maand SepteinbeL 

Nanwelyks had ik de vryheid genomen hiervan en van het ontbal 
der voors. afgezanten Uwe Excell. in alleryl kennis te geven , boewd 
maar by een particulier brieQe, dat Uwe Exc. egter goedvond h 
vergadering te produceren, zonder dat nog snlx 's Comps. w^ 
had bedeeld, nyt reeden (dat) bekend was, hoe ons Haas Saldii 
de vorige jaren om den tnyn had geleyd of UwEdh. schreven mj 
al reeds preleminaire poincten van contractatie voor, voordat dezdre 
nog eens waren géïnformeert van den nytslag van mynen optogt, 
die ik den 17en der gem. maand met een klein gezelschap derwaaiti 
ondernam en dat al op heel losse gronden, ja, ik mag wel zeggen, 
niet zonder gevaar. 

Het zal egter niet behoeven, hierby te reciteren myn wedervara 
en verrigtingen by denzelven, alsoo het dagregister daarvan aaa 
Uw HEdh. ovei^esonden ^ overvloedig bewys geeft; maar sufficieerai 
te z^gen, niet alleen dat die zyn geapplaudeerd en van dat snoces 
geweest, dat Mancoeboemi met de Comp. is geassopieerd en dair* 
door vooreerst een stilstand van wapenen bedongen, schryvende my 
de veldoverste Ossenberch op dit pas ook, dat er bniten de onder- 
werping niets te doen was, als deffensief te ageren en maar zien te 
bewaren wat we hadden, onaangesien onze aanzienlyke magt; maar 
selfs ook dat Uw Edh. daarop de helft der Javase bovenlanden met 
bewilliging van den presenten Soesoehoenang Pacoeboeana, nadat ik 
die mede daartoe alvorens had overgehaald aan den voorn. pang»aQ§ 
Mancoeboemi hebben afgestaan en my unaniem gequalificeerd dea- 
selven daarover te huldigen tot Sulthan met den titul en naam Tao 
Sulthan Haming Goeboeana Senopatty Ingalaga Abdul Bachman 
Sahidin Panatagama Ealifatollach, uyt name der regering, om 't welk 
meer luyster by te zetten Haar HoogEd. my zelüs daarenbov^ nog 
uyt eygen motif hebben gehonoreert met den titul van plenqioteo- 



1. Zie boven no. XLVni. 



Digitized by VjOOQ IC 



309 

ümBj in welk caracter ik dan ook den 13 febr. 1756 't vredestractaat 
met dien prins gesloten en hem tot Snlthan gekroond heb, (blykens 
myn dagregister .... door UwEdh. goedgekeurd • • • •) 
zoo in opsigt van 't contract zelf als de de daarin gemaakte ver- 
andering , welke de vorsten weder in hunnen vorigen Inyster hersteld 
en by hare onderdanen ontzaggelyk maakt; want waarlyk HoogEd. 
HH. ik agt my verpligt het te moeten uyten, het waren articuleny 
^^ te ver gingen, men kwam daarmede aan de souvereyniteyt en 
benam hun de magt van leven en dood, daardoor zy hen in hunne 
regering absoluut moeten staande houden, ja wat meer is, men 
wUde zelfs dat de bovenlandsche regenten niet alleen met een en 
dezelfde betrekking als aan haren vorst den eed van getrouwheid 
aan de Comp. afl^en, maar daarenboven nog dat zy aan de ordres 
van de Comp. wanneer die met die van hunnen vorst strydig mogten 
vesen de preferentie gaven, 't geen ten eenemale t^ens de gronden 
van de souvereyniteyt streed en ons, daar infractie in willende 
maken, notoirlyk gehaat maakt Hierna zyn de landen verdeeld, 
egter niet sonder éenige moeyelykheden en disputen over en weer, 
^e wel een geruymen tyd hebben stand gegrepen; dog door het 
goed beleid der ryksbsbestierders evenwel uyt den weg zyn geruymd, 
doende zig nu en dan n(^ wel eens kleyne geschilletjes , egter van 
ge^ naam of consequentie, tussen de negoryen op, maar die weten 
voorsz. ministers, radeen Adepatty Danoere^jo en den ouden Manco- 
prodjo schielyk te beslissen , alzoo zy elkander daarin verstaan en het 
algemeen welzyn beyden bedoelen, soodat men van derselver trouwe 
kan verzekerd zyn, ten minste heb ik geen reden van hen te sus- 
picieren, noch ook de vorsten, want de Sulthan immers in den 
vowleden jare, toen zyn magt nog zoo gering was, geen moeyte 
heeft gespaard om nevens Comps. leger Soeria Coesoema te zoeken 
ten onder te brengen. Hy heeft gedaan wat mogelyk was, gelyk 
ook wy; maar is sulx ook ter contrarie uitgevallen en die rebel 
trinmphant geweest in de ongelukkige acties van de capiteins Marquet 
en van de Poll in 't land van Damak en Blora, het is het fortuyn 
^an wapenen en zoo men al eenige oorzaak zocht, ook gedeeltelyk te 
^yten aan de onvoorzigtigheid van den eersten en de al te groote furie 
Tan den laatsten officier zonder naar raadgeving te luysteren. Buyten 
en behalven dat zich onmogelyk ook alles inunediaat zoo schielyk ten 



Digitized by VjOOQ IC 



310 

voordeele heeft kunnen veranderen, alschoon de snlthan zig Yk'^x 
met de Comp. had vereenigd, gelyk dat doorgaans in zulke begin- 
selen gaat, waarin sig dan deze dan gene inconvenienten opdoea 
om de zaak naar zyn zin en welbehagen te kunnen dirigeren , 6cho(yD 
de begeerten nog zeer daartoe overhellen; want Saïd speelde met «n 
leger van 1000 coppen den meester in de bovenlanden, die hy 
allen genoegsaam onder dwang nog had en de armoede was by de 
vorsten groot, niettegenstaande de Soesoehoenang's rekening hem 
was geremitteerd en dus uyt de wereld geholpen. Zy hadden geen 
andere inkomsten dan de 10000 Realen spaansch , die hen jaariyb 
voor den afstand der stranden wierden betaald en dat is nog wel 
haar grootste revenue, dus zy van weinig vermeden waren en daai 
konden zy om • hun aanhang te doen accresseren onmogelyk dal 
gesag oefenen, hetwelk zy nu bezittende over hunne onderdanen 
exerceren, insonderheyt de sulthan, wyl die een hoop ongebonden ei 
ruw volk commanderende hetzelve zoowat peu k peu heeft mo^a 
disciplineren en civilder doen worden. 

Desselfs eygen zoon, de pangerang Adepatty Anom, dien hy bj 
zyn opmarsch in den Mattaram, waarin zyn zeet genomen had, had 
achtergelaten, verstrekte tot een groot impediment van zyne verdere 
personele vervolging van Maas Saïd, nu Soeria Coesoema, alsoo die 
in eene rasemye in de maand augustus zig absenteerde naar de 
Cadoe en aldaar eenige nadenkelyke beweging maakte quamoys 
onder schyn nu zyn volk te versameien, met verscheyden menschen 
capot te maken en andere geweldenaryen meer te plegen, hetgeen 
Zyn Hoogh. zig zoo zeer ter herten nam, dat hy my daarop tot een 
mondgesprek op Salatiga inviteerde en na voorafgaande versogte per- 
missie om naar de Mattaram te mogen gaan, al schreyende over dit 
geval zyn excus maakte ^ opdat de Comp. dog geen wantrouwen in 
zyn persoon mogt stellen , willende zelfs voor de gevolgen instaan en 
naar de Cadoe gaan , gelyk ook gegaan is , om zyn zoon wederspannig 
bly vende tot submissie te brengen , hoewel het tot dit laatste niet is 
gekomen, dewyl hy sig by aankomst van den vader voor desseüs 
voeten vernederd en de kinderlyke gehoorsaamheyt betoond heeft en 
sig verders tot hiertoe wel gedragen. Soodat ik van het attachement 
van desen vorst aan de Comp. en zyne getrouwigheyt üwe Excel- 
lentie wel soude durven en willen versekering geven. 



Digitized by VjOOQ IC 



311 

Hoe kleyn dat die rebellige Saïd nu is, toonen myne successive 
advisen, insonderheyd de heden afgaande, daarvan ik zelf besteller 
ben, zoo dnydelyk aan, dat ik deswegen geen verder verhaal zal 
doen, eenlyk my vermetende te zeggen, dat men rekenen mag het 
vnnr van oorlog geno^saam gesmoort en die ondragelyke lasten ge- 
cesseert te wesen en gedachte Saïd of Soeria Coesoema soo kragteloos 
gemaakt, dat weynig meer to dngten is en ik stel nevens 's vorsten 
volk en onse dragonders met eenige inlandsche soldaten te bedwingen; 
dog niet zoo of hy sal in 't aanstaande jaar nog al eens een kansje 
wagende , altyd evenwel als een partyganger hier of daar met rooven 
en branden een stroop kannen doen en eenige occasie maken, het- 
geen omnogelyk te beletten is, ten ware de hemel hem op eene 
wonderbare wyze willende straffen in onse handen deed vallen of 
anders uyt de wereld hielp, want inderdaad Hoog Ed. HH, Java is 
blykens de kaart te wyd nytgestrekt, heeft te veel onto^ankelyke 
gebergtens, holen en spelonken, en buyten des is de enkele naam 
van pangerang, men swyge van de persoon zelfs, ook zoo gevreest 

dat schoon men nog zoozeer den Javaan in een ander 

denkbeeld zoekt te brengen geen één strandregent die 

men nu al zeggen mogt, dat aan de Comp. gehoort en oversnlx 
met de vorsten niets te doen heeft, hem, sooals dit alles omstandig 
by de retroacta is te sien on by de kundigen ten overvloede bekend, 
oojt assistentie sal bieden buyten soutien en onderschraging van 
'sComps. magt, welke in 't begin myner regeering bestond in 2750 
Europese en 3991 inlandsche dienaren, kostende jaarlyks ƒ1.396.216 
en nu in 2310 Europesen en 557 inlanders, soodat zy door deze 
vermindering nu in hare lasten bevoordeeld is eene aanzienlyke som 
van 726.929, waarby nog gerust durf stellen f 100.000, zoo voor 
de behartigde menagie in de verstrekking als andersints en ook voor- 
taan boven hare ordinaire guamisoenhoudingen in vergelyking van 
vorige jaren, de lasten heel dragelyk zullen zyn, als zynde dit jaar 
mede niets extra's in de legers afgeschreven, schoon egter het hin- 
kend paard nog agteraan komt met de betaling van de saldo's der 
afgedankte inlanders, zynde daaronder die 15 k 16 jaren in dienst 
zyn geweest en 's jaarlyks vier maanden hebben laten staan, soodat 
^e vooijarige ongelden nog al een mooi sommetje bedragen zullen 
en hen evenwel met regt niet wel onthouden kunnen worden. 



Digitized by VjOOQ IC 



312 

Ziedaar dan HoogEd. HH. in waaragtigheid en gemocde Javi's 
staat op het papier gebragt en denkt niet dat het te ligt hebbe ge- 
steld ; maar alles ruym en breed als een eerlyk dienaar overwogeo; 
want de spargementen van dat de afgedankte militie zig by Saïd 
zoude gevoed hebben zyn onwaaragtig en daarvan heb ik immers 
ter contrarie levendige blyken getoond met de overgesondenen in dit 
voorjaar, buyten dat verwyfde volkje en meest Javanen nergens byna 
meer nut toe was .... denkende .... met God, excq>to 
een secours van 100 d 150 militairen voor de gestorvenen, heterwd 
mede te stellen zal wesen en dat Saïd niet ligt zoo magtig meer zal 
worden ; maar wel hoe langer hoe kleynder. Levende ik selfe nog al 
op hoop, vermits hy nog al continueert met aansoek te doen, dat er 
bywylen door Godszegen nog wel wat ie doen zal zyn, dat dog wel 
het beste zoude wesen en waarop niet geslapen hebbe; maar aOcs 
zoo door het vrouwelyke als andersints aangewend, hoewel egter tot 
heden vrugteloos, want dan was alles gesmoord, daar sig t^en- 
woordig nu en dan gelyk jongst nog al weer een Cramat Tapa of 
heylige vertoonde in de Cadoe en Baggaleen, ja ook op Madora, 
welk gespuis Java van ouds al heel eygen is , insonderheit by troubcle 
tyden en telkens diversie baart in onse desseynen. Geageerd zal er 
in het voorjaar moeten worden of anders zyn rot zekerlyk meer ac- 
cresseren zal, egter buyten bemoeyenis van de stranden, gelyk heden 
dit jaar ook geen in het veld zyn geweest als Maduresen en daoiifl 
het heel faciel voor de Comp. ; want of men al zegt , wat is er aan 
de bovenlanden gelegen? neen! stranden en binnenlanden zyn aan 
elkander geënclaveerd en hebben uyt den anderen haar soutien en 
de een kan niet wel buyten den anderen. 

Het is zeker, de armoede is groot, het geld als weggeve^, dat 
niet te verwonderen is, als men nagaat, dat de oorlog nu circa 16 
jaren heeft geregeert, de vorst gevlugt is, zyn schatten ten prooy 
der Chinesen gebleven, sodat er geen een plaats, zoo strand als 
bovenlandsregentschap is, die geen totale ruïne dikmalen heeft moeten 
ondergaan en naardien Java niets heeft om by te zetten als zyn 
producten , die nog maar médiocre betaald worden en de strandpagt^ 
aan de Comp. zoo is het ligt te penetreren , dat er juist niet te groote 
rykdommen te vinden zullen wesen onder de ingesetenen, enfin daar 
valt niets meer te bedingen, maar wel toegevendheyd te gebruyken; 



Digitized by VjOOQ IC 



313 

de vorsten in haar luyster, dat er nog van overschiet^ te laten en 
dns niet verder nyt te breyden, daar wy dog als maar een groote 
vertooning op het papier makende weynig aan hebben in vergelyking 
der nytgereykte schatten, ja, hoe minder gezag van de onzen, zonde 
ik my vermeeten te dnrven zeggen, het beste te weesen en dat als 
koopman te ageren en te blyven wel het voordeeligste voor de maat- 
schappy is, zynde de natie in zig zelfis wispelturig en door de me- 
nigte der princen al zeer tot rebellie genden; want men niet met 
regt kan zeggen van Comps. eerste zeet af, dat Java ooyt 10 jaren 
vredig en rustig is geweest of van rebellen gesuyverd. 

De negotie als Comps. hartader is zeedert eenige jaren nog al 
tamelyk geweest en het debiet uyt de pakhuysen vry meer als in 
vorige jaren , egter mag het geen extra naam hebben en dat komt 
omdat te digt by Batavia ligt en alles door de smalle handelaars en 
Chineesje maat werd aangebragt en wat aansienlyk capitaal in am- 
phioen hier 's jaars wordt verconsumeerd is onnoodig te repeteren, 
^er begint het met dies debiet wat schoorvoetend te gaan, 't geen 
wel wat toe te schryven is aan den hogen prys; dog wel principaal 
aan dat de vorsten geen liefhebbers er van zyn en op Madura byna 
in het geheel niet meer gebruykt wordt en dus schikt de gemeente 
zig naar hare hoofden' te meer zy bespeuren anders in discrediet raken 
en dan tot slot al wederom aan dat beste, ik meen gebrek, aan geld. 

jiet de pagten, mits de versogt wordende permissien worden ge- 
accordeerd, zal het n<^ al zoo wat op den duur gaan; dog ik ver- 
beeld my dat het beter was de regenten, pagters waren, ter oorsake 
het gedurende myne regering hier, daar (waar) deselve het geweest 
zyn, heel wel is gegaan, sonder dagelyxe klagten als met de baat- 
sngtige Chineesen en de Javaan schynt dog hever, dat natuurlyk 
ifl, van zyn eygen gevilt te willen wesen als van andere natiën ge- 
plaagd en dit raisonnement is my al dikmalen in vromer datmn hier 
te voren gekomen. 

Eyndelyk zoo zyn de fortificatien langs de geheele strand klaar 
en dat by vorigen bouwing al vry goedkoop, excepto Soerabaya, 
waaromtrent een kleyn dispuut is geresen, enz 

Ik hoope dat dese geringe aanteekening gunstig zal mogen worden 
geconsidereerd, zoo betuyge met diepen eerbied te blyven, enz. 

Samarang, 1 Nov. 1756. (w. get) N. Hartingh. 



Digitized by VjOOQ IC 



3U 



Ln. De Oouvemenr-Gleneraal Jacob Mossel en Bade van 
Indie aan de Bewindhebbers der Generale Oo8t.-Ind. 
Comp. (HH. XVn). 

Batavia, dd. 31 dec 1767. 

WelEdele Hoogagtbare, enz. 

De voorlooper (het schip) Blydorp, enz. 

Java's Oostkust. Ingevolge het aan UEd. Hoogagtb. geadviseerde 
sub. alt% december a*. preterito had men gemeend, dit voorjaar weder 
genoodzaakt te zullen wesen tegens Maas Saïd in de wapenen te 
moeten komen ten eynde hem tot het nyterste te brengen; maar na 
de terugkomst van den toen alhier aanwezende heer Gouverneur 
Hartingh tot Samarang, hebben de saeken zulk een gelukkigen keer 
genomen,, dat dien rebel in 't zuyder gebergte geweken wesende en 
by een brieQe ter vernedering, met ernst onder versekering egter 
van vriendschap, aangemaand ,%eyndelyk resolveerde zynen broeder 
Timor en eenen Pringalaya aan den Soesoehoenang af te zend^, 
met verzoek, wanneer het niet mogelyk was dat Java, gelyk wel 
wenschte weder door een vorst alleen geregeerd wierde, gerost en 
stU mogt leven en tot onderhoud krygen de landen van Laro Matesse 
Cadoeang en Patjitan, waarop dezelve ten antwoord is gediend, dat 
de verdeeling der landen tusschen Zyn Hoogheid en den Solthan 
voor eeuwig en dat verzoek wat groot was, dog dat men Cadoeang 
en Patjitan wel zoude kunnen passeren. 

Intusschen zwoer gemelden Timor met 's vorsten ryksbestierder 
Radeen Adepatty Mancopro^ja trouw aan den Soesoehoenang, de Comp. 
en den Sulthan, dog in regard van den laatsten wat schoorvoetend, 
't geen zyn broeder te verstaan g^even wierde door hem te zullen 
moeten geschieden, wanneer men eensgezind de rust omhelzen en be- 
vorderen wilde, ten welken eynde na vele consideratien over en weer 
bepaald wierd een t' zamenkomst twee uurtjes van Soeracarta met 
dies opperhoofd Abrahams, die gequalificeerd wierd den eed van ver- 
trouwen aan den anderen te doen en Saïd's verzoek op te nemen, 
mits hy zig ^ter op Solo voor den vorst zoude moeten komen ver- 
nederen, invo^e het eerste, terwyl bovengen. Timor op Souracarta 
als gyselaar agterbleef , gevolg genomen heeft in vriendelykheid &i 



Digitized by VjOOQ IC 



315 

met betuiging van Maas Saïd, dat het in waren ernst met de Gomp. 
en den Soesoehoenang meende en voortaan met dezelve leven en 
sterven wilde; dog dat te zeer met angst bevangen was om zoo 
schielyk binnen Soeracarta te trekken, wyl 't leger in zyne naby- 
heid nog niet gedecampeerd was en zig daarby ook nog present 
bevond Snlthans zwager den Badeen Tommogong Prowirodiridja 
voor wien beschaamd was; willende met evengem. vorst niet gaarne 
te doen hebben; maar smeekte dat den Soesoehoenang hem een 
weynig buyten Soeracarta ontmoeten mogt, wanneer hy denzelven 
de vereyscbte eerbied bewyzen zoude, ook dat daarna evenals de 
Pangerang van Madura op een stoel zitten, welke beyde articnls 
aan Zyn Hoo^heits keuze gelaten wierden en ondertusschen het 
Yoorsz. leger van Gajoe Manu in Solo ingetrokken. 

De Soesoehoenang zyn en ryks welvaren in agt nemende, heeft zig 
daartoe laten bewegen en buyten Soeracarta gezegde Saïd gaan ont- 
moeten, die zig toen aan desselfs voeten vernederd heeft en by pro- 
visie den eed van trouw gesworen, hebbende na gedane versekering 
dat hem geen quaad geschieden zoude, vervolgens mede naar Soera- 
carta gegaan met omtrent 500 koppen , latende 's anderendaags zyne 
moeder uyt het ontoegankelyk gebergte halen en den eenigen, alleen 
nog by hem overgebleven Europees Staver, ten blyke zyner opregte 
welmeenendheid aan den (Gouverneur overgeven, onder bede van 
pardon. Van dese onderwerping is terstond den Sulthan kennis ge- 
geven, die daarmede wel te vrede was, mits dezelve op billyke 
voorwaarden geschiedde, om dewelke te treffen, de Heer Hartingh 
den 12en Maart op invitatie van den Soesoehoenang en Soeracarta's 
opperhoofd de ondercoopman Abrahams naar Salatiga vertrokkai is 
en daags na zyne komst gerecipieert heeft den Soesoehoenang en de 
Ratoe, desselfs gemalin met circa 4000 menschen en een quart uur 
naderhand gen. Saïd nevens zyne vrouw (oudste dogter van den 
Snlthan, met een troep van ruym 400 koppen, zynde dese laatste in 
het eerste abord zeer aangedaan en door den keizer niet te bewegen 
geweest, tot het doen van eenig verzoek; maar wierd 's anderendaags 
nevens den Soesoehoenang, de Ratoe en zyne vrouw by den Gou- 
verneur ter maaltyd onthaald en dus vertrouwen gé](nspireerd, *twelk 
allengskens by hem wortel schoot, werdende toen den 17edervoorm. 
maand Maart bepaald om met den anderen in conferentie te treden. 



Digitized by VjOOQ IC 



316 

't welk wanneer 's morgens alvorens tot enoonragement naar 
met gecommitteerden de geschenken ten hove en aan meerm. 84[ 
gesonden waren , effect sorteerde y willende de gesubmitteerde gi|if- 
yerzoek doen bnyten 's Keyzers bevel, invo^en ook niet aU 1§ 
desselfs ordre deed; maar egter zoo exorbitant, dat Snlthans laniü 
daarmede gemelleerd zynde, de Gouverneur hem door intdlig^' 
termen, daarvan diverteerde en den Eeyzer denselven mede te m^ 
staan gaf, dat immers Java verdeeld was en de stranden der CwofL 
eygendom, en wel wist hoe de bovenlanden gesteld war^, waaidwf i 
het dus eyndelyk soo verre bragten , dat tevreden was met 4001 -^ 
tjatjas, gelegen in Gadoeang, Laro Matesse en 't Zuydgéb^gti. 
Zynde daarenboven op zyn deemoedige bede door den Soesoehoenao^ 
nadat hy aan denselven den Sulthan en Gomp. op den Alcoran, óm 
eed van trouwe gedaan heeft met belofte van op Solo te zulka 
blyven wonen, op ordinaire 's Keyzers dagen verschynen en 's var- 
sten ordre obedieren, vereerd met den titul van Pangerang Adepatty 
Hancoenagara , van welk een en ander Sulthans ryksbestierder Badeen 
Adepatty Danoeredja en majoor Donkel, mede derwaarts ontboden 
en present verstendigd zyn, ten fine de Tja^as gelegen in de dis- 
tricten van laatstgem. Zyn Hoogheid t^ens anderen uyt te wisselen, 
zooals dezelven thans reeds uytgewisseld zyn tot wederzyds geno^ien. 
Na deese submissie van evengem. Pangerang Adepatty Hancoe- 
nagara en door dat gelukkig evenement herstelde rust en vreede ten 
deesen eylande, waarover aldaar een algemeene dankdag is geceile- 
breert en met welke wy de eer hadden UwËd. Hoogagtb. den 15 
April p"". onder presentatie der daarvan gewagende aparte Javasche 
brieven van 16 Pebr. 10 en 29 Maart ' te feliciteren zyn vervoIg«« 
de campementen ingetrokken en alle trains inlandsche militairen nyt 
den dienst ontslagen, soodat nu in 't geheel cesseren en q)hoaden 
alle de trainslasten , die de Gomp. jaarlyks sommen gelds quamen te 
kosten en nog het laatste jaar 175| hebben geabsorbeert / 353001 . 18 
ofte 353412. 9. 8 minder als 't jaar te voren, zynde de heer Har- 
tingh in recompens der gedane depenses en uytgereykte conei^* 
dentiegelden, eer de zaken met dien prins nog zooverre door desselft 



1. Zie den brief onder 28 Maart in Verhandel Bat. Oenoots. Deel 12. bladz. 2^ 
nitgegey. te Batavia 1830. 



Digitized by VjOOQ IC 




817 

agt waren, gepermitteerd op dezelve af te boeken 
f 6000. Voornoemde Pangerang gedraagt zig by 
betoont de verschuldigde eerbied en obedientie 
len Soesoehoenang , wiens hof en staat soowel als 
ïian zedert nog meer in volk en aansien is toege- 
3 vorsten hebben met nadruk hunne armoede aan 
^daarby vertoond de beklagelyke toestand , waarin 
or de verwoesting des oorlogs gebragt waren en 
^happen geen vierde part gevonden wierd, van de 
Buysgezinnen, welke er voor de tronbles waren en hebben 
Ive by réïteratie versogt tot haar onderhoud de inkomsten vai^ 
de vogelnestklippen en Gadoesche tobak, welke wy daarin condes- 
cenderende op 't kragtig voorschryven van den Heer Gouverneur en 
(nn reden by desselüs aparte missive van 1 April IL geciteerd aan 
dezelven hebben gecedeerd en afgestaan ten einde hen ook daardoor 
des te meer te verpligten tot een altoosdurend attachement aan de Comp. 
Zynde den Begent van Madura Pangerang Adepatty Sitja-diningrat 
op desselfii gerenoveerde nadere instantie ingevolge secreet besluyt 
van 26 Febr. deses jaars genomineert en aangesteld tot Wedono of 
opperregent over de om de Oost gelegen landen en r^entschappen 
van Qrissee of tot Lassum toe met speciale seclusie nogtans van de 
regentschappen Sourabaya, Sumanap en Pamacassan en dat alleen 
in zyn persoon, zonder over te gaan op desseUs familie. Insgelyks 
is den braven Tommogong Japara, eerste regent van Japara, mits 
kooge jaren zyne demissie verleend en gesuccedeerd door desselft 
broederszocm Wiero Mantri met den naam van Tommogong Praxa 

Pro4ja 

Cheribon uyt consideratie der slegte gewassen zedert 2 jaren en 
H daarop gevolgd verloop van volk heeft men ten deesen comptoire 
geen ryst noch pady laten inkoopen , nademaal genoegsame voorraad 
aan handen was en daarby dagelyks van Java sooveel particulier 
wierd aangebragt , dat met gerustheid het interdict tegens den uytvoer 
weder koude ingetrokken en dus den vervoer aan ieder gepermitteerd 
worden, gelyk dezelve gepermitteerd is. Zoodat de aanbreng alleen 
heeft bestaan in 56 lasten ryst en 1240 bossen pady nevens maar 
eene matige quantiteit van 976937 ^ cofiyboonen, 790437 ^ suyker, 
15250 cattoene garen, 5000 indigo, 7875 peper, enz '. 



Digitized by VjOOQ IC 



318 

Op fundament van üwEd. H. missive van den 4en October 1756 
hebben wy den particulieren uytvoer van cattoene garens alhiw doen 
verbieden en den handel daarin alleen aan de CJomp. gereserveert 
gehouden, gelyk te sien is by onse reeds afgesonden resolutie van 
14 Juny deses jaars 

De in den jare 1752 tot regent van Limbangan aangesteld Badeen 
Ranga is vereerd met den titul en naam van Tommogong Wangsa 
Riedja. 

Bantam, heeft desen jare tot ons groot genoegen uytgeleverd eene 
firaaye quantiteyt van 2197125 ® peeper ofte 941595 ^ meer als 
#het vooi^aande jaar en geeft apparentie van jaar tot jaar te zullen 
aocresseren wyl de culture en propagatie van dat gewas mede redelyk 
begint op te nemen te Lampong Toelang Bawang na ons retablisse- 
ment aldaar, enz 

Batavia j onder de Hoge roering, enz 

Van de Jaccairase landen is 't nog onverkogte van 't land Tjiliengsie 
publicq opgeveylt en verkogt voor ƒ18840, Ijimapper aan dies regent 
afgestaan voor ƒ 9600 en eenige kleine stukken boven Tangerang etc 
tot f 1344, waarmede nu al 't verkoopbare beneden 't gebergte aan 
den man geholpen is, dat sedert a° 1750 te samen in Comps. eas 
gebragt heeft f 164174 en waardoor de landen nu vry wat beter 
bebouwd worden als te voren, waarom dezelve benedenlanden ook 
ontheft zyn van de garen en indigo leverantie, die den opgezeten 
bezwaart en ligt verder af doet verloopen tot ongerief deser plaatse 
en vermindering van noodiger producten, zynde dit gemis weder 
driemaal te vinden U3rt eene meerdere toedeeling aan de landen over 
het gebergte, het een en ander gespecificeert ter resoL van 20 Sep- 
tember en 13 October. 

De afgebragte producten bedragen dit jaar eene ftaaie quantiteyt 
van 2615342 ® cofiy, 96650 « peper, 23380 « gaaren, 9580 « 
indigo en 72375 curcuma. De pepertuynen hebben inzonderheid ge- 
leden, door eene ongehoorde droogte tot dato deses, aan hetwelke 
men ook toeschryft eene droevige groote sterfte onder den inlander 
in diverse bovenlanden, gelyk mede te Bantam, hoewel de inlander 
wil dat het een gevolg zoude wesen van de aardbeving, welke men 
hier den 24 aug. gevoeld heeft, werdende al eenige duizenden op- 
geteld , welke dit schraal bevolkt land heeft moeten missen en woedt 



Digitized by VjOOQ IC 



die ziekte op sommige plaatsen nog seer sterk, hopende de goede 
God een aanhoudende regen gelieven te verleenen tot yerfrissching 
der menschen en vmgtbaarheid des lands 

Vrye vaart m handel j de handelssocieteit op Sumatra's westenst * 
is ingevolge Uw EdelHoogagtb. intentie vervallen verklaard en in 
dies plaatse de vrye vaart derwaarts geprojecteerd als in Nov. 1749 
▼an Sinkel of het noordelykste van Baros af tot aan 't Znidelykste 
van het Indrapoerse ryk en zoo reciproqne met seclnsie van alle 
vreemdelingen en verbod tegen 't bevaren harer plaatsen , blyvende 
alle soorten van doeken geëxclndeerd buyten die van de Oomp. aan- 
gevoerd en gesjapt zullen worden met het merk van de Comp. reser- 
verende den handel en overvoer herwaarts van goud en peper voor 
dezelve, vide besluyt van 10 Juny. 

Hoezeer wy ook met pakhuizen vol tin blyven zitten en de vaart 
op China door particulieren altoos voordeelig voor dese plaatse en 
Comps. belangen geagt is, heeft men egter om de energique termen, 
waarvan Uw Ed.Hoogagtb. zig bedienen omtrent de directe hervatte 
vaart op China goedgedacht passen van hier naar Canton en Maccouw 
te weygeren, totdat men het goedvinden en de ordre Uwer Edh. 
daarover zal ontfongen hebben, werdende de reden eenigermate uyt- 
gebreyd ter besluyt van 17 Juny. 

Den 15en July is aan de reeders van drie vaartuygen geaccordeerd 
het varen naar de West van Indien, met suyker, arak en verder 
gepermitteerde waren mits terug geen lynwaten aanvoerende, noch ^ 
iets anders dat verboden is 



1. Deie handelMoeietcH liad op 12 ang. 1761 Tan de Hooge Regeriag octrooi 
▼erkregen toot den tyd vau drie jaren; op 28 Joly 1755 kreeg dese sociëteit nog 
▼oor één jaar Terlenging, en bleef bestaan tot 10 Jnny 1757 toen zy door besluit 
der H. Reg. weder werd Temietigd en de loogenaamde vrye vaart op Samatra*s 
Westkust weder ward opengesteR 



Digitized by VjOOQ IC 



320 



Lni. De Ooavernear-Generaal Jacob Mossel en Rade van 
Indle aan de Bewindhebbers der Gen. O.-Ind. Comp. 
(Heeren XVn). 

Batavia, dd. 30 dec. 1758. 

WelEdele Hoogagtbare, enz 

Onse nederige rescriptie, enz 

Java's Oostcuslj van wegens den Snlthan Hamingcoeboeana syn in 
de jongstL maand Nov. alhier in plegtige ambassade verschenen des- 
selfs ryksbestierder Radeen Adepatty Danoeredja, Radeen Tommogong 
Djajanagara, schoonzoon van gemelden vorst en den Radeen Tommo- 
gong Jndanagara om over syne verheffing tot den throon aan de 
Comp. hnlde te doen, invoegen genoteert staat ter onser resoL van 
den Gen der gesegde maand ten welken dage zy ceremonielyk inge- 
haald en ter pnblique andiente geadmitteerd zyn, overleverende den 
brief en medegebragte geschenken. Welke met hunne depêche den 
Hen hnjus na gewoonte gerecompensieert zyn. Zynde syn Hoogheits 
oudste zoon den Pangerang Adepatty Hamancoenagara overleden en 
in dies plaats gesuccedeert de jongste zoon Radeen Maas Soudara 
met den titul van Pangerang Adepatty Anom Hamancoenagara, 
sooals dat reeds bedongen was toen gem. syn vader den troon bddom 
en nu nader versogt is, van wiens hoff sig in den beginne dezes 
)^ jaars geabsenteert en uyt een misnoegen, dat hem jonkheitshalve het 
trouwen geweygert wierd, na den Soesoehoenang bleven heeft de 
zoon van den Pangerang Ronggo in naame Soemojudo welke egter 
aldaar agterhaald en ten eersten weder uytgeleverd is. Houdende den 
Pangerang Singosarie zig in 't Malangse stil en ofschoon de vorsten 
juist geen vrees voor hem hebben, soo is het nogthans bekend, dat 
de regent van dat district voorheen met denselven in eene goede 
intelligentie geleefd en als onder een deken gelegen heeft, alwaar- 
omme hy niet te zeer te betrouwen is en best geoordeeld is het 
campementje tot Gadirie nog een tyd lang te laten continueren, te 
meer zulke personagien schoon sonder magt nogtans eene groote in- 
fluentie hebben op 't gemeen , waarin pas het zaad van rebellie ge- 
smoord is. 

Den laatst rebelligen regent van Soerabaya Radeen Tomonggong 



Digitized by VjOOQ IC 



821 

Sifjanagara heeft zig by den Snlthan onderworpen en is van Zyn 
Hoogheid aangenomen met toevoeging van 50 man en leeft dus met 
zyn zoon in de Mattaram, alwaar men hem , om reden geciteerd by 
Javase aparten brief van den Hen April, gelaten heeft «niettegen- 
staande zyne herwaartszending reeds geordonneerd was by vroeger 
schryven van den 10 December 1757, zynde naar dat hof mede ge- 
transporteerd den in April van Ceylon gearriveerden Radeen Nata- 
coesoema gewezen ryksbestierder van den overleden Soesoehoenang 
Pacoeboeana. 

In 't regentschap van Candal is mits het overlyden van den Tom- 
mogong Awanga, die geen posterite3rt dan eene dogter heeft nage* 
laten, weder tot regent onder denzelfden naam van Tommogong 
Awinga aangesteld desselfs broeder en Pepatty Ingabey Tirta Widjaja 
en den Grissees regent Tommogong Soeranagara, die op eene moord- 
dadige wyse door een syner onderdanen van kant geholpen is, ge- 
SQccedeerd door zyn broeder Ingabey Astradryo onder den naam van 
Tommogong Astranagara. 

Aan den bnyten-Oosthoek deses eylands is in de maand May een 
tit, welk vaartuyg van Bancahoeloe naar Batavia gedestineerd zynde 
e& door swaar weer de straat niet inkomen kunnende , beznyden Java 
langs heeft moeten zeylen, ongelukkig op Lamadjang gestrand, 't volk 
van alles beroofd, haar vaartuyg verbrand, zy tot slaven gemaakt 
en naar Balemboeangang ovei^gebragt by wiens regent, Pangerang 
Patty Mancoeningrat, de Heer Hartingh voor twee Engelsche en 5 
inlandsche matrozen wel hare vryheid, dog vooralsnog geene res- 
titutie van goederen verworven heeft, niettegenstaande op dit laatste 
pomt is aangedrongen, synde bovendien nog een vaartuig aldaar, 
't welk te Cheribon te huis behoorde, gespolieerd en twee daarop be- 
scheiden geweest zynde Europeese matrosen vermoord, hetwelk dien 
pnns zegt door de zeeroovers te zyn geschied en alhoewel zig dien 
btnt uyt, veel van dat gespuys ophoudt, neemt sulx nogthans de 
BUspicie niet weg, dat hy of de synen de handen daarin hebben ge- 
had, alwaarom hem door gem. Gouverneur de novo ïb aangeschreven 
om niet alleen eens rond te zien of ook eenigen syner onderdanen 
^l^uurin gemesleerd mogten zyn, en die in zoo een geval dan aan 
Zyn Ed. over te leveren ; maar ook zendelingen van naam te zenden 
ter ontdekking hoe het daarmede eygei^tlyk en afinaking dezer zaak 
X ^21 



Digitized by VjOOQ IC 



322 

gelegen zy, want om hem in dese tydsconjuncture by perseverante 
weigering om aan dat roquisit te voldoen, te kastyden, sebynt niet 
wel mogclyk, sonder ecne formeele oorlogstoerusting en met dies 
schntsheer, Gusti Agong van Bali gebrouilleerd te raken en daarom 
te eer ongeraden, hoewel zig mede by denselven bevindt den in de 
Javase pipieren van sedert a*. 1741 vermaarden Que Panjang of den 
Chinesehen hoofdrebel 

CherihoHj heeft, enz 

De Sulthan Cheribon in February overleden zynde, is in desselfs 
plaats onder dien naatn opgetreden , den by zyn testament benoemden 
Pangerang Aria Coesoema Radja, synde een zoon van den andersints 
daartoe in 1755 gedesigneerden Pangerang Aria Diridja, welke sig 
tot de regering te zwak kennende, daarvan vrywillig afstand heeft 
gedaan. 

Bantam, De in a\ 1748 gedetroneerde en naar Amboina gerek- 
geerden Koning, vader van den presenten vorst dit jaar in zyne 
ballingsehap overleden zynde, is desselfs lyk, van daar naar dese 
hoofdplaats en vervolgens naar Bantam getransporteerd en overge- 
geven aan voors. Syne Hoogheid den regerenden Koning 



LIV. De Uonvernenr-Generaal Jacob Mossel en Rade van 
Indie aan de Bewindhebbers der gen. Oost-Ind. Comp. 
(Heeren XVU). 

Batavia, dd. 31 December 1759. 

WelEdele Hoogagtbare, enz. 

Onse nederige rescriptie met, enz 

Java*s Ooslcust heeft onder het genot van eenen gezegenden vrede 
dezen jare 't volgende nytgeleverd: 
54944f lasten of ® 17696000 ryst, 
lö5iV n n n 562000 groene kadjang, 
50,V n n n 180200 witte boonen, 



Digitized by VjOOQ IC 



323 



£ 


22535 


kattoen garen in zoort, 






n 


15145 


swarte peper, 






n 


15400^1- 


lange peper, 






n 


9162 


cubebe , 






„ 1161121 


zuyker , 








2820 


indigo in zoort, 






n 


23 


ruwe zyde. 








3 


sloepen, 1 brigantyn,. 


2 champangs 


f 3 water cham- 


pangs 


^ 1 tanjongpoera , 1 scheepsboot. 


2 schuyten. 


5 schouwen, 11 


(lordtsche schou wetjes, voorts eene aansienlyke menigte houtwerken. 



Ter rescriptie op de door üwEdh. gevorderde clucidatie omtrent 
de zydeculture, berigten de ministers by missive van den 3 Sept. 
dat de Mooren , dit tot dit werk gediend hadden , reeds in 1753 van 
daar vertrokken waren en gebrek van volk is hunnes oordeels eene 
voorname reden om het weder beproeven van die fabriek afleraden, 
alzoo ieder district Z3aie inwoners voor de rystplanting en den houtkap 
noodwendig van doen heeft. De* Indigo aan de stranden meenen de 
ministers dat allengskens zal toenemen, ten minste zy zouden er 
volgeus brief van den 3 Sept. hunne uyterste best toe doen. De 
landen van Sumanap en Pasoeroeang, welke men in den beginne tot 
voortqueecking dier verfstoflfe zeer bequaam oordeelde zyn naderhand 
van eenen gansch anderen aard bevonden; want de grond van Su- 
manap valt veel te droog, te zandig en te klippig, heeft daarenboven 
gebrek aan water en de Passoeroeangsche velden zyn wel vrugtbaarder , 
nuuur weder zoo schraal van inwoonders voorzien, dat zy naauwlyks 
toereyken tot het planten van ryst. Den prys van de Cardamon 
hebben wy tot meerder aanmoediging van den planter tot 12 Rds. 
iet picol verhoogd, met ordre om daarvan alles, zoowel als de Cubebe 
aan de Comp. te leveren. Dog alle deze maatregelen tot vermeerde- 
ring van 's lands vinigten worden grootelyks teleurgesteld door de 
ongemeene sterfte onder de Javanen, die uyt de Jaccatrasche boven- 
landen in 't Cheribonsche overgeslagen, vervolgens de naburige land- 
schappen Banjoen^aas en Bagaleen genoegsaam ontvolkt heeft, zooals 
de ministers by missive van den 26 Mey reeds vermelden. 

Be aanvoer van rysl is dezen jare, zoo met 's Comps. schepen, als 
door particulieren, zoo overvloedig geweest dat wy ter resolutie van 



Digitized by VjOOQ IC 



324 

den 3 Aug. in ernstige overweging namen of de inkoopsprys, dk 
om den door oorlog berooyden landman op te beuren, ter resol. vm 
den 12 Aug. 1755 van f 24 tot / 48 't last verhoogd was, ntó 
eenige vermindering konde veelen. Wy besloten toen na rype deübe- 
ratie om de ryst van de volgende leverantie op /36 't last te stellen, 
waarop dezelve ook zonder verdere verandering zal blyven, lat^de 
nogtans aan 't oordeel van den Heer Gouverfieur Hartingh om de 
zwarigheden, die zig tegen deze prysvermindering mogten opdoen 
ons voor te stellen. Dog wy hebben integendeel het genoeg^i geh^ 
om by der Ministers missive van 11 Oct. verzekering te erlangen, 
dat die vermindering niet alleen geen hinderpalen zal ontmoete, 
alzoo de prys nog voordeelig genoeg bleef; maar dat ook de He& 
Gouverneur na het Mahometaansehe feest Moeloet , met alle de re- 
genten te Samarang deswegens zoude confereren en de zaak toi 
eynde brengen , gelyk met volkomen genoegen geschied is. 

Ten aanzien van de zuykerj stonden wy aan de zuykermolemuafi 
by missive van 13 April op hun verzoek toe om nog 1200 picob 
boven hun aandeel te mogen leveren; maar zedert is het gebr^ te 
Batavia zoo groot geworden, dat men ordre heeft moeten stellen <»n 
drie of vier duizend kanassers langs Java in te koopen. Zedert is 
't aandeel van Java in de leverantie, by ons besluyt van den 18 
Sept. bepaald op 8000 picols 's jaars, zullende eerste soort tegen ^ 
en de tweede tegen 2J Rdö. betaald worden. In October hebb^ wy 
de eere gehad üwelEdh. toe te zenden de monsters zyde zoowel te 
Tagal als te Cheribon gereed en gesponnen , thans nemen wy de 
vryheid daaromtrent te berigten dat de Cheribonsche na de Chinesche, 
en de Tagalse na de Bengaalse methode is behandeld , met nedi% 
versoek ons te willen bedeelen , welke wyze van behandeling gep^i^ 
fereerd en welke zoorten 't meest voldoende in Nederland geoordedd 

worden De winsten en lasten van 't boekjaar 175f 

verthoonen eenen voordeeligen aanschyn ; want daar de eerstgenoondc 

geklommen zyn tot /" 432979: 6.— 

zyn de lasten maar 370646 i 7. 8 

Ten blyke dat dit Gouvernement te voren is geraakt f 62332 : 18 . 8 
enz 

Thans tot het aangrensende CïmHbm overgaande ontmoeten wy 
almede dezelfde beklaaglyke sterfte onder de inwoonders, die in deae 



Digitized by VjOOQ IC 



325 

bloeyende landstreek rnym zoo groote verwoesting als op Java heeft 

veroorzaakt • • 

De prysvermindering van de ryst hadden wy op Cheribon ook 
betrekkelyk gemaakt; dog hierop antwoordde ons de. resident, dat 
het hem onmogelyk was, die voor den gestelden prys van 15 Rds. 
't last in te koopen, daarby voegende, gelyk de waarheid is, dat 
dit graan aan de Prinsen, volgens de contracten altyd tegen 16 Rds. 

betaald is 

De verlegentheid om poederznyker heeft ons genoodzaakt by de 
Cheribonsche molenaars, zoowel als by de Javasche ontzet te zoeken; 
wy ordonneerden ten dien eynde den 28 Ang. om daar twee of drie 
dayzend kanassers in ter koopen, die ons ook wel te passé voldaan 
zyn. De quote van Cheribon in de jaarlykse leverantie is voorts by 
resol. van 18 Sept. op 5000 picols bepaald en de prys van de eerste 

zoort op 3} Rds. gesteld, gelaten 

Bantam bevindt zig in diepe rost en 's vorsten vreedzamen aard 
laat g^n twyfel over of dezelve zal onder 's Hemels zegen wel be- 
stendig blyven. De nytwerksels daarvan hebben wy dezen jare door 
eene ryke peperleverantie ondervonden , zynde in dit afgeloopen jaar 
aangebragt 3104625 fl^ swarte en 1125 fi witte peper bnyten nog 
170000 metselsteenen, 't geen de levering van 't voorleden jaar ruym 

lOOOOOO ffi te boven gaat, enz 

Wy hebben ook hier evenals op Java en Cheribon het contingent 
van de znykermolenaars vergroot en de leverantie bepaald op 3200 
picols zuyker in 't jaar om de eerste zoort tegen 4 en de tweede 

t^n ^ Rds. te betalen 

Baiavia 

De Bank wier bestiering aan dezelfde commissarissen gelaten is, 
had ult°. December 1758 een capitaal van /* 3553891 : 1 . 8 , maar 
vertoonde ons den 23 October, dat zy door gebrek aan gelegentheyd 
om hun geld uyt te zetten , niet langer in staat konde blyven om 
aan de houders der bankactien de intresten te voldoen, waarop wy 
goedgevonden hebben geene renten van gelden, aan uytlandigen be- 
hoorende, te laten goed doen en voorts commissarissen omtrent de 
sommen, die zy op vaste goederen mogen schieten met andere <^1- 

legien tot diergelyke beleeningen bevoegd, gelyk gesteld 

De inzameling van Producten, is niet te voordeelig geweest, alzoo 



Digitized by VjOOQ IC 



326 

de meeste districten door de sterfte zoodanig ontvolkt zyn, dat het 
getal der inwoneren niet toereykt om de peper, het cattoene garen 
en de indigo, die veel oppassens vereysschen naar behooren te be- 
zorgen. Het berigt van den gecommitteerde over de zaken van den 
inlander toont aan, dat de leverantie bestaan heeft in 30687 J ® 
peper, 3231 « indigo, 9107 © cattoen garen, 16812 kurkuma, 

1804375 fS koffyboonen en 16579 bossen padi De vrife 

vaart en handel hebben wy ter resolutie van 12 July ten aansien 
van den aanvoer van lywaten, dusdanig bepaald, dat onder den 
verboden aanbreng van witte gebleekte en ongebleekte blaanwe ai 
roode gemeene lywaten ten aansien der Bengaalsche verstaan worden, 

Gumees Salempoeris, enz Om de vrye handelaars des te 

beter kennis te doen krygen van de ordres ten hunnen opzigte van 
tyd tot tyd beraamd, heeft de Heer Gouv. Gener. dezelve van 1753, 
als wanneer de voorgaande verzameling eyndigt, byeen vergaderd, om 

by de vorige agter de passen gedrukt te worden 

By onse eerbiedige rescriptie van den 15 October op Uw Edel- 
ho(^agtb. gerespecteerde van 10 en 20 October (vorigen jaar) hadden 
wy de eer üEdh. in 't korte te betoogen, wat wezentlyke voordeelen 
de Maats, altyd van den zuykei^handel genoten hebbe en nog werkelyk 
geniet. Wy meldden tegelyk hoe de HH. Riemsdyk en de Klerk be- 
noemd waren om zig te informeren of de tegenwoordige inkoops- 
pryzen, van de zuyker eenige vermindering konden lyden. Sedert 
hebben HunEd. (zie Resol. van 4 Dec.) van berigt gediend, waarby 
na eene korte vertooning van de pryzen, die in de voorleden en in 
deze eeuw betaald zyn , eene vergelyking volgt van de lasten , die 
eene suykermolen bevorens met degene, die zy thans moet dragen, 
vervolgens na aanhalinge, dat de tegenwoordige pryzen zedert den 
jare 1745 onveranderlyk gebleven zyn, betoogen HunEd. dat de 
Comp. niet als eerste en tweede zoort aannemende en op de deugd- 
zaamheid naauwkeurig gelet wordende nog negentig, nog zelfs hon- 
dert molens immer eenige belemmering zouden kunnen veroorzaken, 
daarbyvoegende dat hunnes oordeels de pryzen alomme op den onden 
voet behoorden te blyven en dat men te Batavia gerust met de ac 
ceptatie konde voortgaan , alzoo niet boven de gegiste quantiteyt van 
8060000 ffi zoude inkomen , daar de jongste eysschen tot 10841800 
S poeder en 839400 ^ kandyzuyker gelopen hebben , schoon de mo- 



Digitized by LjOOQ IC 



327 

lenaara staande houden, dat zy 9475000 kannen leveren. Hoe onge- 
meene verduuring na den Chineschen opstand in alles gevolgd zy, 
kunnen UEdh. alleen hieruit opmaken, dat daar een buffel bevorens 
voor 6, 7 of 7|, één roede brandhout voor 2 Rds. verkogt wierd en 
het dagloon van een Javaanschen huurling maar twee stuyvers be- 
droeg, thans voor zulk eenen nu tot 5 stuyvers en meer, voor een 
goeden buffel 13 tot 15, voor één roede brandhout 4 Rds. moeten 
uytgeschoten worden, daarby komende, dat de Javasche oorlog en 
vooral de Bantamsche opstand van 1751, gevoegd by de sterfte 
onder de Jaccatrasche inwooners , het dagloon der gemeene werkluyden 
van 6 tot 7 stuyvers hebben doen steigeren. De gezamentlyke leden 
oordeelden dus, dat de pryzen, zooals ze thans zyn behoorden te 
blyven, buyten den Heer Durecteur-Generaal * 



LV. Compendium der voornaamste civile wetten en gewoon- 
tens, waarna de Mahometanen zig in het decideren der 
onder hen opkomende verschillen reguleren, ten opsigte 
van de successien, erf- en besterfenissen, item hunnen 
huwelyken en egtscheydingen, byeen verzameld uyt het 
Mahometaanse wetboek, volgens de opgave der Priesters 
en inlandsche Hoofden, om onderhouden te werden, daar 
en zoo het behoort. — Oeapprobeert in Rade van India 
den 25sten Maart, anno 1760, gedrukt te Batavia, bij 
's Comps. drukker C. C. Renhard (een exemplaar in 
Deel I, Batavia overgek. brieven en papieren in 1761, 
bladz. 268. Ryks-Archief. 

De eerste tüul, betreffende het poinct van successie, mitsgaders 
alle verdere erffenissen en besterffenissen , articul I tot en met artic. 
LXin, ifl later by besluit van den Gouverneur-Generaal, Ld. burg- 



1. Üc Generale missive 31 Dec. 1760 bevat over Java c. a. niets byzonders, dan 
alleen het berigt, dat de Baron Joh. Audrics van Hohcnlorff, ord. ruad v. Indic 0|i 
80 No?. 1760 wat overleden. 



Digitized by LjOOQ IC 



328 

graaf du Bus de Gisigiües, dd. Tjipannas 3 Aug. 1828, n'. 29, 
gerenoveerd en gedrukt te vinden in het Staatsblad van Ne^ 
Indie 1828, n*. 55. 

De tweede litulj houdende observatien by of omtrent denhuwelykeE 
staat, (art. LXIV tot ClI), bevat voorschriften vóór, gedurende en 
by ontbinding van het huwelyk in acht te nemen. 

Van deze beide titels, die te zamen het bovengen. compendium 
uitmaken, is, zooals gezegd is, één gedrukt exemplaar in het Byks- 
archief; zy zyn echter te volumineus om hier te worden opgenomen. 



LVI. De Gtouvemeur-Gteneraal Petrus Albertus van de Parra 
en Rade van Indie aan de Bewindhebbers der Geo. 
O.-Ind. Comp. (Heeren XVII). 

Batavia, dd. 17 Oct. 1761. 

WelEdele Hoogagtb., enz. 

Wanneer wy by het vertrek van het naschip Vredestein de eere 
hadden onse laatste eerbiedige van den 29/30 April aan üwEdL te 
richten, had men nog weynig gedachten van de aanmerkelyke ver- 
anderingen, die kort daarna onder de Indiasche regering zyn voorge- 
vallen, want of wel in den Heer Generaal Mossel door zyne lang- 
durige en qnynende ziekte eene zichtbare afneming van lichaams- 
krachten bespeurd wierd, vleide men zig egter nog met de hope, dat 
Z. Exc. die door de kracht zyner constitutie, meermalen gevaarlyke 
toevallen ontworsteld was, ook deze laatste ziekte wel zoude teboTen 
komen. Dog het heeft den Almagtigen anders behaagd, de quaal 
vei'slimmerde in de maand Mey soodanig en de krachten waren der- 
mate uytgeput, dat Z. Exc. in den nacht tusschen* den 14den en 
15den dier maand, het sterfelyke met de eeuwigheid verwisselde en 
4 dagen daarna met dezelfde plegtigheden , die by de lykstatie van 
wylen den Heer Generaal van Imhoff in acht genomen zyn ter aarde 
besteld wierd. De eerst ondergeteekende (van de Parra) van dit sterf- 
geval rapport ontvangen hebbende, liet terstond de acht presente 
leden van de Ilooge Tafel convoceren en ingevolge de permanente 
ordre en op de geëerde approbatie UwerEd. Hoogagtb. tot do tct- 



Digitized by VjOOQ IC 



829 

kiezing van eenen nieuwen Gh)nTernenr GenerL te treden, welke dan 
ook allen des ochtends te 8 ure ter gewoonlyke plaatse byeenge- 
komen zynde en den eed op de verkiezing van een Gouvemeur- 
Generl. beraamd, afgelegd hebbende is de keuse met eenparigheid 
van stemmen gevallen op den eersten Raad en Directeur-Generaal 
van der Parra. Hoezeer dit blyk van genegentheid en vertrouwen 
m den persoon en geringe capaciteyt van den eerstgeteekende , ge- 
steld by hem de grootste gevoeligheid en erkentenis moest veroor- 
zaken, hoezeer zoo eene eenparige verkiezing gevoegd by de onver- 
diende gunsten, waarmede het üwEdh. behaagd heeft hem van tyd 
tot tyd, inzonderheid na zyne aanstelling tot Directeur-Generaal te 
vereeren, hem animeerde en als het ware verplichtte tot de accep- 
tatie van die aanzienlyke waardigheid zal het UwEdh. echter niet 
vreemd schynen, dat hy uyt aanmerking van de zoigelyke en peri- 
cliteerende gesteldheyd van 's Comps. belangen omtrent de acceptatie 
dier ho(^wichtige waardigheid in den beginne eenigsints geaarseld 
heeft; want werwaards men zyne oogen wende alomme is de staal 
der NederlandscJie beziUingen in vergelyking van de vorige florissanle 
i^den dermate quynende en vervallen^ dat de enkele overdenking daarvan ^ 
mandj hoe geJiard ookj in een kommerlyk gepeytis over het toekomende 
moet storten. Vestigen wy onse aandacht op Ceylon, wy vinden dat 
dierbare kleynood van 's Comps. bezittingen door eenen swaren opstand 
der Cingalezen, gestyfd door het Candiasche hof en andere verborgen 
vyanden , in zulk ecne gevaarlyke gesteldheyd , dat 's Comps belangen 
aldaar, zonder den kragtdadigen bystand des Allerhoogsten in'tblyk- 
baarste gevaar ingewikkeld zyn, in zooverre zelf, dat de herstelling 
van zaken in jaren verloops zal moeten gezocht worden. 

De bekommering moest ten dien opzigte nog grooter worden, omdat 
de machtelooze staat van 's Comps. land- en zeemagt, die te dier tyd 
in en rondom Batavia uyt weynig meer dan 1300 soldaten en nog 
geen 600 matrosen bestond, ons volstrekt buyten staat stelde de 
minste hulp aan dat gouvernement te besorgen om niet te spreken 
van de ruineuse en schier desperate gevolgen, die eene onverhoopte 
onlust op andere plaatsen ontstaan noodwendig soude na zich slepen. 
Voegt met hierby nog de bekommerlyke gesteldheid van de Ben- 
gaalse directie en overdenkt men de aanmerkelyke verliezen, die de 
maatschappy door gestadige concussien en door 'truineren van haren 



Digitized by VjOOQ IC 



330 

handel in alle artiknlen zedert eenige jaren herwaarts heeft moetea 
ondergaan y met eene rechtmatige beduchtheid, dat onse bekende 
mededingers by het verder slagen hunner ondernemingen nog wei 
eens onze totale opbraak konden te weeg brengen y men zal zich lig- 
telyk kunnen overtuigen, dat de bedenkingen by den eerstonderget. 
omtrent de aanvaarding van !t generaalschap ten volle gerond 



waren 



LVII. Memorie opgesteld door den Heer Nic. Hartingh al» 

aftredend Gouverneur en Directeur van Java's Nowd- 

^ Oostcust, voor zyn vervanger en opvolger den HeCT 

W. H. van Ossenbergh, dd. Samarang, 26 Oetob^ 

1761. — (uittreksel). 

Mijnheer! Het bestier dat UwEd.gestr. heden overgeve is niet 
alleen van eene groote uytgestrektheyd en al vry watlaborieus, maar 
ook niet minder voordeelig en ten hoogsten noodsakelyk voor de ge- 
nerale maatschappij, als zynde de koomschuur en houtwerf, kunnende 
de Comp. buyten dit gezeegend landt niet wel bestaan 't geen meer 
als eens gebleeken is en nog jongst over weynige jaren , toen er 
byna op India's hoofdplaats geen ryst meer in de pakhuizen was, 
om aan den soldaat en matroos te verstrekken, mits den aankon- 
denden oorlog alhier, hoe nu de Comp. aan dit conquest gekomen 
is en haar eerste zitplaats genomen heeft tot Grissee en Toeban is 
by de historie zoo wel als de reysbeschryvingen te vinden en dus 

overtollig hiermede te deelen maar zal my alleenlyk 

houden aan datgeen 't welk na myne gedagten eenigsints üwEd, van 
nut zoude wesen en strekken kunnen tot rigtsnoer en speculatie, 
ten minste tot een wegwyzer of opheldering der gesteldheid van den 
dienst en de verbintenisse der landen en op wat wyze men onder 
Öodes Zegen, het hier zoude kunnen en mogen op den duur gaande 
houden ten winste van de maatschappij ; want buyten dat Java niet 
te ontbeeren is, gelyk ik zooeven zeyde, kan hetzelve n(^ wel een 
aanzienlyk voordeel opwerpen, zoolang het by de thans erlangde 
algemeene vreede geconserveerd werd , daar het in tegendeel by de 
minste ruptuur immediaat schatten wegsleept en de Heeren meesters 



Digitized by LjOOQ IC 



331 

ook gants niet duyster te kennen geven, by brieven van 10 Oct. 

1754, onder betnyging dat het op zoo'n voet niet langer uyt te 

houden was. In wat toestand van zaken ik nu dit Gouvernement 

a°. 1754 heb aanvaard, zonder eenige de minste schyn van „memorie 

tot naricht" door swakke gesteldheyd van den Heer van.Hohendorff, 

heb ik tydig genoeg ondervonden, want behalven (dat) gemelde Heer 

by zyn laatsten brief betuygde, dat de vreede nog vene te soeken 

was, gelyk ook gebleken is, was alles in verval, zoo in de huys- 

honding en discipline, .die slegt en bedorven was, de vyand was 

genoegsaam meester in het veld, de vorst of Soesoehoenang als op- 

geslooten en onmagtig zonder geld en volk ; de Comp. moest als men 

alles byeen rekent, ICf tonnen 's jaars aan lasten dragen en dit 

schoone land wierd door den kryg verwoest en zoodanig geteysterd, 

dat het nog thans de naweeën gevoelt en wel eenige jaren nog zal 

gevoelen. De negotie-boeken stonden drie jaren ten agteren , de zoldy 

boeken mede drie jaren en met de inlandse soldyen vier jaren. Welk 

een onverwagten en gelukkigen keer ^er de zaaken genomen hebben 

zal UwEd. duydelyk consteren uyt myne successive aparte brieven 

en wel insonderheid uyt myne aanteekening gehouden by myne eerst^ 

ontmoeting van den prins Mancoeboemi » nu Sultan van de Matte- 

nun, 't geen ik niet zonder levensgevaar en onder 'tgezigt van ont- 

bloote pieken ondernomen heb , waaraan ik my niet gaarne weder 

zonde willen exponneren, als mede uyt myn ampel dagregister en 

notitien van de verdeeling der landen, waarby de Soesoehoenang de 

helft der bovenlanden afstond, waarover de gemelde prins als vorst 

gebnldigd wierd, aan welke papieren ik my kortheidshalve refererende 

alleenlyk zegge, dat dus de verdeeldheid van Java's ryk gevonden 

is en de CJomp. al in heel vaste schoenen staat, gelyk tot heden 

%kt, in weerwil van raysonnementen van veelen die vaststelden, 

dat het niet gaan konde en de verdeeling geen plaats zoude kunnen , 

vinden. 

Het is zeker dat de vreede tot prejuditie van eens Gouverneurs 
teurs strekt, dog eygen lof stinkende zal ik my overzulx hier niet 
verder inlaaten ; maar my vei^enoegen , dat de Heeren Mayores my 
hebben bedankt en ik nevens haar Hoc^agtb. denk niets als myn 



1. Zie no. XLVIII. 



Digitized by VjOOQ IC 



332 

pligt te hebben gedaan, gelyk het een eerlievend dienaar betaamt* 
In die hoedanigheid zal ik van de plaatsen zoo in de nabyheid ge 
legen als andere onder Uw Edelgestr. ressort gehoorende eene ampde 
omschry ving maken en daarna van de boovenlanden onder de vorsten. 

Thans een begin makende m^t de eylanden van Baly, die in de 
kaarten bekend zyn, en welke ik eenlyk aanhale, omdat er tusschen 
die en Java nog al een tamelyken handel is en die vaartuig^ ook 
alom wel eene visitatie mogen ondergaan, zoo om de amphio^ als 
speceryen, die zy schoon het laatste in geen abnndantie, egter zoo 
men wil nog al eenige nooten aanbrengen; ryst geven die eylanden 
zooveel als benoodigd hebben en wel iets meer, dog haar grootste 
force bestaat in den overvoer van slaven naar Batavia. 

Die keorvorstjes oorlogen doorgaans tegen elkander en zyn dm 
niet veel te dngten bnyten en behalven zonde men haar des noods 
met eene goede gearmeerde chialoup of drie kannen insluytea als 
geen vaartnygen van defensie hebbende. 

Balamboeang-an y de nyterste Oostelyke hoek van het eyland Java, 
heeft tot haren beschntsheer het Balys koningje Gusti Agong, hedt 
v6el wildernissen en geeft egter ryst en wat vogelnestjes; maar eeie 
posthonding, waarover al bedenkingen zyn gevallen agt ik onnoodig^ 
en de kosten zouden naar myne gedagten verloren wezen, bnytoi 
des hondt de inlander zich stil. Hieraan grenzen de districten Lamad- 
jang en McUang landwaerts in gelegen, vol gebergten en valleyen, 
waarin hunnen zetel hebben de nazaten en overblyfeels van den be- 
rugten Balier Soerapatty, die den Commissaris Tack met zyn gevolg 
heeft omgebragt. Wie dezelve geweest is, van wat afkomst en hoc 
tot de rebellie geraakt, deswege gedraag ik my aan de histoiyen 
daarvan zoo by Valentyn als elders te vinden. 

Het grootste hoofd of stamhouder hieronder voert den eertitul van 
Radeen Wiranagara, aan dewelke zoowel als aan desselfs familien 
al over jaren te vergeefs by de Comp. vertooning en aanzoek is ge- 
daan om aan de hand te komen, maar wat moeite men ook ssn- 
wend, kan alles niet helpen, blyvende by hunnen ouden deun; wan- 
neer de broeder van Soerapatty anders ook wel genaamd Maas Brabim^ 
die tegen woordhouding aan naar Ceylon verbannen en al lang dood 
is, niet weder werd gezonden, willen zy aan alle onze voorstellingen 
geen oor leenen, schoon dat zy zich stil houden, ja ook nog al ees 



Digitized by VjOOQ IC 



333 

man of tien geven tot de gémeene werken van 'sComps fortres pp 
Passonrouang; maar zyn mits de hooien en klippen door de Ënro- 
pesche magt niet te vemestelen en de inlander sehynt er geen ap- 
petyt toe te hebben, als wel schynende het te willen tot een waar- 
borghouder 't geen men te meer moet denken^ omdat zy zich altoos 
by de minste mnitery voegen. 

De prins Shigosaine halve broeder van den Snlthan en oom van 
den Soesoehoenang onthoudt zich daarmede in een armoedigen staat, 
om dewelke van daar te lokken is alle aangewende moeyte zonder 
vrugt geweest; doch hy belooft echter zich stil te houden en sehynt 
zyn lot van den tyd aftewachten, 't geen dan ook nog wel eens een 
doomh^ in Java's thuyn kan worden en dierhalven heeft die hoek 
toezigt noodig. 

De volgende strandplaatsen ; waarvan de Comp. heer en meester 
is, bestaan in: 

Banger waarvan hoofd is de Ingabey Djajalana, zynde wel een 
klein plaatsje; dog nog al wel geleden en brengt aan de Comp. op 
H coyangs ryst voor niet, 6 picols wax en aan thoU Rds. Holl. 300 
's jaars. 

Passourotiang waar heden een goed steenen fort Hgt en als Com- 
mandant den Capitain Hogewitz, zynde de regent of Tommongong 
Niti Nagara, groeit aan in magt en volk, levert aan de Comp. 
's jaarlyks 60 coyangs ryst voor niet en aan Calangsgeld Rds. Holl. 
42.24, doende de thol 's jaars 376 Rds. Holl. Ik stel dat daar of 
daaromtrent, alzoo er alles welig groeit, nog wel eene indigo-makery 
zonde aan te leggen zyn, dog dit zal zoowat langsamerhand moeten 
geschieden; want andersints zoude de inlander die dog van alle 
nieuwigheden eene aversie heeft, daardoor maar verloopen, ten 
minste, gezegde Cemmandant heeft eene goede hoop daartoe gegeven 
en men maakt reeds daar een b^n mede. 

BangU is een kleen distriet, daar als hoofd is de Ingabey Brodjo 
Joedo en levert eenlyk 's jaars 10 Coyangs ryst voor niet en de tol 
doet Rds. Holl. 625 's jaars en aan Calangsgeld Rds. 45. 

Sourabaya is een van de vermaardste en grootste districten van 
geheel Java zynde dies grootte en aanzien omstandig beschreven by 
de memorie van den Heer de Klerk van den jare 1743 hier ter 
B^retarye in copia berustende, waaraan ik my gedrage en mag met 



Digitized by VjOOQ IC 



334 

rcsgt gehouden worden voor de balanshouding van den geheelen Oost- 
hoek en een evenwigt tegen het eyland Madura en alwaar de Comp. 
altoos het meeste spels gehad heeft , mogende dus altoos wel een bc- 
quaam en Java's kundig hoofd hebben, gelyk heden daar ligt de 
opperkoopman de Ed. Coorts als gezaghebber van den Oosthoek, 
zynde de fortificatiewerken daar mede altemaal nieuw en in een 
goeden staat van defensie. Ook is daar by de gedane visite van 
Z. Ex, van Imhoff (L. M.) opgerigt een raad van justitie , die myna 
bedunkens egter wel geèxcuseerd konde blyven en de delinquenten 
met de stukken ten hunnen laste als in vorige tyden naar Samarang 
worden gezonden en dat nog al wat zoude uytwinnen. 

De praesente regenten zyn de Tommongongs Tjandra Nagara en 
Djaja Dirana, voor welkers laatstgemelde zoon de survivance van het 
regentschap verzegt en door Haar Hoog Edelh. geaccordeerd is, vol- 
gens aparte missive dd. 28 dec. 1759 ; zy zyn halve broeders en 
beyde voorheen mantris of kleine bediendens, dog door de fortuyn 
van oorlog groot geworden in den jare 1752 mits de rebellie van 
den toenmaligen regent Sitja Nagara, die voorgaf dat hem het 
regentschap alleen beloofd was, schoon men egter een bovenlandse 
Radeen daarin plaatste. 

Waarom de voorjarige regenten de een naar Ceylon verbannöi en 
de ander in den jare 1749 afgezet is, weet ik niet en kan ook niet 
penetreren, halende dit eenlyk maar aan als UwEd.gestr. die stoffe 
eens leest of daarover raisonneert, om ÜEd. een idéé te geven, hoe- 
danig men het hier al niet begrepen heeft. 

De regenten zyn hupsche lieden en waarvoor, zoo lang wel ge- 
tracteerd worden, niets te vreesen is, schoon de inwoonders door- 
gaans daar al wat kreegelig zyn , als eenigsints verbasterd naar het 
Balysche en Maduresche en alligt naar verandering haken, altoos 
tot prcyuditie van de Gomp. geen wonder, want dat district heefl 
zooveel als dragen kan, dewyl niet alleen voor niet levert 's jaars 
1000 Coyangs ryst, hun successivelyk opgelegd en benoodigd zynde, 
zoo koopt het opperhoofd nog wel 2 k 300 Coyangs bovendien 
in en thans ook 16 picols cattoene garen, egter zonder bemoeye- 
nisse der regenten ; de tollen doen 's jaars 10275 Rds. HoU. en de 
calangs gelden Bds. 141.12. Ziedaar de importance van dat magtige 
landschap, dat wel 10000 ja wel meer weerbare mannen kan in de 



Digitized by LjOOQ IC 



335 

wapenen brengen, dos het ten volle zéker is, dat weder het poinct 
van balanshonding voor twee regenten pleyt. 

Nu zal ik overstappen naar het tegenoverliggende volkryk en 
vrngtbaare eyland Madura om in de aaneensehakeling te blyven. 

Sumanap met desselfs eylandjes, waaronder Kangiang medereekene, 
dat wel eens opgenomen mogt worden of er ook iets te doen viel, 
wordt geregeerd, door den Radeen Tommagong Tirta Nagara, die 
van een priesterlyke afkomst zynde, door zyn huwelyk met eene 
vrouw , gesproten uy t de Sumanapse hoofd of stamfamilie Poelang 
rjiwa tot het regentschap gekomen is; dog de oorlog heeft daar- 
mede veel toe gecontribueerd, hy is wat vadzig (aan) dat volk heel 
gemeen, egter tamelyk daar bemind. 

Een van de zóonen van den regent is getrouwd met eene dogter 
van den prins van Madura, dat ook onder hen vriendschap baart. 
Dit land is zeer volkryk en weer in volkomen bloey , schoon mede 
geteisterd is geworden door vuur en zwaard, het volk is voorheen 
voor dapper gehouden; dog hebben sig in den laetsten oorlog zeer 
lafhartig alomme gedragen, dat aan haar verwyftheyd, soowel als 
uu de fllegte bestiering is toe te schryven, waaromtrent my aan 
de papieren gedraage; want die omwentelingen van r^eringsform 
zeedert den jare 1737 en daaropgevolgde rampen willende beschryven 
zoude ik vervallen in een chaos van verdrietige stoffe. 

De voorige regent, daar niets aan is, loopt hier nog in een pries- 
terlyk habiet, zonder dat iemand agting voor hem heeft of kan 
hebben; maar daarentegen onthoud sich ook hier nog een broeders-^ 
zoon van hem onder den naam van Aria Adikara, wiens vader in 
den jare 1737 vermits de schranderste niet scheen, door onze der- 
waarts gezondene drie gecommitteerden van Woensel, Langelaar en 
de Haas dan wel eerder mag ik zeggen, door listigheid van den 
Radeen Ayoe Soera diningrat uyt dat bestier wierd gestooten, alles 
bier ter secretarye te vinden. 

Deze Bchynt by de natie zeer bemind als wel de regte erfgenaam 
zynde. Ik heb ook gezorgd, dat de presente regent 'sjaars hem wat 
geeft tot onderhoud. Hier loopen mede nog eenige mantries op regents 
verzoek van daar geroepen en schoon men omtrent die menschen 
geen zwarigheid of vreese behoeft te hebben, dient men diergelyken 
öog al in het oog te houden en byzonder by wylen van ontstentenis 



Digitized by VjOOQ IC 



336 

van zaken; dit is ook de reeden, dat ik van hen mentie make, na 
hier krygt de Comp. 'sjaars 80 cojangs groene cadjang 175(K)kaima 
oly en 25 picols cattoene garen voor niet en de pagten doen K^ 
Holl. 3375. 

Hier ligt mede een fortje en de onderkoopman van DoU^ ak 
resident. Of hetzelve daar wel noodig is meriteert zyne opmerking, 
schoon de Heeren Engelsehen drie jaren achtereen (dog nu in de 
twee laatste jaren niet) nyt China en Enropa komende daar zyn 
aangeweest, telkens wel met B k .4: schepen en geriefd met water 
en hrandhont, enz. niettegenstaande zy zich stil hielden peylden 
zy de haven en loodden de gronden, dat hen egter verboden wierd. 
Ook hebben zy daar eens aan den wal gebragt den broeder van den 
prins van Madnra, voorheen door zynen vader, toen hy met de Comp. 
in oorlog was, met eene fraaye som van Spaansche realen als gyze- 
laar met versoek van assistentie tegen ons naar Bancoeloe gezonden, 
zynde een Engelsch Comptoir op de Westcust (van Snmatra] schy- 
nende toch de Engelsche natie niets onbesorgd te laten; maar alles 
te willen proberen, schoon zy daarmede niets opgedaan hebben. Dit 
landschap manqueert eenlyk ryst en kan zich zelfs niet spyzen, maar 
krygt zyn toevoer van Java. 

Pamacassang is onderhoorig aan den jongen regent Aria Adikaia, 
maar tien jaren oud, dog onder vo(^dye van twee mantries of liever 
van zyne moeder, die eene dogter is van den prins van Madoit 
Desselfs vader was gespooten nyt het alonde geslagt van dat lasi 
en heel ongelukkig in den jare 1750 gesneuveld tegens eenen Ti^ 
'of heyligen, die dit geheele eyland ten ondersten boven gekeerd 
heeft. 

Deze plaats brengt 's jaars aan de Comp. op 30 cojangs groene 
ca4jang, 7500 kannen oly, 12 picols cattoene garen voor niet en 
aan tollen Rds. Holl. 1360, moet voor het meeste gedeelte ook zyn 
ryst van Java hebben. 

Madura of het grootste gedeelte wordt geregeerd door den trouwei 
pangerang Si^'a Diningrat, die de Comp. in den oorlog veel dienst 
gedaan heeft, is de oudste zoon van den berugten prins van Madnra, 
die ons zooveel te doen gegeven heeft en vervolgens in ballingschap 
aan de Kaap gestorven is. Hy heeft gedurende zyns vaders rebellie 
zulk een politiquen rol gespeeld, dat hy daardoor het tooneel tot 



Digitized by VjOOQ IC 



337 

zyne presente waardigheid geopend en den weg gebaand he^t, en 
die ook magtig is geworden, ampel beschreven by het rapport van 
den, by hen die alhier ter custe (zyn), zeer geagten en nog in 
waarde gehouden werdende Commissaris Veryssel (g*'g-) aan Haar 
Hoog Edelh. Deze prins praedomineert in schatten en Inyster boven 
de vorsten en is van een goed natnrel en zoo ik hem in dien tyd 
van 20 jaren gedarende welke ik een gemeenzame ommegang met 
hem gehad heb, wel heb leeren kennen, niet te dugten of zal wel 
getrouw blyven, als hy maar wel en redelyk behandeld wordt en 
wy zelf maar niet het kalf in de oogen slaan, waaraan men al wel, 
God beeter't, de meeste troubelen mag toeschryven, ten minste op 
deze cust. 

De natie is dapper en kan genoegzaam gehouden worden voor een 
schrik der Javanen, welk onderscheyd wy al bespeurd hebben in 
den jare 1599 toen wy op Arosbaya eenige Europeesen lieten sitten 
en slegt onthaald wierden, ook hebben zy zoowel in deese laatste 
als in voorige oorlogen betoond moed en couragie te hebben en zyn 
de Comp. ook al van veel dienst geweest en wel inzonderheid ten 
tyde van des presenten prinsen grootvader, vriend van de Comp., 
ik meen den berugten en trouwen Panumbahan en ik geloove zeeker 
Iiiennede het spel zoo schielyk n(^ niet zoude zyn meester geworden 
buyten de trouwe hulp van den tegenwoordigen prins en den bystand 
zyner troepen. 

Hy mag met regt een derde vorst genoemd worden als makende 
in magt mym uyt een derde gedeelte van de balans en verdeeldheyd 
van Java. Edog omtrent de Madureeschen dient men wel tot een 
vast axioma te houden , dat men dezelveü niet gebruikt als by d'ui- 
terste nood, nadien zy van een wreeden inborst zyn en volgens 
hunne maxime alomme waar zy komen gruwelyk grasseren en alles 
verwoesten, 's Prinsen zuster is getrouwd met den regerende Soesoe- 
hoenang, hy begint zyn jaren reeds te krygen en is reeds 50 ge- 
passeert, heeft veel kinderen; dog maar twee zoons komen in consi- 
deratie als by hem zeer geliefd schynende, omtrent welker preferentie 
in de successie hy al lang in zyn hart heeft leggen malen; d'een is 
r^ent van Sidayoe, genaamd radeen Tommongong Soera Diningrat; 
de ander heet radeen Tommongong Nata Diningrat , de eerste is een 
goed slag van een man , dog zoo vif en schrander niet als de laatste , 
X 22 



Digitized by VjOOQ IC 



338 

die nyt de bemindste vrouw geboren is en een veritable Hadarecs. 
daar de eerste verwekt is by ecnc Javaansche vrouw. 

Dit zal zeker by afsterven van den Vader spels geven en dus a 
er wel een cordaat en bekend hoofd in den Oosthoek noodig om tei 
eersten het beste te kiezen naar omstandigheid van zaken; want ik 
zoude my niet gaarne verder openlyk declareren over dese twee 
jonge hertogjes, eerstelyk omdat zy nog geen 30 jaren oad zyn» 
wanneer men eerst met grond over een Javaan en principaal over 
zulke Heertjes kan ooideelen en ten tweede omdat de papieren dik- 
maals in verkeerde handen vallen en gemeen worden. Het was zek» 
hcylsaam, dat men daar weer drie hoofden konde hebben , als orer 
Arosbaya, Balega en Sampan. Ook heeft de prins om zyn Ed, ras 
het gesag van Soerabaya voor een zyner zoons, dat hy in het 005 
had, te diverteren, alzoo hy hetzelve met onze troupen veroverd W 
in den jare 1753 , voor den tyd van 10 jaren afslag gekregen vai 
zyn jaarlyks geld in pagten , bedragende in 't geheel 100000 Rds. d 
10000 Rds. 's jaars. De tyd is al byna verstreeken en hy heeft mj 
al dikwerf te kennen gegeven, dat praerogatief gaarne te willwi be- 
houden , 't geen egter een brokje is van aanzien , schoon ik hem wë 
eens by wyse van discours de onredelykheid van dat versoek voor 
oogen gesteld heb , egter sustineer ik dat hy wel te vreden zou ïyn? 
zoo hy de helft behield. De eenigste zwarigheid die hieromtwö 
resideei*t is, dat het altyd moeyelyk valt, by de orientaelsche w- 
sten inzonderheid iets te ontfangen en dan weder te moeten gera^ 
schoon met de billykheid overeenkomende , het baart ten minste altyd 
gemelykheid. Om den titnl van Panembahan zal hy zekerlyk aas- 
soek doen, dog deze post zoowel als afslag van het geld mag hy, 
nadien hy van dit jaar naar Batavia gaat , by zyn Hoog Ed. pX 
verzoeken en bepléyten. Zyn Ed. is ook Wedono of toesiend c^- 
r^ent van de districten van Lassum af tot Madura toe, enz. dog 
waarlyk wordt door alle regenten genoegzaam geëerd en go-espec* 
teerd, ja, als aangebeden. Op Madura is ook een mooi hecht en sterk 
fortje met eene bezetting onder den vaandrig Kmythof, ligt wd vat 
ver van zee en heel difficiel om by insluiting by te springen, ^ 
is egter aan gemelden prins al van veel nut en dienst geweest, ver- 
mits in het jaar 1750 met zak en pak , vrouwen en kinderen moe^ 
retireren voor den opgeworpen Tappa of heylige, waarvan ik reeds 



Digitized by VjOOQ IC 



339 

n 't articul vaü Pamacassang gewaagd heb, die door den supersti- 
iensen aard van 't volk meester van het eyland wierd, tot tyd 
sn wyle of eene maand daarna, toen de prins met onze volkeren 
hem tegen trok en die heilige gevallig door de onzen wierd voor 
den kop geschoten, waarna alles weder ten eersten in mst quam, 
zynde diergelyke historialen al heel gemeen op dit eyland als 
elders, byzonder in troubelen, dat UEd. by de retroacta wel zal 
te voren komen en waarvan de Bantamse oorlog ook kan tot getui- 
genis strekken. 

Dit prinsdom levert aan de Comp. 's jaars 60 coyangs groene 
cadjang, 12000 kannen oly voor niet en nog voor het eerst dit jaar 
op m3m aanzoek 20 picols cattoene garen voor contant. Uyt dit een 
en ander kan ÜËd. ligtelyk afleyden van wat nut en behing dit 
eylandje voor de Maat/ is, geeft ryst in overvloed en kan meer als 
zichselfs bedruipen , waartoe de nieuw gemaakte waterleyding ja ge- 
graven rivier veel goed aan doen. 

Het eyland, Loöok in de kaart bekend, egter door de wandeling 
genaamd Baviaan geeft niets, ligt circa drie myl buyten Madura en 
moet levensonderhoud van Java hebben. Desselfs hoofd komt 's jaar- 
lyks op Samarang , voert den titul van Pangerang , om zich te ver- 
toonen, brengt dan een 15 k 20 cattys vogelnestjes etc. tot geschenk, 
waartoe dient gehouden te worden om hem aan de subordinatie te 
honden en te weten wat er omgaat, waarvan ik thans overstap om 
vervolgens. ...(?) langs Java voort te gaan en kom eerst op: 
Crwsée, alwaar wy het eerst van allen een factoor hebben gehad. 
Het ligt zeer gelegen tot den handel alsook tot den inzaam en af- 
scheep en byaldien de bovenlanden weder toenemen, waardoor de 
negotie moet herleven, want het district in zich zelfs zegt niet veel, 
z^ bet zekerlyk ook wel accresseren gaande weg na rato van den 
^oer hings de rivieren Solo, die door twee armen, een aan de Oost- 
en een aan de Westkant van het eylandje Ponlo Manara een uurtje 
van daar in zee loopt, zynde Grissée altoos voorheen de grootste 
koopstad van Java geweest. 

Het grootste inconvenient egter dat die gelegen stad heeft, is, dat 
het water brak is en meest uit de rivier Sonrabaya moet worden 
gehaald, onaangezien hier door de oude regenten een zeer grooten 
"^elaga of grooten kom is gegraven en opgemetseld en waarnyt in 



Digitized by VjOOQ IC 



340 

den droogen tyd de menschen het water balen; maar ik hoor egtcr 
deselve thans wart; vervallen is. 

Ik ben daar a°. 1746 de eerste resident geweest en heb het comp- 
toir daar gestabilieerd ^ zynde door goede pakhnyzen ingeslooten als 
by forma van een hegt en sterk fortje , alzoo alle de zoo gemelde 
producten van Madura hier geleverd worden , alsmede de ryst van 
Lamongang, Sidayoe en die in de bovenlanden wordt ingekogt; hier 
ligt heden als resident de koopman van Snchtelen, die ook nu 64 
picols cattoene garen inkoopen moet , dog dit is wat veel en 40 pieols 
is wel en kan bestaan en geschieden zonder drukking van den inlan- 
der, te meer thans de prys verhoogd is; de reenten zyn hiar, de 
Jommongong Tirta Diredja en Astra Nagara, leveren tegen 15 Bds. 
HoU. de Cojang, 160 Cojang ryst en brengen jaarlyks aan hoofdgeld 
op Rds. Holl. 487 . 24 en de pagten sommen 's jaars 9750 Rds. HoO. 

Lammgang ligt genoegsaam agter Orissé en grenst aan het Dji- 
pangsche en het Cabolinkersche van Sourabaya, is een klein do^ 
egter een soet plaatsje, bestaande altemaal uyt rystvelden, die mits 
het levendig water altoos of doorgaans geraden. In deze kleine 
omstreek is nog wel voor het contingent zoo het de Comp. b^ioo- 
digd heejft 200 Coyangs meer in te koopen. 

Hier is hoofd de Tommongong Woengso redjo, broeder van des 
eersten regent van Grissée, welke maagschap mede goed is om bet 
evenwigt te houden; levert tegens den gestelden prys van 15 Bds. 
250 Coyang ryst en aan hoofdgeld Rds. 162 . 24. 

Sidayoe werd bestierd gelyk gezegd is, door den zoon van den 
prins van Madura, genaamd Radeen Tommongong Soera diningrat 
is een dor land; dog de gehngten langs de rivier Solo gelegen, die 
nog al hoog oploopen , geven veel ryst , hier is voorheen veel negotie 
gedreven in zont by trocquering van ryst en kleedjes, inz<mderfaeid 
toen de bovenlanden in fleur waren. • • i . Het contingent van 
dit district bestaat in 200 Cojangs ryst voor contant, 325 Rds. aan 
hoofdgeld en de strandpagten bedragen 3000 Rds. Holl. en een pagt 
der boejongs of aardepotten ter somma van Rds. 1350. 

Touban is een wyd uytgestrekt land, dog heuvel en boschag^ 
uytgezonderd de negoryen, die aan de rivier Solo uytkomen, loer is 
die voonnalige groote marktplaats Prambang, welkers herstel ahnede 
afhangt van den verbeterden staat der bovenlanden, die, God beter't 



Digitized by VjOOQ IC 



341 

in jaren nog niet tot haar verhaal zullen komen, hier is hoofd de 
Tommongong Rana Nagara een bejaard man, onnoozel, zeer gemeen 
t^en zyn volk; dog een goed soldaat, die dit district in handen 
van de Comp. gespeeld heeft en trouw gebleven is, heeft ook den 
?yand daamyt gehouden, zoodat omtrent hem wel wat to^evendheid 
mag gebruikt worden. Hy levert tot Rembang 100 Cojangs ryst voor 
contant en 1000 picols swalpen voor Comps. timmerwerf , zyn tjatjas 
geld bedraagt 325 Rds. en de pagten doen 2250 Rds. 's jaars, 'ook 
wanneer het werk wat volhandig is, werd er nog al eens een chia- 
kmp of pan^allang aangetimmerd en langs strand zyn voor het 
meeste gedeelte werven van kleene vaartuygen en marktjes van 
kleyn hout ter gerieving van deze cust en smalle handelaars. 

Lassem schoon kleyn, is egter een soet districtje, hebbende voor- 
heen altoos gestrekt tot ^onderhoud der ryksbestierders ; dog nu mede 
onder de stranden gerekend, heeft als hoofd de oudste broeder van 
den Samarangs hoofdregent, den Tommongong Soera dipoera, een 
intrigant man, levert voor dit jaar eerst, in plaats van ryst, tot 
▼elkers cultuur het land niet veel byzonders is, een vaartuyg van 12 
Tadem voor niet en 1000 balken voor de werf voor 500 Rds. Spaans. 
De thoUen doen Rds. HoU. 2100 ep tjatjas Rds. 192 . 24. Hier is 
een nytgestrekt Chineesch kamp, mits die natie van hier een goede 
qnantiteyt hout vervoert, schoon kleyn en van allerley soort, die die 
fiataviasche houtmarkt uytmaken. 

Hieraan grenst 's Comps. timmerwerf, ik meen: Rembang met de 
onderhoorige plaatsjes Patjattgkongang 't geen aan tjatjas-geld opbrengt 
Rds. 48.36 en Polo. Over d'eerste is regent Ingabey Ongo Djojo, 
over de tweede Ingabey Setjo Patty en over de derde Rongo, bren- 
gen aan tjatja's-gelden op Rds. 86 . 12 en de thoUen doen Rds. HoU. 
1200 en 4 picols cattoene garen, die de resident moet inkoopen, dit 
is het ook al, dog moeten tot het afzetten der vaartuygen en andere 
heerediensten nog al wat volk geven voor eene tamelyke betaling. 
De Comp. heeft hier een steenen fort en de koopman Pauw ligt daar 
als resident. Deze werf, enz. (volgt beschryving der werkzaamheden). 
Het Jiout tot dien opbouw ten getale van 3000 zware balken of ik 
mag liever zeggen al wat men tot den opbouw noodig heeft, wordt 
geleverd uit de negoryen de Blandongers genaamd, overgezet: bosch- 
rf houtdorpeni Het hout wordt daarin «»hntal| vemiti men al Iftfig 



Digitized by VjOOQ IC 



342 

gekapt heeft, ja men is lU in bet Baloreesche district bezig 't geen 
veel werk baai*t om af te voeren. 

Toeban heeft zeker fraayer bosschen alsmede Lassem; maar dan 
moet alles overzee aangebragt worden , dat zoo wat is voor den in- 
lander, dus is het myns bedunkens best het op dezen voet zoo lang 
gaande te houden als het doenlyk is 

Hier is mede een Chinees camp Het dorpje Paradessie 

hier ook onder gehoorende, levert wel de beste en grootste zontkorl 
uyt en brengt aan thollen op 960 Rds. De Comp. tim- 
mert hier al vry goedkoop alzoo het hout byna geen geld kost • . • 

Joatma voorheen een groote handel en smokkelplaats der over- 
walders, die zich hier sterk ophielden, als tamelyk geriefd kunnende 
worden van ryst, die daarheen in eene goede quantiteyt uyt de 
landen Seselo, Waron en Patty door een binnenwater, die deze 
phiatsen bespoeld, werd afgevoerd. 

Hier is nu een nieuw fortje en als resident de onderkoopman 
Binkhorst en de reenten zyn de Ingabeys Sebajaja en Soera Wi- 
krama, dat om dier kleinte by versterven van een wel aan één mag 
blyven; brengt op 140 Gojangs ryst voor betaling, 400 balken in 
zoort voor Rds. Spaans. 100, aan Tjatja'sgeld Rds. HoU. 137.24. 
Indigo mede uyt het Pattysche, welk product egter regent en resident 
beloofd hebben te zullen doen accresseeren en 4 picul cattoene garens 
door den resident te leveren ; de thollen doen Rds. 2775 's jaars. 
Voor desc rivier is in de westmousson wel de beste overwinteiplaats 
voor de schepen, daar ze als buyten het slaan van het water ge- 
lden vry ruym kunnen liggen en gaandeweg geladen worden. 

PaUy is westwaarts gelegen en door den oorlog geweldig uytgepnt, 
dog komt thans tot verhaal. 

De regenten of radeen Tommongong zyn daar Aria Magatsari en 
Tjitra DiwÜTia, de eerste heeft eene suster van den Sulthan, waarby 
ook kmderen heeft, dog egter een voorzoon, die hy wel schynt tot zyn 
opvolger te willen hebben , vermits hy zelf gebrekkelyk aan de oogen 
is en dit zou ook geen quaad mogen doen, zoo het zonder ergernis 
kon geschieden om daardoor 's vorsten familie zooveel van de stran- 
den te verwyderen als doenlyk is. 

Deze plaats levert 300 Cojangs ryst, 1400 balken in zoort voor 
Rds. Sp, 300 te Joana, 13 picols Indigo voor contant en aan hoofd- 



Digitized by LjOOQ IC 



343 

geld Rds. 393.24 en Ealangsgeld Rds. 325, in dit district liggen 
ook zuykermolens. • 

Tjinkalsewoe ligt daar ook, zynde een heel kleyn plaatsje; dog was 
Toorheen nog al levendig, omdat om desselfs welgelegentheid, daar 
een rystbazar was. Hier is hoofd de Ingabey Tjocra Dipa, levert tot 
Joana voor betaling 50 Cojangs ryst en 200 balken voor Rds. Spaans 
50 en aan Tjatjaspenningen Rds. 31 . 12. 

Coedus ligt landwaarts in en heeft niet veel om het lyf ; dog egter 
vrugtbaar, wordt bestierd door twee regenten, schoon het vry beter 
was onder een, om de geringheid van deeze plaats, hunne namen 
zyn Maes Soera Dire^ja en Radeen Tjondro Troeno , de eerste is een 
broeder van den Samarangs hoofdregent, zal van- nu voortaan 's jaar- 
lyks voor betaling op Japara leveren 16 picols Indigo, brengt aan 
hoofdgeld op Rds. 325 , in dit district zyn ook zuykermolens. 

Japara y 't geen voormaals hethoofdcomptoirwas, is een uytgestrekt 
landschap, dog doorgaans met bosschagien bezet. Wy hebben daar 
beden een steenen fort op den berg aan zee, by den mond van de 
rivier gelegen , onoverwinnelyk voor een inlandschen vyand en is deze 
berg voorheen extra gefortificeerd geweest door de Portugezen , waar- 
van de fondamenten nog te vinden zyn. Hier ligt als resident de 
resident Coop k Groen en de regenten zyn Tommongongs 1'jietra 

Soema en Rana Prodjo. Hier is ook een waterzaagmolen , enz 

Het eyland de Nesse dekt deze rheede voor den N. W.. wind en is 
mede eene schuylplaats voor de schepen in de Westmousson ; dog 
egter kan men er niet laden als by stille zee, dus is Joanna gelyk 
gezegd is vry beter. Hier worden 100 Cojangs ryst ingekogt, 15 
picols Indigo, 16 picols cattoene garen en 50 picols peper, brengt 
op aan Tjatjasgeld Rds. 850, Calang (geld) 50 en aan thollen 4726 
Rds. en 4000 p." balken in soort voor Rds. Spaans 800. 

Het bosch is onder den resident geraakt, doordien de residenten 
altoos in het veld waren, mits dagelykse klagten over doenmalige 
trage leverantien, 'tgeen zy echter gaarne weder hadden en (wat) 
ook niet quaad was. Hier leveren de molens van Patty, Coedus en 
dit district hun zuyker ter quantiteyt van 10 k 12000 picols en men 
zoude nog wel eens zoo veel kunnen bekomen, zoo de molens. niet 
gereduceerd waren. De zuyker is zoo goed als de Bataviasche, ja, 
ik zoude my durven sterk maken, byaldien men maar de zin van 



Digitized by VjOOQ IC 



344 

den Chinees en buyten prejuditie van land en volk na rato molens 
mogt hebben, dat wel driemaal zooveel zuyker zoude kunnen ge- 
leverd worden , en dat gaarne en gewillig tegen 2| Rds. HoU. 't picd 
of nog wel minder .... waartoe de Chinees niet ongenegen 
is, zeker, daar zoude geld toe behooren, te meer die witrokken 
alomme juyst de gegoedste niet zijn, dog er immers nog wel geld te 
negotieren zoude zyn, tegen ^'/s ^^^' P^ ^'^ ^^ ^^ zouden zy 
kunnen floreren, maar als men wil rekenen op 15 k 20 ^|^^ dan niet 

Hier is mede een Maleydsch en Makassaarsch Camp. De eylandcn 
Carimon Java genaamd, kunnen bij helder weder in zee zien, hier. 
houden zich de zeeschuymers eenigen tyd van 't Jaar op, of om 
beter te seggen versteken zich in de kreeken en inhammen. Die 
eylanden mogen wel eens exact door kundige lieden opgenomen wor- 
den, alzoo men wil dat er paarlreeven zijn, dit kan bij het kenteren 
van de westmoesson het beste geschieden . . . .- 

Üamak is eene uitgestrekte provintie, waarvan de r^enteft zgn 
de Tommongong Marta en Wira Nagara, zy zyn wel aan de Comp. 
getrouw gebleven, egter al heel ligt, ja, gelyk men zegt met een 
blaas met boonen verjaagd, hebben zy hun land ten prooy gelaten 
en zich op de vlugt begeven. Zy hebben beydèn geen zoons en de 
eerste is al heel oud; 't zoude gants niet quaad zijn, by aflyvigbeid 
een broeder of ander nabestaande van den Samai-angschen depatty 
daarin te stellen , tot meerder versterking en securitey t van de hoofd- 
plaats. Wy hebben daar den koopman van Doorn, als resident, lig- 
gende aan den mond van de rivier of qualee een nieuw fortjej de 
sabandhary doet 5595 Rds. en het tjatjas-geld Rds. 475. Hier wordt 
1000 Coyangs ryst ingekogt, 4 picols cattoene garen door den resi- 
dent in te koopen en hout geleverd 4000 balken of naar rato van 
den eysch, waarvoor de regenten 'sjaars krygen Rds. sps. 2000 
maar hebben in een jaar of twee daaiToor niet te veel hout gehad, 
want de bosschen zijn uitgekapt en geen wonder y dewyl van onzen 
eersten zeet op Java af, wy daar gekapt hebben, dus hebben de 
bosschen rust noodig. 

Samaraiiff is de hoofdplaats en UwEdgestr. residentie, 'twelk met 
desseJfs bolwerken en steenen met aarde aangevulden ringmuur wel 
een stad genaamd mag worden en sedert eenige jaren considerabel 
verbeterd) schoon by myn aankomst een modderpoel vond^ dogheden 



Digitized by VjOOQ IC 



.345 

onder Gods zegen alles hegt en sterk gemaakt, met geschat voorzien 
en tegen een inlandsen vyand dubbel en dwars bestaanbaar , heeft 
goede krnythaizen en een beqnaam laboratorinm , het eenigste dat by 
rnptore wat zwaar zoude vallen, of zelfs onmogelyk wezen, is de 
wyd uytgestrekte vestingwerken naar vereysch te kunnen bezetten.. 

Hier van daan worden alle ordres geèxpedieerd , zynde UwEdgestr. 
daartoe gevoegd een raad van politie , waarmede alle gemeene zaken 
verrigt worden en waar UwEdgestr. president van is, hebbende de 
residenten daar ook sessie in, wanneer hier geroepen of daartoe 
verzogt zyn, volgens brieven van 22 oct. 1747, edog het bestel der 
aparte zaken of inlamlsche met de Hoven ligt ten eencmale op UwEd. 
schouderen en worden ook apart of secreet bij brieven behandeld. . 

De raad van justitie bestaat genoegzaam uyt dezelve leden, waar- 
van UEd. insgelyks president is, schoon op alle andere Gouverne- 
menten de hoofdadministrateur zulk is en dan ook wel zoo oirbaar 
is, ^ter moeten alle doodvonnissen, die hier zoowel als teSourabaya 
geslagen worden aan HaarHoogEd. ter approbatie worden overge- 
zonden, de laatsten over dit comptoir; moetende andere vonnissen 
ook van daar hier gezonden worden. Voor den Landraad moet alles 
wat crimineel of civiel genaamd werd , worden ingedaan in zooverre 
het eene zaak is tusschen een strand- Javaan met een strand- Javaan , 
want eene gemengde zaak met een Chinees of overwalder behoort 
onder de judicatnre van den raad van justitie , ja zelfs , met 's vorsten 
onderdanen, 't geen vóór de Chinesche revolte al met den Soesoehoe- 
naitg beslist is, waarby HaarHoogh. ook schijnen te persisteren; dog 
hoe minder van dat poinct geopperd werd, hoe beter, want dat 
schynt reeds by hen een constante gewoonte en dat is genoeg. Van 
dezen raad is ü met r^t president, de JSamarangsche hoofdregent 
een permanent lid en de overige leden bestaan uyt de strandregenten , 
den Fiskaal of Jaxa, die heden is Soerra Diwidja, den boekhouder 
Knaap scriba en den ondertolk Bappa Battam, secretaris. Tot na- 
rigt is hier een compendium der Javaansche wetten om zich daarnaar 
sooveel doenlyk in te rigten, schoon by myn tyd weynig te doen 'is 
gevallen als beuzelaryen, die civiel afgedaan zijn 

De kerkenraad bestaat uyt den predikant , drie ouderlingen en drie 
diaconen; de eersten heb ik altoos zien te schikken, dat leden van 
politie waren, om te weten wat er omging. . » ^ ; » ; . ; ; 



Digitized by VjOOQ IC 



346 . 

De kerk^iraad heeft ook op zich genomen het bestier van het arm 
of weeshuis dit huis kan zich niet wel van de in- 
teressen bedruypen alzoo in dit huys reeds diep in 

de veertig kinderen gealimenteerd worden, allen van gemengd soort, 
geteeld van een Europeeschen vader bij eene inlandse moeder, welke 
kanker hoehing den Europees hier is , hoe meerder schynt in te 

wortelen en wat raad daartegen? Haar HoogEdelh. 

hebben jongst ook gelieven te ordonneren om de jongens tot het 
leeren van ambagten aan te setten; maar het schynt wel dat er hier 
ter custe weynig goeds van komt , naardien zy byna allen , als zy 
wat groot worden , hetzy uyt den ingeboren aard , hetzy door omgang 
met haar overgebleven vrienden van 's moeders zyde, genoegsaam 
Javaans worden; derhalven is 't met hen op een schip al zoo goed; 
dog met de meisjes zal men verlegen raken. In het proveuiershuyB 
worden nu 67 ongelukkigen en onbequame menschen onderhouden, 
van het collegie van boedelmeesteren is mede presi- 
dent de hoofdadministrateur 

Over de Compagnie Bui^ers te paard heeft UEd. gestr. hier een 
burger-ritmeester, luytenant, cornet en onderofficieren met pauken 
en trompetten, makende by opsitting nog al eene goede parade. De 
pennisten zyn mede onder hunne officieren verdeeld en over de Mar- 
dykers of zoogenaamde Orangklaasjes is een vaandrig om hen het 
swerven onder de Javanen na vermogen te beletten en is hen te 
dien eynde tot een camp toegewezen een plek land. De Mooren 
hebben hier mede een hoofd, die UwEdgestr. gelyk allen van alles 
rapport doet Over de Maleydse Camp is hoofd, onder den titul van 
Capitein, Awang en over de Maccassaarse Aming Boejong en over 
de Balysche Baadjoe. Deze behooren ten eenemale onder UEdgestr. 
en wonen in aparte dorpen, ieder natie by elkander. Zy brengen 
niets op, maar geven Matroosen voor betaling op de vaartuygen, 
alsmede soldaten , als die benoodigd zyn. De hoofden doen 's maandags 
rapport en waarlyk die overwalsche natie is de Comp. van veel nut 
geweest , inzonderheyd by troubelen en zyn dooi^ans trouw gebleven , 
en al een goed t^nwigt der Javanen , dies mag men dezelve wel 
in waarde houden , dat ligt te doen is en zoo moet men die Campongs 
van Sourabaija en op wat residentie die ook zyn, considereren , zy 
em^:en zich doorgaans met visschen en kleynen handel en de over- 



, Digitizedby VjOOQIC 



347 

waJflche handelaars kruypen daar doorgaans by , staande dan de hoofden 
voomt voor de schippers van de vaartnygen in en helpen henteregt 
ieder zyne natie. De Üampongs zyn egter alomme thans wat ledig, 
alzoo een groote 1500 koppen als hulptroepen voor Ceylon zyn aan- 
geworven en verzonden en een jaar of drie vromer nog eens 1000 
man ' 

De Chineese Camp is zoo nytgestrekt, dat dezelve voor de Bata- 
viasche niet behoeft te wijken , schoon het velen nit de hand in de 
tand gaat en slegts moeten leven met het honden van winkeltjes 

voor hare hnysen, daar geheele straten van vol zyn 

Over dit volk heeft U hier een Capitain genaamd Tan I Anko en 
de Inytenants Tan Tjinko, Ejiuw Pingko 

Deze kamp ligt digt aan de rivier, die de helft daarvan wel voorby- 
stroomt en is voorts met eene houte schutting ompaggerd voorsien 
met drie poorten, die 'snagts gesloten worden, van wat valeur dese 
natie voor de Comp. is, agt ik onnoodig hier te detailleren; want 
die maar eenigsints in 'sComps. zaken ervaren is, is dit genoeg be- 
bekend als zynde een yverig en arbeydzaam volk, dat op Java niet 
wei kan gemist worden , 

Voorts is hier regent de Adepatty Soera Adimangala alsmede van 
de zeedorpen Torbalja, Goemelak en Caligawe; waarby nog jongst 
gekomen is Grogol en de Lambarawa, tgeen een klein bovenlands 
districtje is, dat welgelegen, door den Soesoehoenan afgestaan is, 
omdat de gemeenc diensten wat zwaar wierden ; de piagang of afstand- 
brief berust onder den gemclden Depatty. Ook gehooren de Oeroet- 
dallangsche volkeren of anders aan den weg liggende of aangrenzende 
n^oryen van hier of landwaai*ts op gerekend tot de 62e paai of 
Bojalali ook door dien vorst afgestaan, dog van anderen datum, 
hierover ontstaan wel eenige dispuutjes; dog nu in langen tyd niet 
en 't gaat heel vreedzaam met haar buuren. Op den grooten weg 
liggen drie fortjes van ons, als op Otmarang by den 24n paal; de 
OntnioeUng op Salatiga by de 42e paal; de Herstelder en op Bojalali 
by de 62e paal de Veldwagter. 

De onzen houden daarin guamisoen en zyn in het middelste of 
de lleritelder een vaandrig en in de beyde anderen eenlyk een sergeant 



1. Na langdurige onlusten, wm sedert 1760 een opstand op Ceylon oitgcbroken. 



Digitized by VjOOQ IC 



348 

als posthottder. Het noodige tot onderhoud en reparatie moet gezegde 
regent bezorgen. Die postjes zyn principaal daar aangel^d om de 
correspondentie met het hof open te houden en dit is ook van succes 
geweest; want de vyand heeft dezelve nooit durven attaqueren, om 
het geschut y waarmede dezelve gemunieerd zyn, egter heeft men 
jaren lang een geheele Comp. dragonders moeten houden om de goe- 
deren van het laatste fortje Bojahüi naar het hof te escorteren; ja 
de draagvolken moesten 'snagts daarin worden opgesloten omdat niet 
zouden wegloopen^ waarlyk naare omstandigheden zoo voor de Comp. 
in 't algemeen als verdrietig voor den regent, die egter zoodanig is 
in fleur gekomen, dat na rato van den dienst, genoeg draagvolkeo 
kan leveren en nog wel buyten het voetvolk 600 paarden op de been 

brengen Hy is my van veel dienst geweest en de Comp. 

niet minder, wenschelyk was het dat zyne limiten verder waren uit- 
gebreid , eensdeels omdat het onder 't oog van een Gouverneur is en 
niets byna kan doen of ondernemen of UwEdgestr. moet, ten minste 
dient het te weten en anderen deels omdat die familie aan de Maats^. 
verknogt en geattacheerd is en w^ens een oudzeer, dat UwEdgestr. 
by de papieren wel zult vinden, tegen de vorsten verbitterd en dus 
is men met zoo een man in staat om by rupture, dat God genadiglyk 
wil verhoeden , wat uy t te voeren , want de verdeelde magt is hier 
dog voor de Comp. het dierbaarste. Hy is wel Wedono of toesienden 
opperregent van Damak, Caliwoengo en Candal; dog dat ¥ril niet veel 
zeggen, zeeker is het dat hy zyn jaren krygt en dat een sterfgeval 
verandering zou kunnen baren in den persoon; dog het ontbreekt 
zelden in zoo uytgestrekte familie, den Javaan zeer eygen, om 
daaruyt een goeden of bequamen te verkiezen als regt door zee gaat 
en niet ziende blind wil wezen. Samarang is door hem zeer verbeterd 
en heeft een buytengemeene tempel gestigt, die fraay mag genoemd 
worden en op gansch Java is er geen die by dezen in comparatie 
kan komen. Zyne winsten zyn na venant zyner grootheyt en hy 
brilleren moet, zoo mym niet als wel van anderen, schoon hy van 
hoofdgeld vry is, als moetende de dagelyksche volkeren besorgen , 200 
aan de stad tot Comps. Commando's tot het opzenden van goederen 
naar de bovenhmden , vaartuygen over zee als wel principaal defroyeren 
der vorsten en derzelver ryksbestierders, zendelingen dan wel afge- 
santen ) dat byna niet stil itaat^ egter het eene jaer niet meer dan 



Digitized by VjOOQ IC 



349 

het andere, die dan dooi^gaans naar 'slands wyze by zich hebben 
eene snite van 20 & 30 paarden , buyten de byloopers en dit is zoo 
een oud gebmik over en weer en bnytendien levert hy nog aan de 
Comp. 40 coyangs ryst en 12 picols cattoene gaaren voor betaling 
en geeft volk en buffels tot den houtkap y gelQk onder het artieul van 
Damak gezegd is. 

De Calangspenningen van Orogol brengen op Bds. 998 • 36 en de 
Sabandaryen huur Rds. 49710 waarlyk eene aanzienlyke som en 
Caliwoengo grenst in het westelyke hier het meest aan, staat onder 
den Radeen Tommongong Soera diwiria, hier valt niet veel van te 
zeggen als dat 'sjaars voor Contant opbrengt als een slecht rystland 
zynde 16 picols cattoene garen en goed getal hout voor Rds. 's jaars 
400, de pagt doet Rds. 2400 en de Tjatjas Rds. 217.30, de houtkap 
wordt hier sterk voortgezet. 

Camdal is een wateragtig plaatsje, wordt bestierd door den Tom- 
mongong Awanga. Leevert voor contant 100 Cojangs ryst, zyn aan- 
deel hout, waarvoor krygt Rds. 300*, de pagt beloopt Rds. 600 en 
de Tjatjaspenningen beloopen Rds. 206.12 en 't Cahingsgeld Rds. 
298.36. 

Batang is eene vrugtbare pkats en was voorheen de tuyn van het 
hof; dog sedert door de revolte geweldig geruïneerd en daarop besogt 
met de sterfte, dog schynt thans weder adem te halen. Hier zyn 
ook twee zuykermolens , hierover is r^ent Tommongong Adinagara 
en levert voor contant 126 Cojangs ryst , 500 balken uyt het Wal- 
lesische bosch voor Rds. Sp. 200, de pagtpenningen sommen Rds. 
2475 en de Tiatjasgelden Rds. 333 . 8. 

Paccahmgang een van de grootste en voorheen een van de rykste 
districten van Java, dog deerlyk in den oorlog geteysterd, verbrand, 
verwoest en ten eenemale uytgeput, alzoo de r^ent, zynde een zoon 
van den ryksbestierder, trouwde met de dogter van den doenmaligen 
ryke en voor de Comp. trouw voorgekomen regent I>i^*a Diningrat, 
die quasi bedanken en stil leven moest om plaats te maken voor 
zyn schoonzoon, die door het hof in dat regentschap gesteld, in 
't vervolg by aankomst van Mancoeboemi, die schoone plaats in zyne 
handen speelde en ook dien prins bleef aankleeven, by wien hy nog 
is, voerende den titul van Pangerang, edoch nadien hy nu niets 
meer heeft en buyten dat niet veel aan hem is, zoo is hy ook in 



Digitized by VjOOQ IC 



aso 

weynig ja in geheel geen estime, beklagende nu te laat zyn lot en 
vorige gedoentens. Naderhand stelde men daar als hoofd, alzoo men 
moest roeyen met de riemen , die men had, den tweeden van dat 
district) waardoor die plaats gants niet verbeterd wierd; maar verviel 
hoe langer hoe meer, de hongersnoot en gebrek was zoo groot, dat 
Z. Exc. Mossel (H. L. M.) by zyn aangieren van hier, nyt zynjagt 
10 Cojangs ryst afscheepte om die arme menschen wat te gemoet te 
komen, sedert is het wel wat opgelnikt; maar niet zoo als sedert 
nu twee jaren wanneer door myne voordragt en gegeven redenen 
daar geplaatst wierd de Radeen Djaja Coesoema, oudste zoon van 
den hier bovenaangeroerden Djaja diningrat, die nu onder den eer- 
titul van Radeen Adipatty Djajaningrat , die tot dien tyd toe als 
balling had moeten s werven zoo tot Grissée als tot Samarang, dos 
mag men zeggen dat dit land weder tot zyn regte erven gekom^ 
is, door Hemels bestier. Hy is getrouwd met eene dogter van den 
Adepatty alhier. Ik had dit groot district toegedacht aan den Pan- 
gerang Tirta Coesoema, in den jare 1743 gedespecieerde vorst van 
Java, alles om de verdeeldheid, dog die is my ontvallen, schoon ik 
daartoe door HaarHoogEd. al gequalificeerd was, gaandeweg mogtby 
dat land wel wat aangelegd worden, en (hy) wel wedono wesenover 
Batang en Wieradessa, tot stut van de West, ook is daar nog een 
Ingabey, in name Radeen Wiera Dipoera, hebbende in dien tyd 
1000 man gekr^en nyt consideratie der verdiensten van zynen vader, 
ik meen den ouden en bekenden tolk Bappa Battam dog dit mag by 
sterfte van gemelden Ingabey wel weder aan den Depattyselfs komen, 
want het eenelyk geschied is, om dien ouden man wat te gemoet te 
komen. De sterfte houdt in het Paccalongangsche thans op en alles 
schikt sich tot beterschap, waarvan ik jongst nog ooggetuyge ge- 
weest ben. 

Wy hebben hier nog een steenen fort, dat de Comp. een fraaien 
stuyver geld gekost heeft, naar rato van die, by myn tyd gebouwd 
zyn. Hier ligt als resident de onderkoopman Hartingh. Deze plaats 
leevert voor contant 300 Cojang ryst en groene Ca^ang het eene 
jaar meer of min , nadat het gewas is, 4 picols cattoene garen, 800 
balken voor Rds. 300 en 16 picols indigo. De pagten bedragen Rds. 
3075 , de tjatjas^penningen Rds. 1225 en de Calangs Rds. 500. 

Hier is ook een suykermolen en alle producten zoo van Batang 



Digitized by VjOOQ IC 



351 

Wieradessa als Oloedjamie worden hier gebragt. De Chineese Camp 
wordt ook seer levendig en de Mandai'eese inBgelyks. 

Wieradessa is genoegzaam van Pacealongang afgescheurd en aan 
een gonsteling van het Hof gegeven, die daar thans r^ent is, werd 
genoemd Tommongong Djajangrana en heeft zich wel gehouden, 
zonder met de vyanden te heulen. Levert voor contant 150 Cojang 
ryst, 4 picols Indigo en de Tjatjaspennmgen bedragen Rds. 276.12. 

Oeloetljamie is een rjstland, voorheen mede onder Pacealongang ge- 
hoord hebbende , is heden onder den Capitain Chinees Tau lanko verpagt 
voor den tyd van zes jaren op nieuws; die man heeft by de eerste ver- 
pagting veel schade geleden door gebrek aan volk en slegte gewassen , 
dog heeft door geld dat land weder in staat gebragt en levert aan 
de Comp. 'sjaarlQks 300 cojangs ryst, ook nog wel wat meer naar 
rato van het gewas, egter wordt dit voor de helft gerekend, van 
't geen het land kan voortbrengen, waartoe verpligt is volgens zijn 
pagtconditien en moet buytendien nog opbrengen ^sjaars aan contant 
Rds. 3750; dat nog al een vet beetje is en zoude dit door den 
Javaan niet kunnen beheert worden, de smalle handel helpt hem 
Wer veel in, zoowel als de iever en vlyt dat gezorgd werd dat de 
Bandongangs of waterleydingen althoos in goede ordre op haar tyd 
Uaar zyn, waartoe geld behoort, als uytgestrekt zynde. 

Pamalang is mede een goed rystgevend district , waarvan regent is 
de Tommongong Soema Widjaja, levert tot Tagal 250 cojang ryst 
4 picols indigo, 3000 Tinkamse planken, aan Tjatjasgeld Rds. 308 . 36 
en de pagt rendeert Rds. 1050. Voorheen is hier ook hout gekapt; 
doch dat bosch heeft nu circa 10 jaren stil gestaan , dus zou UEd. 
hetzelve wel eens door kundige lieden dienen te laten examineren, 
alzoo ik my verbeelde, dat het wel weder in staat zoude wezen en 
men dan met behulp der Tagalders aan het kappen kunnen gaan, 
schoon de regent daartoe juist de grootste zin niet zal hebben, als 
vindende zyne rekening beter by de rystplant. 

Tagal is een gezegend rystland, waarvan eerste r^ent of voor ruym 
twee gedeelten is, Radeen Tommongong Raksa Nagara, broeder van 
den regent van Pamalang en van die van Brebes en over welke 
plaatsen ook Wedono is en over het andere derde gedeelte Tom- 
mongong Sasra Nagara, zy zyn trouw gebleven by den afval van 
hunne confraters en hebben geregeleerd (sic, vermoedelyk: gevigileerd) 



Digitized by VjOOQ IC 



352 

waardoor zy Batavia in de schraale tyden met ryst vooralen hebba. 
Hier ligt als resident de koopman de Man ; wy hebben daar ook e» 
steenen fortje, de pakbnyzen staan aan strand met een ringmnnr 
omsingeld en als daar eenig geschut geplant wordt, was het gebeele 
fortje onnoodig, vermits de daarvoor en omliggende moerassen en 
poelen hetzelve uy t de natuur Bter& maken. Dit plaatsje als aan strand 
gelegen , maakt eene fraaye verthooning en de woningen der Europesen 
en Chinesen met eenen steenen muur omringd geven mede een mooi 
oog, zoowel als Comps. thuyn, waarin een woonhuys is voor dai 
resident hetgeen egter geen jaar zal kunnen staan blyven, nademul 
geheel door de witte mieren doorknaagd en ondermynd is , doch in 
het fort is een goed huys. 

Deze uytgestrektheden , schoon velen mooy in 't oog voorkomende, 
zyn egter by de minste rupture die Java immers zoo eygen lyn, 
zeer lastig ja zelfs gevaarlyk, want dan worden het schuylnesta 
voor den vyand , naardien door gebrek aan volk niet behoorlyk kunnen 
bezet worden , dus is hoe compendieuser hoe veyliger en beter en men 
heeft voor dezen ook nooyt zooveel van die ruymtens geweten. Hier 
is een 'tamelyk Chinees Camp alsmede een van de Bougineesen. Dit 
regentschap levert aan de Comp. voor contant 700 cojang ryst, 382 
picols peper, 16 picols cattoene garen, door den resident in te koopen 
en de pagt doet Rds. 4200 en het tjatjasgeld Rds. 771.42. . . . 

Brebes is het westelykste landschap van DwEds. gezag en territoir, 
grenst tegen het Cheribonse aan , waar van de rivier Lossarie de 
limietscheyding maakt. Dit district is by myn geheugenis altoos ont- 
bloot van volk geweest, veel bosschen en stmyken in zich behelsende. 
Hier is r^nt de Tommongong Soeralaya , levert tot Tagal voor 
betaling 45 Cojangs ryst, 4 picols indigo, 2000 pcs. balken, dog 
korten, waarvoor krygt Rds. sp. 500. De pagt doet Rds. 1126 en 
de tjatjas-penningen renderen Rds. 243.36. 

Op de hoek .van Brebes heeft voor' desen een windmolen gestaan, 
die veel hout heeft weggesleept en een kostbaar paardje was. 

Zie daar MynheerI na vermogen UEdgestr. een kort idéé gegeven 
van de strandplaatsen of die onder UwEds. gezag met regt sorteren 
en waarover C hu de zorge is aanbevolen, een voor een ü ond» 't 
oog gebragt en waarlyk het oog van den meester maakt het paard v^ 

Nu zal ik overgaan tot de verdere verpligtin